اکراه در قرآن (خام)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اِکراه، وادار کردن دیگری بر انجام دادن کاری بدون رضایت و رغبت و یکی از عناوین ثانوی فقه است.


معنای لغوی

[ویرایش]

اکراه از ریشه «ک ر ه» و این ماده در لغت به معانی گوناگونی آمده است؛ از جمله: ۱. ناپسند داشتن
[۱] التحقیق، ج۱۰، ص۴۹.
[۲] مقاییس‌اللغه، ج۵، ص۱۷۲، «کره».
، بر این اساس به آنچه ناپسند است مکروه و پسندیده را محبوب می‌نامند. ۲. زشت بودن،
[۳] التحقیق، ج۱۰، ص۴۹.
[۴] المصباح، ج۲، ص۵۳۱، «کره».
بر این پایه به آنچه زشت است کریه ( قبیح ) می‌گویند. ۳. مشقت داشتن.
[۵] القاموس‌المحیط، ج۲، ص۱۶۴۴.
[۶] المعجم‌الوسیط، ص ۸۷۵، «کره».

۴. اِبا و خودداری کردن.
[۷] القاموس‌المحیط، ج۲، ص۱۶۴۴.
[۸] المعجم‌الوسیط، ص ۸۷۵، «کره».


معنای اصطلاحی

[ویرایش]

اکراه در اصطلاح ، عبارت است از وادار کردن انسان با تهدید به انجام دادن یا ترک کاری که از آن ناخرسند است.
[۹] رسائل‌المرتضی، ج۲، ص۲۶۳.
[۱۰] جواهرالکلام، ج‌۳۲، ص‌۱۱.
برخی در تکمیل معنای آن نکته‌ای را افزوده و آن را به وادار کردن انسان بر آنچه طبعاً یا شرعاً از آن ناخرسند است تعریف کرده‌اند.
[۱۱] کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۲۴۹.
[۱۲] التعریفات، ص۵۰.
این عمل گاهی به حق انجام می‌گیرد؛ مانند وادار کردن محتکر به فروش کالای احتکار شده یا الزام معسر به فروش ملک خود برای ادای حقوق بدهکاران از سوی حاکم شرع و گاهی به ناحق صورت می‌گیرد؛ مانند اکراه شخص بر انجام فعلی حرام یا ترک فعلی واجب یا ایجاد عقد یا ایقاعی خاص از سوی شخص ظالم.
[۱۳] الموسوعة الفقهیة المیسره، ج۴، ص۴۴۱-۴۴۲.
[۱۴] مصطلحات الفقه، ص۸۴.


ارکان اکراه

[ویرایش]

اکراه دارای سه رکن است: ۱. مُکْرِه (وادار کننده). ۲. مُکْرَه (وادار شده). ۳. مُکْرَهٌ علیه (کاری که به آن وادار می‌شوند).

تفاوت با اضطرار

[ویرایش]

اکراه با مفاهیمی دیگر همچون اضطرار و اجبار از آن جهت که در هرسه، انسان وادار به انجام یا ترک کاری می‌شود مشترک است؛ اما تفاوتهایی نیز با یکدیگر دارند؛ تفاوت اکراه با اضطرار آن است که در اکراه رضایت باطنی وجود ندارد، بلکه عمل با تهدید و ارعاب انجام می‌گیرد؛ ولی در اضطرار، اوضاع ویژه اجتماعی، اقتصادی یا حوادث طبیعی فرد را ناگزیر به انجام دادن کاری می‌کند که در باطن از آن راضی است، ازاین‌رو معامله مُکْرَه باطل و معامله مضطر صحیح است،
[۱۵] مصطلحات الفقه، ص۷۴.
زیرا معیار صحت معامله تراضی طرفین است: «اِلاّ اَن تَکونَ تِجرَةً عَن تَراض» و این معیار در مضطر وجود دارد.

تفاوت با اجبار

[ویرایش]

تفاوت این دو با اجبار آن است که در اکراه و اضطرار برخلاف اجبار، اراده و اختیار از انسان سلب نمی‌شود؛ مثلا اگر با غلبه و جبر سر روزه‌دار را در آب فرو برند که به کلی از او سلب اختیار شود روزه‌اش باطل نمی‌گردد،
[۱۷] العروة الوثقی، ج۲، ص۲۱.
چون تحقق مفطر به اراده او نبوده است؛ ولی اگر با اکراه یا اضطرار مرتکب چنین مفطری شود، چون اراده از وی سلب نشده روزه‌اش باطل است.
[۱۸] العروة الوثقی، ج۲، ص۲۱.


در قرآن

[ویرایش]

قرآن از اکراه با واژه‌ها و تعبیرهایی گوناگون یاد کرده است؛ از جمله واژه «کره» و مشتقات آن‌که بیش از ۴۰ بار در قرآن به‌کار رفته و در بیش‌تر موارد معنای لغوی آن قصد شده است؛ مانند: «عَسی اَن تَکرَهُوا شَیًا و هُوَ خَیرٌ لَکُم» و در برخی آیات به معنای اصطلاحی آن آمده است؛ مانند: «اِلاّ مَن اُکرِهَ و قَلبُهُ مُطمَئِنٌّ بِالایمن» و نیز تعبیراتی مانند: «لا تَعضُلوهُنَّ» که به نوعی، به اکراه اشاره دارد. در این آیات ضمن بیان برخی احکام فقهی اکراه ، از آثار و پیامدهای دنیوی و اخروی این عمل نیز سخن به میان آمده، چنان‌که برخی مصادیق اکراه در امتهای گذشته و اسلام نیز یادآوری شده است.

فهرست منابع

[ویرایش]

اسباب النزول، واحدی؛ اصول الفقه؛ اعانة الطالبین علی حل الفاظ فتح المعین؛ اعراب القرآن الکریم و بیانه؛ انوار التنزیل و اسرار التأویل، بیضاوی؛ تحریرالوسیله؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ التعریفات؛ تفسیر التحریر و التنویر؛ التفسیرالکبیر؛ تفسیر نمونه؛ جامع البیان عن تأویل آی القرآن؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی؛ جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام؛ حاشیة محی الدین شیخ زاده علی تفسیر البیضاوی؛ الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور؛ روض الجنان و روح الجنان؛ العروة الوثقی؛ القاموس المحیط؛ کنزالعرفان فی فقه‌القرآن؛ مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن؛ مسالک الافهام الی الآیات الاحکام؛ مستمسک العروة الوثقی؛ مستند العروة الوثقی؛ مصباح الاصول؛ مصباح‌الفقاهه؛ المصباح المنیر؛ مصطلحات الفقه و معظم عناوینه الموضوعیه؛ معجم مقاییس اللغه؛ المعجم الوسیط؛ مغنی المحتاج الی معرفة معانی الفاظ المنهاج؛ مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن، سبزواری؛ الموسوعة الفقهیة المیسره؛ موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم؛ المیزان فی تفسیر القرآن.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. التحقیق، ج۱۰، ص۴۹.
۲. مقاییس‌اللغه، ج۵، ص۱۷۲، «کره».
۳. التحقیق، ج۱۰، ص۴۹.
۴. المصباح، ج۲، ص۵۳۱، «کره».
۵. القاموس‌المحیط، ج۲، ص۱۶۴۴.
۶. المعجم‌الوسیط، ص ۸۷۵، «کره».
۷. القاموس‌المحیط، ج۲، ص۱۶۴۴.
۸. المعجم‌الوسیط، ص ۸۷۵، «کره».
۹. رسائل‌المرتضی، ج۲، ص۲۶۳.
۱۰. جواهرالکلام، ج‌۳۲، ص‌۱۱.
۱۱. کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۲۴۹.
۱۲. التعریفات، ص۵۰.
۱۳. الموسوعة الفقهیة المیسره، ج۴، ص۴۴۱-۴۴۲.
۱۴. مصطلحات الفقه، ص۸۴.
۱۵. مصطلحات الفقه، ص۷۴.
۱۶. نساء/سوره۴، آیه۲۹.    
۱۷. العروة الوثقی، ج۲، ص۲۱.
۱۸. العروة الوثقی، ج۲، ص۲۱.
۱۹. بقره/سوره۲، آیه۲۱۶.    
۲۰. نساء/سوره۴، آیه۱۹.    
۲۱. نحل/سوره۱۶، آیه۱۰۶.    
۲۲. نور/سوره۲۴، آیه۳۳.    
۲۳. نساء/سوره۴، آیه۱۹.    


منبع

[ویرایش]

دائرة‌المعارف قرآن کریم، مقاله اکراه.    



جعبه ابزار