بخش

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بَخْش‌ واحدی‌ در تقسیمات‌ کشوری‌ ایران‌ که‌ قسمتی‌ از یک‌ شهرستان‌، و خود در برگیرنده چند دهستان‌ است‌.


معنای بخش

[ویرایش]

واژه بخش‌ در زبان‌ فارسی‌ به‌ معنای‌ حصّه‌، نصیب‌، قسمت‌، بهر، بهره‌، جزء، پاره‌ و... آمده‌ است‌.
[۱] علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه‌ دهخدا، ذیل واژه بخش.

به‌کارگیری‌ واژه بخش‌ به‌ معنای‌ متعارف‌ آن‌ نخستین‌بار پس‌ از تصویب‌ قانون‌ تقسیمات‌ کشوری‌ در ۱۶ آبان‌ ۱۳۱۶ متداول‌ شد.
[۲] مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ ۱۳۱۶، وزارت‌ کشور، ج۱، ص۶۲، تهران‌، ۱۳۱۶ش‌.


تقسیمات کشوری

[ویرایش]

بر طبق‌ این‌ قانون‌، کشور ایران‌ از لحاظ تقسیمات‌ کشوری‌ به‌ ۵ واحد تقسیم‌ شد که‌ عبارت‌ بودند از: استان‌، شهرستان‌، بخش‌، دهستان‌ و ده‌؛ که‌ به‌ ترتیب‌ تحت‌ اداره یک‌ نفر استاندار، فرماندار، بخشدار، دهدار و کدخدا بوده‌ است‌.
[۳] مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ ۱۳۱۶، وزارت‌ کشور، ج۱، ص۶۴، تهران‌، ۱۳۱۶ش‌.
تا پیش‌ از این‌ قانون‌، کشور ایران‌ از نظر تقسیمات‌ کشوری‌ به‌ ایالات‌ که‌ هر یک‌ از آن‌ها دارای‌ چند ولایت‌ و هر ولایت‌ دارای‌ تقسیمات‌ کوچک‌تری‌ که‌ بلوک‌ خوانده‌ می‌شد و خود متشکل‌ از چندین‌ ده‌ بود، تقسیم‌ می‌شد. فرمانروای‌ ایالت‌ را والی‌ یا فرمانفرما و فرمانروای‌ ولایت‌ را حاکم‌ یا حکمران‌ و فرمانروای‌ بلوک‌ را نایب‌ الحکومه‌ می‌نامیدند و امور عمومی‌ هر ده‌ را شخصی‌ به‌ نام‌ کدخدا که‌ از جانب‌ نایب‌ الحکومه‌ برگزیده‌ می‌شد، به‌ عهده‌ داشت‌.
[۴] ربیع‌ بدیعی‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، ج۲، ص۲۲۱، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.


تغییر قانون تقسیمات کشوره

[ویرایش]

در تبصره ۲ از ماده ۲ قانون‌ تقسیمات‌ کشوری‌ مصوب‌ ۱۶ آبان‌ ماه‌ ۱۳۱۶ پیش‌بینی‌ شده‌ بود که‌ وزارت‌ کشور می‌تواند با تصویب‌ هیأت‌ وزیران‌، تقسیمات‌ داخلی‌ کشور را بر حسب‌ نیاز تغییر دهد.
[۵] مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ ۱۳۱۶، وزارت‌ کشور، ج۱، ص۶۴، تهران‌، ۱۳۱۶ش‌.
به‌ همین‌ سبب‌ در طی‌ زمان‌ تغییرات‌ بسیاری‌ در شمار و حدود تقسیمات‌ کشوری‌ به‌ عمل‌ آمد؛ از جمله‌ در ۱۳۳۹ش‌ به‌ موجب‌ قانون‌ دیگری‌، کشور ایران‌ به‌ ۱۴ استان‌ و ۶ فرمانداری‌ کل‌، ۱۳۹ فرمانداری‌ و ۴۴۹ بخشداری‌ تقسیم‌ گردید و در سال‌های‌ بعد، شمار بخش‌ها به‌ ۴۵۹ و سپس‌ به‌ ۴۷۰ افزایش‌ یافت‌.
[۶] ربیع‌ بدیعی‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، ج۲، ص۲۲۳-۲۲۴، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.

در تیرماه‌ ۱۳۶۲ قانون‌ تعاریف‌ و ضوابط تقسیمات‌ کشوری‌ از تصویب‌ مجلس‌ شورای‌ اسلامی‌ گذشت‌. در ماده اول‌ این‌ قانون‌ عناصر تقسیمات‌ کشوری‌، روستا، دهستان‌، شهر، بخش‌، شهرستان‌ و استان‌ تعیین‌ شده‌ بود و بخش‌ از لحاظ سلسله‌ مراتبی‌ در این‌ قانون‌ هم‌، مانند قانون‌ ۱۳۱۶ش‌ در درجه سوم‌ قرار گرفت‌. در ماده ۶ قانون‌ اخیر، بخش‌ به‌ این‌ صورت‌ تعریف‌ شده‌ است‌: «بخش‌ واحدی‌ است‌ از تقسیمات‌ کشوری‌ که‌ دارای‌ محدوده جغرافیایی‌ معین‌ بوده‌ و از به‌ هم‌ پیوستن‌ چند دهستان‌ همجوار مشتمل‌ بر چندین‌ مزرعه‌، مکان‌، روستا و احیاناً شهر که‌ در آن‌ عوامل‌ طبیعی‌ و اوضاع‌ اجتماعی‌، فرهنگی‌، اقتصادی‌ و سیاسی‌، واحد همگنی‌ را به‌ وجود می‌آورد، به‌ نحوی‌ که‌ با در نظر گرفتن‌ تناسب‌ وسعت‌،... امکانات‌ طبیعی‌ و استعدادهای‌ اجتماعی‌ و توسعه امور رفاهی‌ و اقتصادی‌ آن‌ تسهیل‌ گردد».
[۷] مجموعه‌ قوانین‌ و مقررات‌ مربوط به‌ وزارت‌ کشور (از آغاز پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ تا پایان‌ ۱۳۶۹ش‌) وزارت‌ کشور، تهران‌، ج۱، ص۲۲۰-۲۲۱، ۱۳۷۰ش‌.

به‌ موجب‌ تبصره‌های‌ همین‌ ماده‌ قانون‌، حداقل‌ جمعیت‌ بخش‌ بدون‌ احتساب‌ جمعیتهای‌ شهری‌ با تراکم‌ زیاد ۳۰ هزار نفر و با تراکم‌ متوسط ۲۰ هزار نفر تعیین‌ شده‌ است‌ که‌ در نقاط کم‌ تراکم‌ تا حداقل‌ ۱۲ هزار نفر با تصویب‌ هیأت‌ وزیران‌، و در موارد استثنائی‌ و با تصویب‌ مجلس‌ می‌تواند کمتر از آن‌ هم‌ باشد.
[۸] مجموعه‌ قوانین‌ و مقررات‌ مربوط به‌ وزارت‌ کشور (از آغاز پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ تا پایان‌ ۱۳۶۹ش‌) وزارت‌ کشور، تهران‌، ج۱، ص۲۲۱، ۱۳۷۰ش‌.
در ۱۳۷۵ش‌ در سطح‌ کشور ایران‌ جمعاً ۶۸۰ بخش‌ وجود داشته‌ است‌.
[۹] سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ (۱۳۷۵ش‌)، شناسنامه بخش‌های‌ کشور، ج۱، ص۱۵، مرکز آمار ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ربیع‌ بدیعی‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
(۲) محمدحسین‌ بن‌ خلف‌ تبریزی‌، برهان‌ قاطع‌، به‌ کوشش‌ محمدمعین‌، تهران‌، ۱۳۴۲ش‌.
(۳) سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ (۱۳۷۵ش‌)، شناسنامه بخش‌های‌ کشور، مرکز آمار ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.
(۴) لغت‌نامه دهخدا.
(۵) مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ ۱۳۱۶، وزارت‌ کشور، تهران‌، ۱۳۱۶ش‌.
(۶) مجموعه‌ قوانین‌ و مقررات‌ مربوط به‌ وزارت‌ کشور (از آغاز پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ تا پایان‌ ۱۳۶۹ش‌) وزارت‌ کشور، تهران‌، ۱۳۷۰ش‌.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه‌ دهخدا، ذیل واژه بخش.
۲. مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ ۱۳۱۶، وزارت‌ کشور، ج۱، ص۶۲، تهران‌، ۱۳۱۶ش‌.
۳. مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ ۱۳۱۶، وزارت‌ کشور، ج۱، ص۶۴، تهران‌، ۱۳۱۶ش‌.
۴. ربیع‌ بدیعی‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، ج۲، ص۲۲۱، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۵. مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ ۱۳۱۶، وزارت‌ کشور، ج۱، ص۶۴، تهران‌، ۱۳۱۶ش‌.
۶. ربیع‌ بدیعی‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، ج۲، ص۲۲۳-۲۲۴، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۷. مجموعه‌ قوانین‌ و مقررات‌ مربوط به‌ وزارت‌ کشور (از آغاز پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ تا پایان‌ ۱۳۶۹ش‌) وزارت‌ کشور، تهران‌، ج۱، ص۲۲۰-۲۲۱، ۱۳۷۰ش‌.
۸. مجموعه‌ قوانین‌ و مقررات‌ مربوط به‌ وزارت‌ کشور (از آغاز پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ تا پایان‌ ۱۳۶۹ش‌) وزارت‌ کشور، تهران‌، ج۱، ص۲۲۱، ۱۳۷۰ش‌.
۹. سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ (۱۳۷۵ش‌)، شناسنامه بخش‌های‌ کشور، ج۱، ص۱۵، مرکز آمار ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «بخش»، شماره۴۵۷۸.    



جعبه ابزار