واژه‌شناسی ملل و نحل؛ ملل (جمع مِلَّة): به معنای طریقت و سنت‌ِ اقوام؛ که همواره به اشخاص یا گروه‌ها نسبت داده می‌شود (نه به ذات حق). نحل (جمع نِحْلَة): به معنای ادعای فاقد سند و غالباً باطل؛ که در مقابلِ «دین» (حقیقت‌محور) به‌کار می‌رود.
کتاب‌شناسی ملل و نحل؛ دانش «ملل و نحل» حوزه‌ای متمرکز بر گزارش، تحلیل و نقد آراء ادیان و مذاهب اسلامی است که با هدف ترسیم مرزهای عقیدتی تدوین شده است. خاستگاه این دانش به عصر عباسی بازمی‌گردد؛ زمانی که مواجهات فکری مسلمانان با سایر ادیان و جریان‌ها، ضرورت ثبت و شناخت اندیشه‌های نوپدید را ایجاب کرد. نخستین اثر مدون در این حوزه به «ابن‌مفضل» منسوب است. آثار این حوزه در سه دسته جای می‌گیرند: '''۱.
زَعْفَرانيّه، از فرقه‌های نجاریه و پیروان فردی به نام زعفرانی بودند که در ری می‌زیست. زعفرانی سخنانی متناقض داشت؛ هم می‌گفت قرآنمخلوق و کلام خدا غیر اوست، و هم قائلان به خلق قرآن را کافر می‌دانست. پیروانش به‌سبب علاقه او به انگور، خوردن انگور و کشمش را بر خود حرام کرده بودند.
زراریه[ویرایش] [ادامه] زراريه زراريه يا تميميه از غلاة و مشبهه، پيروان زرارة بن اعين تميمى (در گذشته ۱۵۰ ه) بودند، كه او علم و قدرت و سمع و حيات و بصر را براى خداى تعالى حادث مى‌دانست، و در باب امامت از واقفه بود. [۱] زراره، خداى تعالى را مصمت (پيرو بى‌جفت) مى‌دانست. -تميميه. خاندان نوبختى، ص ۲۵۳.
زارْگيريّه، طایفه‌ای شیعی و آفریقایی‌تبار در بندرعباس است. اعمال آنها گونه‌ای جادوگری و بیرون کردن زار از تن بیمار است. شیخ آنان بابا نام دارد و با دهل‌نوازی، خیزران‌زنی، دود گیاهان و قربانی مرغ، ارواح خبیثه را بیرون می‌کند. این آیین در آفریقا و عمان نیز رواج دارد و کتابی با نام اهل هوی درباره آنان منتشر شده است.
رَهْبانيّه، فرقهای نصاری است. در کتاب تبصرة العوام به ابوالحسن اشعری، پیشوای اشاعره، نسبت داده شده و او به نصرانیت و تباه‌سازی دین متهم گشته است. نویسنده این اتهام را براساس روایتی از مشبههمغرب نقل کرده و صحت آن را برعهده آنان گذاشته است.
مسائل جدید علم کلام؛ ناظر به پرسش‌ها و شبهات نوپدیدی است که در مواجهه تفکر دینی با مدرنیته، علوم تجربی و فلسفه‌های معاصر پدید آمده‌اند. وحدت و پویایی کلام: تفکیک «کلام کهن» و «جدید» نادرست است؛ علم کلام حقیقتی واحد و همگام با تحولات تاریخی است. پرسش‌های نوپدید: چالش‌های کلامی معاصر (مانند تعارض عقل و دین، اعتبار وحی، برهان نظم و عدل الهی) که ریشه‌هایی غربی دارند. '''ضرورت نوسازی:
تذهیب، هنر نسخه آرایی با طرح‌های تزیینی هندسی و نقش مایه‌های انتزاعی گیاهی است و تذهیب در لغت به معنای زراندود کردن و طلا کاری است. این هنر در ایران پیشینه‌ای کهن دارد و به مانویان در آراستن متون دینی بازمی‌گردد؛ مسلمانان نیز به تدریج تذهیب قرآن را پذیرفتند و مذهّبان متن قرآن را با سرلوحه‌ها، نشانه‌های آیات و تزیینات هندسی و گیاهی آراستند. در دوره‌های سلجوقی، ایلخانی، تیموری و صفوی، تذهیب تحول یافت و با تغییر قطع کتاب، رواج خط نسخ
