• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

بیت المال 2

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بیت‌المال، دارایی‌های عمومی و دولتی و اهتمام به حفظ آن. بیت‌المال به مکانی گفته می‌شود که در آن ذخایر و ‌اندوخته‌های حکومت اسلامی
[۱] انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۲/۱۱۰۹.
و اموال عمومی متعلق به همه مسلمانان، برای صرف در مصالح آنان
[۲] ‌هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ جامع فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ۲/۱۵۵.
نگهداری می‌شود. «بیت مال ‌المسلمین» و «خزانه‌داری کل»، از دیگر عناوین گفته شده برای بیت‌المال است
[۳] دجیلی، خوله شاکر، بیت‌المال پیدایش و تحولات آن، ۱۶.
؛ اما امروزه، به خود اموال یادشده نیز، بیت‌المال گفته می‌شود.
[۴] دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه دهخدا، ۳/۴۴۶۹.
[۵] ‌هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ جامع فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ۲/۱۵۵.



۱ - پیشینه

[ویرایش]

به همراه رشد جوامع بشری و تاسیس حکومت، مرکزی نیز برای جمع و نگهداری اموال عمومی با نام «خزانه دولت» و در اصطلاح اسلامی، بیت‌المال شکل گرفت.
[۶] شب‌زنده‌دار، حسین، غارت بیت‌المال، ۳۰۶.
اموال بیت‌المال به معنای اموال عمومی و شرعی،
[۷] کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، ۵/۴۴ و ۷/۲۳۱.
اجمالاً در همه ادیان و امت‌های گذشته ازجمله در مسیحیت وجود داشته است.
[۸] مریم، ۳۱ و ۵۵.
[۹] منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمه، ۳/۸.
در زمان پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، مسلمانان سازمان مالی بسیار ساده‌ای داشتند و درآمد آن تنها از زکاتی که انصار توانگر می‌پرداختند و از غنیمت‌های‌اندکی که در جنگ‌ها به دست می‌آمد و همچنین اموالی که متعلق به عموم مردم و نظام اسلامی بود، تامین می‌شد و با نظارت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در موارد خود مصرف می‌شد.
[۱۰] رضوی، سیدعباس، پیشینه بودجه حوزه، ۲۰۹.
حکم وجوب پرداخت زکات به عنوان یکی از منابع بیت‌المال، در مکه نازل شد
[۱۱] اعراف، ۱۵۶.
[۱۲] نمل، ۳.
و مسلمانان به صورت اختیاری، اقدام به پرداخت آن می‌کردند. با برپایی حکومت اسلامی در مدینه، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به جمع‌آوری زکات و اموال عمومی دیگر برای صرف در نیازمندی‌های گوناگون جامعه اسلامی دستور داد.
[۱۳] مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ۸/۳-۴.
پس از جنگ بدر نیز غنایم و انفال به طور کامل در اختیار رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قرار گرفت
[۱۴] انفال، ۱.
؛ زیرا این اموال، متعلق به حکومت اسلامی است و باید در مسیر منافع عموم مسلمانان مصرف شود.
[۱۵] مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ۷/۱۰۷-۱۰۸.
در طول دوران زندگی پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، به دلیل‌اندک‌بودن غنیمت‌ها و نیاز مالی شدید مسلمانان، اموال در همان میدان جنگ، میان مسلمانان تقسیم می‌شد.
[۱۶] بینش، عبدالحسین، بیت‌المال و حقوق آن، ۱۹.
دیگر اموال را نیز رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به‌سرعت
[۱۷] حر عاملی، محمدبن‌حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، ۱۵/۱۰۸.
و به صورت برابر
[۱۸] کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، ۸/۶۰-۶۱.
در اختیار مسلمانان قرار می‌داد.
‌اندیشه ایجاد بیت‌المال، هنگامی پدید آمد که دامنه فتوحات اسلامی در دوران خلیفه دوم به بیرون از حجاز کشیده شد و غنیمت‌ها، خراج و جزیه، به شکل سیل‌آسا به مدینه سرازیر شد.
[۱۹] بینش، عبدالحسین، بیت‌المال و حقوق آن، ۲۰.
خلیفه دوم دیوان‌هایی برای ثبت دخل و خرج بیت‌المال به وجود آورد و پرداخت آن را از سالی به سال دیگر موکول ‌کرد
[۲۰] حر عاملی، محمدبن‌حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، ۱۵/۱۰۸.
؛ افزون بر آنکه تقسیم برابر بیت‌المال را که رویه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بود، به تقسیم نابرابر و بر اساس امتیازاتی تغییر داد و برای نمونه سبقت‌گیرندگان در دین را بر دیگران و مهاجران قرشی را بر دیگر مهاجران و آنان را بر انصار و عرب را بر عجم برتری می‌داد.
[۲۱] طبری، محمدبن‌جریر، تاریخ الامم و الملوک، تاریخ الطبری، ۳/۶۱۳-۶۱۴.
[۲۲] صدوق، الخصال، ۱/۱۷۰.
تبعیض و نابرابری در بهره‌مندی از بیت‌المال در زمان خلیفه سوم، به اوج رسید. وی خود را اختیاردار مطلق بیت‌المال می‌شمرد و می‌گفت به هر کس که بخواهد می‌دهد و از هر کس بخواهد دریغ می‌کند.
[۲۳] مقدسی، مطهربن‌طاهر، البدا و التاریخ، ۵/۲۰۲.

امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) یکی از بزرگ‌ترین انحراف‌های خلیفه سوم را دست‌اندازی‌های او به بیت‌المال شمرده، همین امر را از دلایل کشته‌شدن وی معرفی کرده است.
[۲۴] ‌صدوق، علل‌ الشرائع، ۱/۱۵۱.
[۲۵] ‌مفید، الارشاد، ۱/۲۸۹.
آن حضرت در دوران خلافت خود، روش تقسیم بیت‌المال را به دوران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برگرداند
[۲۶] حر عاملی، محمدبن‌حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، ۱۵/۱۰۸.
و سوگند یاد کرد که اموال غارت‌شده بیت‌المال را بازخواهد گرداند.
[۲۷] نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، خ۱۵، ۳۲.
در سیره عملی و نظری آن حضرت، موارد گوناگونی از حساسیت ویژه درباره بیت‌المال وجود دارد؛ ازجمله توصیه به کارگزاران خود برای صرفه‌جویی در هزینه‌ها،
[۲۸] صدوق، الخصال، ۱/۳۱۰.
برخورد با برادر خود عقیل که سهم بیشتری از بیت‌المال طلب کرد
[۲۹] صدوق، الخصال، ۱/۳۱۰؛ الامالی، ۶۲۱-۶۲۲.
و توبیخ متصدی بیت‌المال به جهت عاریه‌دادن دستبندی از بیت‌المال به دختر ایشان.
[۳۰] طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۰/۱۵۱.

در دوران امویان، خلافت به صورت ملک موروثی درآمد و بیت‌المال بدون حسابرسی و نظارت، در جهت تحکیم پایه‌های حکومت آنان صرف می‌شد.
[۳۱] دجیلی، خوله شاکر، بیت‌المال پیدایش و تحولات آن، ۴۸-۴۹.
معاویه، خالصه‌ها (صوافی.) یعنی زمین‌های فتح‌شده و بی‌صاحب را از بیت‌المال مسلمانان جدا کرد و به اموال اختصاصی خود افزود.
[۳۲] یعقوبی، احمدبن‌ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ۲/۲۱۷-۲۱۸.
ادامه این روش در دوره‌های بعدی، موجب شد در کنار بیت‌المال عمومی، «بیت‌المال ویژه» برای نگهداری اموال مخصوص خلیفه، شامل ارثیه، املاک سلطانی، مصادره‌ها و هدایا، به وجود آید.
[۳۳] دجیلی، خوله شاکر، بیت‌المال پیدایش و تحولات آن، ۱۶۹-۱۸۶.
خلفای بنی‌عباس هم بیت‌المال را بنابر خواسته‌های خویش صرف می‌کردند و این امر از سخن منصور دوانقی که به‌صراحت خود را مالک مطلق بیت‌المال از سوی خدا خواند، آشکار می‌شود.
[۳۴] یعقوبی، احمدبن‌ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ۲/ ۵۰ و ۵۸-۶۰.
پس از خلفای عباسی نیز سوء استفاده از بیت‌المال به شکل یک رویه در دیگر حکومت‌ها ادامه یافت. امام‌خمینی با تاکید بر بی‌عدالتی و غارت اموال عمومی، به ‌دست همه پادشاهان از گذشته تاکنون، خاطرنشان کرده است آسیبی که در دوره پهلوی به جهت خالی‌شدن خزانه و رواج بی‌عدالتی در جامعه، بر ملت ایران وارد شد، از دوران مغول نیز بیشتر بود.
[۳۵] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۱۷۳.


۲ - اهمیت بیت‌المال

[ویرایش]

اداره جوامع، تاسیس دولت، تشکیل قوای حکومتی و به‌عهده‌گرفتن امور اجتماعی و عمومی مردم در زمینه‌های مختلف، جز با پیش‌بینی منابع مالی متناسب و هزینه‌کردن اموال، امکان‌پذیر نیست. برنامه‌ریزی برای تامین منابع مالی و دریافت آن برای اجرای برنامه‌ها و رسیدن به اهداف، همواره مهم‌ترین مسئله زمامداران بوده است. اسلام نیز برای رفع نیازمندی‌های عمومی جامعه، منابع مالی خاصی تعیین کرده و در کنار احکام عبادی، احکام اقتصادی و سیاسی نیز قرار داده است.
[۳۶] منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمه، ۳/۳-۴.

اهمیت بیت‌المال در اسلام، از دو منظر قابل توجه است:
۱. لزوم پرداخت حقوق عمومی و به طور خاص زکات: خداوند متعال در قرآن کریم، کسانی که اموالی را انباشته کرده، انفاق نمی‌کنند، به عذاب دردناک و داغ‌نهادن با سکه‌های‌اندوخته‌شده، بر پشت و پیشانی و پهلوهای آنان، بیم داده است
[۳۷] توبه، ۳۴-۳۵.
و بخل ورزیدن را مایه شر برای آنان دانسته و از تبدیل‌شدن این اموال به طوقی بر گردن صاحبانشان در روز قیامت، خبر داده است
[۳۸] آل عمران، ۱۸۰.
؛ همچنان که نپرداختن زکات را نشانه نفاق در دل شمرده است
[۳۹] توبه، ۷۷.
و امامان معصوم (علیه‌السّلام) نپرداختن حتی یک قیراط از زکات را به منزله خروج از ایمان و اسلام دانسته‌اند.
[۴۰] حر عاملی، محمدبن‌حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، ۹/۳۲-۳۴.
اصل حکم زکات را امام‌خمینی
[۴۱] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۲۹۴.
و فقهای دیگر
[۴۲] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۱۵/۱۳.
[۴۳] یزدی طباطبایی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ۴/۶.
از ضروریات دین و منکر آن را کافر شمرده‌اند.
۲. مصرف بیت‌المال و مراعات عدالت در توزیع آن: در صدر اسلام درباره چگونگی استفاده از بیت‌المال، حساسیت زیادی وجود داشت. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آن را با توجه به تعبیر قرآن،
[۴۴] نور، ۳۳.
[۴۵] طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۵/۱۱۳.
مال‌الله شمرد.
[۴۶] حلبی، ابوالصلاح، تقریب المعارف، ۲۷۰.
امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) نیز بارها آن را مال‌الله خواند
[۴۷] ثقفی کوفی، ابراهیم‌بن‌محمد، الغارات، ۱/۳۲۰.
[۴۸] نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، خ۱۲۶، ۱۷۸.
[۴۹] نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، ن۶۲، ۴۸۳ و ن۲۶۳، ۵۶۶.
و بر تقسیم مساوی بیت‌المال میان مسلمانان تاکید می‌کرد،
[۵۰] نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، خ۱۲۶، ۱۷۸.
پرداخت حقوق آنان را به طور کامل از وظایف خود می‌شمرد
[۵۱] ثقفی کوفی، ابراهیم‌بن‌محمد، الغارات، ۱/۳۸، نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، خ۳۴، ۵۷.
و تقسیم عادلانه بیت‌المال را از وظایف اصلی حاکم اسلامی می‌دانست.
[۵۲] طوسی، تهذیب الاحکام، ۶/۲۲۷.
آن حضرت مسئولان را از دست‌درازی به اموال عمومی و اختصاص بیت‌المال به خود و خویشان، پرهیز می‌داد.
[۵۳] نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، ن۵۳، ۴۷۰.
[۵۴] مغربی، قاضی، نعمان، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام، ۱/۲۵۲.
در سخن آن حضرت، توبیخ خطاکاران در امر بیت‌المال
[۵۵] نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، ن۷۱، ۴۹۴.
و بیم‌دادن آنان به عقوبتی سخت
[۵۶] نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، ن۲۰، ۳۹۲.
به چشم می‌خورد.
امام‌خمینی که بیت‌المال را از اموال مردم می‌دانست،
[۵۷] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۳۹۶.
معتقد بود دخل و تصرف در اموال مردم بدون اجازه مقام مسئول و در چارچوب قوانین و مقررات، حرام و موجب ضمان است.
[۵۸] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۱۳۷.
ایشان با بیان عملکرد امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) درباره بیت‌المال، آن را دستوری در طول تاریخ برای حاکمان می‌دانست که با بزرگ شمردن بیت‌المال مسلمین، تا جایی که ممکن است در آن تصرف نکنند و نهایت دقت را در مصرف آن داشته باشند
[۵۹] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۹/۳۷۴.
و این امر را مصداق عدالت در حکومت اسلامی معرفی می‌کرد.
[۶۰] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۵۰۹ و ۴/۵۷.


۳ - منابع بیت‌المال

[ویرایش]

منابع بیت‌المال بر دو نوع است:
۱. منابعی که در شرع اسلامی، مصارف خاصی برای آنها تعیین نشده که خود بر دو نوع‌اند:
الف) منابعی که متعلق به عموم مسلمانان‌اند و در مصالح آنان صرف می‌شوند؛ مانند خراج و مقاسمه که درآمد حاصل از زمین‌های فتح‌شده با قهر و غلبه است،
[۶۱] کرکی، محقق ثانی، علی‌بن‌حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ۱/۴۰۲.
[۶۲] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۲۱/۱۵۷.
[۶۳] آشتیانی، میرزامحمدحسن، کتاب القضاء، ۱/۱۰۲.
[۶۴] ‌هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ جامع فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ۲/۱۵۵.
سهم سبیل الله از زکات،
[۶۵] کرکی، محقق ثانی، علی‌بن‌حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ۱/۴۰۲.
[۶۶] آشتیانی، میرزامحمدحسن، کتاب القضاء، ۱/۱۰۲.
جزیه، اموالی که وصیت شده در راه خیر صرف شوند و آنچه به عموم مسلمانان تعلق دارد.
[۶۷] آشتیانی، میرزامحمدحسن، کتاب القضاء، ۱/۱۰۲.

ب) منابعی که به لحاظ منصب رسالت یا امامت، ملک رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) یا امامان معصوم (علیه‌السّلام) است و درآمد حاصل از آن در اختیار آنان قرار می‌گیرد تا هر گونه که صلاح دیدند هزینه کنند، مانند انفال و سهم امام (علیه‌السّلام) از خمس؛
۲. منابعی که مصارف خاصی دارند، مثل سهم سادات از خمس و غیر از سهم سبیل‌الله از زکات.
[۶۸] ‌هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ جامع فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ۲/۱۵۵-۱۵۶.
برخی از فقها این منابع را جزو بیت‌المال ندانسته، معتقدند دیدگاه دیگر فقها هم همین است.
[۶۹] آشتیانی، میرزامحمدحسن، کتاب القضاء، ۱/۱۰۳.

امام‌خمینی جزیه، خراج، خمس، زکات
[۷۰] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۲۸.
و خراج اراضی خراجیه
[۷۱] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۵۲.
را از منابع مالی حکومت اسلامی به شمار می‌آورد. ایشان خمس را که حق مالی ثابت اسلامی است
[۷۲] محقق داماد، سیدمحمد، کتاب الخمس، ۹.
از منابع مهم بیت‌المال و حکومت اسلامی می‌دانست
[۷۳] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۳۱-۳۲، امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کشف اسرار، ۲۵۶-۲۵۷.
و معتقد بود اساساً تشریع حکم خمس، از ادله اثبات ضرورت حکومت اسلامی است؛ زیرا نیمی از خمس اموال مسلمانان، بسیار بیشتر از نیاز همه سادات است و این نشان می‌دهد که خمس برای رفع نیازها و مشکلات حکومت اسلامی، تشریع شده است.
[۷۴] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۲/۶۵۶.
[۷۵] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۳۱-۳۳.
از نظر ایشان اگر خمس به طور کامل پرداخت شود، برای اداره کشور کفایت می‌کند و نیازی به گرفتن مالیات دیگری‌ نیست.
[۷۶] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۸/۲۳۴-۲۳۵.

مهم‌ترین موارد انفال که یکی از منابع اصلی بیت‌المال است، چنان‌که امام‌خمینی نیز برشمرده این موارد است:
۱. سرزمین‌هایی که بدون جنگ فتح شده یا صاحبان آن با میل خود تسلیم کرده‌اند(فیء.)؛
۲. زمین‌های موات؛
۳. سواحل دریاها و رودخانه‌ها؛
۴. قله‌ها، کوه‌ها و سنگ‌های موجود در آن و گیاهان؛
۵. اموال اختصاصی شاهان و اشیای گران‌بها و برگزیده غنیمت‌های جنگی؛
۶. ارث بدون وارث؛
۷. معادن بدون مالک.
[۷۷] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۳۴۷-۳۴۸.
زکات یکی از مالیات‌های ثابت اسلامی است که از نظر بیشتر فقها، به نُه چیز؛ شامل شتر، گاو، گوسفند، طلا، نقره، گندم، جو، خرما و کشمش تعلق می‌گیرد.
[۷۸] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۲۹۷-۲۹۸.
[۷۹] یزدی طباطبایی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ۴/۲۸.
برخی دیگر از فقها معتقدند چنان‌که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، با توجه به وضعیت تولیدات اقتصادی آن روز عربستان، زکات را تنها در موارد نه‌گانه قرار داد، حاکم اسلامی نیز حق دارد بر اساس وضعیت اقتصادی کشور، اقلام مشمول زکات را تعیین کند؛ چنان‌که امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) بر امور دیگری ازجمله اسب‌ها زکات بست.
[۸۰] بینش، عبدالحسین، بیت‌المال و حقوق آن، ۳۵.
درباره لزوم و عدم لزوم پرداخت زکات به حاکم اسلامی، در میان فقهای شیعه گرچه دو نگاه وجود دارد اما همه قبول دارند که در صورت درخواست وی باید زکات را به او پرداخت و از هزینه‌کردن مستقیم آن پرهیز کرد.
[۸۱] حلی، علامه، حسن‌بن‌یوسف، مختلف الشیعة فی احکام الشریعه، ۳/۲۳۲-۲۳۴.

مالیات نیز که در فقه اسلامی، گاهی با عنوان «ضرائب» از آن یاد می‌شود،
[۸۲] ایروانی، علی، حاشیة المکاسب، ۱/۵۸.
[۸۳] حکیم طباطبایی، سیدمحسن، مستمسک العروة الوثقی، ۹/۱۸۱.
[۸۴] امام‌خمینی، امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۱/۴۷۲.
یکی از منابع پذیرفته‌شده در نظام‌های اقتصادی برای تامین بودجه و بیت‌المال است و بعضی از روایات مرتبط با وضع زکات بر اسب در دوران حکومت امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام)، بر جواز آن دلالت دارد.
[۸۵] کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، ۳/۵۳۰.
امام‌خمینی
[۸۶] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۲/۶۲۶.
و برخی دیگر از فقها
[۸۷] کاشف‌الغطاء، جعفربن‌خضر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، ۴/۳۳۳.
[۸۸] منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمه، ۳/۳-۴.
[۸۹] شیرازی، سیدمحمد، ایصال الطالب الی المکاسب، ۸/۱۸۸.
[۹۰] سبحانی، جعفر، الخمس فی الشریعۀ الاسلامیۀ الغراء، ۹-۱۰.
بر مشروعیت و جواز گرفتن مالیات در صورت‌ حکومت حاکم مشروع تاکید کرده‌اند. مالیات بر درآمد، از احکام اولیه اسلام نیست و نشانی از آن در فقه اسلامی دیده نمی‌شود؛ اما به مقتضای نیازهای حکومت و از باب ضرورت، حکومت اسلامی می‌تواند از مردم مالیات بگیرد.
[۹۱] نجومی، مرتضی، نظری فقهی بر مالیات، ۱۲۲.
در نگاه کلی امام‌خمینی، فقها از طرف امام معصوم (علیه‌السّلام) حجت بر مردم‌اند و امور مسلمانان ازجمله گرفتن و صرف درآمدهای عمومی، به آنان واگذار شده است
[۹۲] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۲/۶۲۴-۶۲۵.
[۹۳] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۸۲.
و بر این اساس، وضع مالیات برای تامین مصالح عمومی، عین حق حاکمیت یا از لوازم آن است
[۹۴] یزدی، محمد، وجوهات و مالیات، ۸۸-۸۹.
؛ البته ایشان خاطرنشان می‌کند گرفتن مالیات باید به صورتی باشد که باعث ورشکستگی
[۹۵] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۸۴.
و نارضایتی مالیات‌دهنده یا شک به عملکرد متصدیان مالیات
[۹۶] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۷/۲۵۰ و ۱۸/۴۳۷.
نشود. ایشان اموال مجهول‌المالک و درآمدهای حاصل از اجرای اصل ۴۹ قانون اساسی و دیگر قوانین را نیز در اختیار ولی فقیه
[۹۷] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲۱/۳۶۵.
و در معنای عام بیت‌المال می‌دانست.

۴ - مالکیت بیت‌المال

[ویرایش]

درباره اصل مالکیت دولت، دو دیدگاه فقهی وجود دارد؛ برخی از فقها برای دولت به جهت اعتباری‌بودن و نداشتن شخصیت حقیقی، صلاحیت مالکیت قائل نیستند و بر آن‌اند که سرمایه‌های دولت، در حقیقت مال مردم‌اند و از آنجاکه صاحبان مشخصی ندارند، مجهول‌المالک به حساب می‌آیند؛ اما دیدگاه دوم، دولت را در این زمینه، دارای صلاحیت می‌شناسد و اعتباری‌بودن دولت را مانع نمی‌داند؛ زیرا خود مالکیت هم از امور اعتباری است.
[۹۸] مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۲۰/۳۳۶-۳۳۷.
امام‌خمینی از گذشته برای دولت حق مالکیت قائل بوده است
[۹۹] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲/۷۰.
و ادله چندی بر درستی این نگاه وجود دارد.
[۱۰۰] مرتضوی، سیدضیاء، ماهیت فقهی دولت و ضمان اقدام‌های زیانبار آن، ۲۶۳-۲۸۲.

درباره موارد گوناگون بیت‌المال مانند انفال، خمس، زکات و غیره نیز اختلاف دیدگاه‌هایی وجود دارد. در خصوص مالکیت انفال، دو دیدگاه وجود دارد. بنابر دیدگاه اول، بیشتر فقها، انفال را ملک پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و امامان معصوم (علیه‌السّلام) می‌دانند؛ البته مانند اموال شخصی نیست که به ارث ‌برسد، بلکه از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) یا امام معصوم (علیه‌السّلام) به امام دیگر منتقل می‌شود
[۱۰۱] مفید، المقنعه، ۲۷۸.
[۱۰۲] طوسی، المبسوط، ۱/۲۶۳.
[۱۰۳] حلی، محقق، جعفربن‌حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، ۱/۱۶۶.
[۱۰۴] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۱۶/۱۲۳.
؛ اما امام‌خمینی معتقد است انفال برای جایگاه و منصب رسالت و امامت است
[۱۰۵] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۳۴۷.
و پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و امام (علیه‌السّلام) بر انفال و تمام سهام خمس و زکات، مالکیت ندارند، بلکه ولایت یا مالکیت تصرف دارند. از نگاه ایشان، این برداشت هم با ظاهر آیات و روایات هماهنگ است و هم وحدت سیاق را حفظ می‌کند. این امر همچنین با سخن عقلا نیز منطبق است
[۱۰۶] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۲/۶۵۸-۶۶۳.
[۱۰۷] مرتضوی، سیدضیاء، ماهیت فقهی دولت و ضمان اقدام‌های زیانبار آن، ۲۰۴-۲۰۵.
؛ بر این اساس چنین ولایتی را می‌توان بنا بر ادله اثبات امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، برای «ولی ‌فقیه» نیز اثبات کرد.
[۱۰۸] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۲/۶۶۴ و ۳/۲۴-۲۵.
بنابر دیدگاه امام‌خمینی میان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، ائمه (علیه‌السّلام) و فقها در برخورداری از ولایت، برای تشکیل حکومت و اداره امور جامعه، فرقی نیست و فقها نیز از جانب خداوند مسئولیت دارند تا مالیات، زکات، خمس و خراج را بگیرند و در مصالح مسلمانان صرف کنند.
[۱۰۹] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۲/۶۲۴-۶۲۵.
[۱۱۰] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۶۶-۶۷.

درباره مالکیت یا بهره‌برداری مردم از انفال، برخی فقهای شیعه معتقدند بدون اذن امام (علیه‌السّلام) جایز نیست
[۱۱۱] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۱۶/۱۳۴.
؛ اگرچه در عصر غیبت، برای شیعیان اجازه بهره‌برداری از انفال داده شده است.
[۱۱۲] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۱۶/۱۳۴.
امام‌خمینی نیز معتقد است تمام انفال در زمان غیبت، برای شیعیان مباح است
[۱۱۳] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۳۴۸.
؛ اما در صورت برپایی حکومت اسلامی، اختیار آن با حکومت است.
[۱۱۴] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲۰/۴۳۵.
درباره زکات نیز اختلاف نظر وجود دارد. برخی از فقها مانند شیخ مفید، ابوالصلاح حلبی و ابن‌براج بر آن‌اند که زکات، خمس و دیگر وجوه شرعی، در عصر غیبت، باید به فقیه جامع‌ شرایط داده شود؛ اما بیشتر فقیهان، پرداخت‌کننده را مختار دانسته‌اند؛ اگرچه پرداخت به فقیه را مستحب و در صورت مطالبه او، واجب شمرده‌اند.
[۱۱۵] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۱۵/۴۱۷-۴۲۵.
امام‌خمینی معتقد است در عصر غیبت، بهتر است زکات به فقیه داده شود؛ زیرا موارد مصرف را بهتر می‌شناسد و اگر به پرداخت زکات حکم کند، همگان حتی کسانی که از او تقلید نمی‌کنند، باید زکات خود را به او بدهند.
[۱۱۶] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۳۲۴.
زکات چنان‌که برخی تاکید دارند و از آیات
[۱۱۷] توبه، ۶۰ و ۱۰۳.
و روایات
[۱۱۸] حر عاملی، محمدبن‌حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، ۹/۲۰۹ و ۲۱۲.
بر می‌آید، برای رفع نیازهای جامعه اسلامی تشریع شده است و مامور گرفتن و مصرف زکات، حکومت و حاکم صالح اسلامی است.
[۱۱۹] منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمه، ۳/۳۲-۳۳.


۵ - مصرف‌های بیت‌المال

[ویرایش]

بخش عمومی بیت‌المال بنا به صلاحدید حاکم اسلامی باید در مصالح مسلمانان صرف شود. یکی از وظایف حاکم اسلامی، پس از جمع‌آوری مالیات، آبادکردن کشور است.
[۱۲۰] نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، ن۵۳، ۴۵۲.
علاوه بر این، در منابع فقهی، برخی موارد معین و مشخصی برای مصرف بیت‌المال بیان شده است:
۱. متصدیان برقراری نظم و امنیت در جامعه مانند حاکمان و فرمانداران،
[۱۲۱] طوسی، المبسوط، ۲/۷۵.
قضات و منشیان آنان
[۱۲۲] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۴۰/۵۱ و ۵۴.
و رزمندگان
[۱۲۳] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۲۱/۲۱۴.
؛
۲. اقامه ‌و احیای شعائر و آموزه‌های دینی که شامل پرداخت مستمری به مؤذن،
[۱۲۴] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۴۰/۵۴.
امام جماعت، معلم قرآن
[۱۲۵] شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ۱۳/۳۵۰.
و پرداخت هزینه اعزام به حج و زیارت قبر پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در صورت ناتوانی مالی مسلمانان و تعطیلی حج و زیارت
[۱۲۶] یزدی طباطبایی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ۴/۳۴۳.
؛
۳. نیازمندی‌های مربوط به مصالح عمومی مسلمانان، مانند خرید ساز و برگ جنگی برای تقویت توان دفاعی مسلمانان
[۱۲۷] طوسی، المبسوط، ۲/۷۵.
و همچنین مصالح شخصی مربوط با مصالح عمومی مانند تامین نیازهای خانواده شهدا
[۱۲۸] طوسی، المبسوط، ۲/۷۳.
و هزینه ازدواج نیازمندان.
[۱۲۹] اردبیلی، احمدبن‌محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، ۱۳/۳۶۱.
در مقطعی از صدر اسلام، بخشی از بیت‌المال با عنوان «عطاء» میان همه مسلمانان به مساوات تقسیم می‌شد؛ همان ‌گونه که بخشی از آن، برای تاسیسات عمومی مانند ساخت مسجدها، شهرها و کندن نهرها، خدمات عمومی و رسیدگی به محرومان و افراد نیازمند هزینه می‌شد.
[۱۳۰] دجیلی، خوله شاکر، بیت‌المال پیدایش و تحولات آن، ۱۱۰-۱۱۷.

فقها
[۱۳۱] یزدی طباطبایی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ۴/۹۴.
و ازجمله امام‌خمینی
[۱۳۲] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۳۱۸-۳۵۱.
برای مصرف زکات بنابر قرآن‌ کریم،
[۱۳۳] توبه، ۶۰.
هشت مصرف ذکر کرده‌اند: ۱. فقرا؛ ۲. مساکین؛ ۳. کارگزاران زکات؛ ۴. مؤلفة القلوب؛ ۵. بردگان؛۶. بدهکاران؛ ۷. فی سبیل الله؛ ۸. درراه‌ماندگان. با این حال، امام‌خمینی معتقد است امروزه مصرف زکات منحصر در مصارف هشت‌گانه نیست و صدها مورد دیگر را نیز دربر می‌گیرد
[۱۳۴] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲۱/۱۵۰.
؛ چنان‌که ایشان بعید نمی‌دانست که مراد از «فی ‌سبیل ‌الله» که یکی از مصارف زکات است، مصالح عمومی اسلام و مسلمانان باشد.
[۱۳۵] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۳۱۹.
ایشان خاطرنشان کرده بیت‌المال به طور کلی باید در مصالح کشور مانند اداره‌ها، مراکز نظامی، معارف و فرهنگ و آبادانی و رفاه مردم و هزینه‌هایی که برای اداره کشور یا حفظ عظمت و استقلال بین‌المللی کشور ضروری است، صرف شود.
[۱۳۶] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کشف اسرار، ۲۶۰.
در بیانات و پیام‌های امام‌خمینی، اجازه‌هایی برای مصرف بیت‌المال در مصادیقی از نیازمندی‌های جامعه اسلامی و مصالح مسلمانان وجود دارد. بیشتر این موارد، با درخواست اشخاص مورد اطمینان ایشان بوده است؛ با این حال، ایشان در بیشتر موارد، صرف این وجوه را به شرایط اضطراری و به مقدار نیاز وابسته کرده‌ است.
[۱۳۷] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲/۲۹۹.
[۱۳۸] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۸/۳۶.
[۱۳۹] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۹/۲۴۹.
[۱۴۰] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۹/۳۸۲، ۳۹۵.
[۱۴۱] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲۱/۱۸۶، ۳۸۲، ۶۰۳.


۶ - مبارزه با چپاول بیت‌المال

[ویرایش]

یکی از مظاهر فساد مالی محمدرضا پهلوی و درباریان، سوء استفاده از اموال عمومی بود که به شکل‌های گوناگون انجام می‌شد. محمدرضا پهلوی در فعالیت‌های مهم اقتصادی کشور حضور داشت و با توجه به جایگاه خود، سهم عمده‌ای در تلف‌کردن و دزدیدن بیت‌المال داشت.
[۱۴۲] مجتبی‌زاده، عبدالکاظم، فساد در رژیم پهلوی دوم، ۱۳۹.
امام‌خمینی صرف بیت‌المال بر ضد مصالح اسلام و ملت در زمان رژیم پهلوی را از نگرانی‌های جانفرسای خود می‌شمرد
[۱۴۳] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲/۱۴۱.
و همواره در اعلامیه‌ها و سخنرانی‌های خود، درباره تاراج و دست‌اندازی نظام پهلوی به بیت‌المال و صرف درآمدها و ذخایر ملی بر ضد مصالح اسلامی و ملی و مطابق با خواسته‌های بیگانگان، هشدار می‌داد.
[۱۴۴] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲/۱۴۱.
[۱۴۵] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۱۱۳، ۳۴۲ و ۴/۵۷.

برخی از مصادیق این غارتگری‌ها در زمان رژیم پهلوی از نگاه امام‌خمینی که آن را مصیبت ملت ایران نامید،
[۱۴۶] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۳۹۵.
این موارد است: به‌یغمابردن نفت،
[۱۴۷] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۳۹۵، ۴۷۰، ۵۰۶ و ۵۰۹.
گاز،
[۱۴۸] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۳۶.
دادن میلیون‌ها دلار به سفیران و افراد صاحب نفوذ امریکا از طرف شخص محمدرضا پهلوی برای حفظ خود
[۱۴۹] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۴۷۰-۴۷۱.
و خرید ویلاهای مجلل در کشورهای دیگر برای وی و دیگر درباریان.
[۱۵۰] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۳۴۲ و ۵۰۹.
ایشان معتقد بود اگر روحانیان در جامعه حضور و نفوذ داشته باشند، مانع هرج‌ و مرج در مصرف بیت‌المال می‌شوند
[۱۵۱] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱/۴۱۷.
؛ بر این اساس، تبلیغات رژیم پهلوی علیه اسلام و روحانیت
[۱۵۲] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۴۲۸.
و ترویج افکاری همچون «دین افیون جامعه است»، «دین و روحانیت ساخته و پرداخته ابرقدرت‌ها هستند» و «جدایی دین و سیاست» را از سوی ابرقدرت‌ها
[۱۵۳] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۱۷.
زمینه‌سازی برای غارت آسان اموال مردم به شمار می‌آورد.
از سوی دیگر، امام‌خمینی عامل مهم قیام ملت ایران را خیانت محمدرضا پهلوی به اموال مسلمانان برشمرده
[۱۵۴] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۵۰۹-۵۱۰.
و جلوگیری از غارت بیت‌المال را از اهداف اساسی انقلاب اسلامی اعلام ‌می‌کرد.
[۱۵۵] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۴۸۱.
[۱۵۶] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۴۹۸ و ۵/۱۵۷.
ایشان در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی، مردم را موظف به حفظ اموال و ذخایری می‌دانست که رژیم پهلوی در حال از میان‌بردن آن بود
[۱۵۷] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۵/۴۶۶.
و از ارتش خواست با کمک ملت، مانع چپاول و نابودی اموال مردم به دست دولت امریکا شود.
[۱۵۸] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۵/۴۷۸.
ایشان با اعلام حمایت از اعتصاب کارکنان شرکت نفت در دوران مبارزه، این اعتصاب‌ها را موجب پیشگیری از غارت اموال ملت می‌دانست
[۱۵۹] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۴۹۸.
و بر ادامه این اعتصاب‌ها تا سقوط رژیم پهلوی تاکید می‌کرد.
[۱۶۰] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۵/۴۵۰ و ۴۷۳.

راه‌حل‌های اصلی امام‌خمینی برای جلوگیری از غارت بیت‌المال عبارت بود از:
۱. تشکیل حکومت اسلامی ـ ملی و عدالت‌محور
[۱۶۱] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۴۷۰، ۵۰۶، ۵۰۹ و ۴/۵۷.
؛
۲. منصوب‌کردن مدیران سالم و پاکدست
[۱۶۲] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۴۷۰ و ۴/۱۶۴.
؛
۳. قطع دست غارتگران و در راس آنان شخص محمدرضا پهلوی
[۱۶۳] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۴۷۰.
که نیازمند وحدت نیروهای مبارز و نبود اختلاف و درگیری میان آنان بود؛ از این‌رو ایشان درگیری و اختلاف مبارزان و مشغول‌کردن آنان به مسائل فرعی را نقشه حساب‌شده رژیم، برای چپاول اموال مردم در کمال آرامش می‌دانست.
[۱۶۴] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۲۳۶.

۴. حذف بسیاری از شعبه‌های اداره‌ها که جز زحمت برای مردم و هزینه برای بیت‌المال، سودی نداشتند.
[۱۶۵] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۴۷۱.

۷ - تلاش برای حفظ بیت‌المال

[ویرایش]

از نظر امام‌خمینی، اسلام تاکید خاصی بر جمع‌آوری و مصرف بیت‌المال و جلوگیری از حیف و میل از خزانه عمومی دارد؛ بر همین اساس رئیس دولت، مسئولان، متصدیان خدمات عمومی و اعضای دولت در بهره‌برداری از بیت‌المال، مساوی‌اند و هیچ امتیازی بر دیگران ندارند.
[۱۶۶] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۳۲.
صرفه‌جویی، حسابرسی و دقت در امور مالی از ویژگی‌های ممتاز امام‌خمینی بود.
[۱۶۷] رحیمیان، محمدحسن، در سایه آفتاب، ۸۷.
ایشان در طول دوره مرجعیت و رهبری خود، با وجود اینکه منابع بی‌شماری از بیت‌المال را در اختیار داشت، کمترین امتیاز مادی و بهره شخصی از آن نگرفت.
[۱۶۸] رحیمیان، محمدحسن، در سایه آفتاب، ۸۴-۸۵.
افزون بر این، ایشان ضمن اشاره چندباره به مراقبت امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) از بیت‌المال،
[۱۶۹] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۱۶۴، ۱۷۸-۱۷۹ و ۱۹/۳۷۳-۳۷۴.
همواره بر دقت در نگهداری و صرف بیت‌المال و اموال شرعی تاکید می‌کرد و رعایت احتیاط را به اطرافیان، نمایندگان و کسانی که مجاز به دریافت و صرف وجوه شرعی بودند، توصیه می‌کرد
[۱۷۰] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۶۱، ۹۶، ۱۵۷، ۲۸۹ و ۲۱/۳۶۵.
؛ چنان‌که حتی به کاهش استفاده از تلفن دفتر خود به دلیل اینکه هزینه آن از سهم امام پرداخت می‌شد، توصیه می‌کرد.
[۱۷۱] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۷/۵۰۴.

مراقبت‌ و نظارت امام‌خمینی بر بیت‌المال پس از پیروزی انقلاب اسلامی، جنبه عمومی و حکومتی نیز پیدا کرد و ایشان ملاک استفاده از بیت‌المال را مقررات و قوانین اعلام کرد
[۱۷۲] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، استفتائات، ۲/۲۶۴.
و کسانی را که به‌ناحق از آن بهره برده‌اند، حتی در زمان رژیم پهلوی، مسئول شمرد.
[۱۷۳] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، استفتائات، ۲/۵۴۰-۵۴۱ و ۵۶۰.
ایشان یک روز پس از پیروزی انقلاب، در ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ در پیامی به ملت ایران سفارش کرد مراقب مراکز و منابع دولتی و ملی باشند و از هدررفتن اموال ملت جلوگیری کنند.
[۱۷۴] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۱۲۸.
در ۲۵ بهمن ۱۳۵۷ نیز در پیامی از ملت ایران خواست تا با عده‌ای از عوامل رژیم پهلوی که با ایجاد اغتشاش و هرج‌ و مرج در پی ادامه چپاول بیت‌المال بودند، مقابله کنند.
[۱۷۵] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۱۳۹.
ایشان سلاح‌هایی را که مردم در دوران انقلاب از مراکز نظامی برده بودند، متعلق به بیت‌المال اعلام کرد و ضمن حرام‌شمردن تصرف و خرید و فروش این سلاح‌ها، خواستار تحویل آن به کمیته‌های انقلاب شد. همچنین از کسانی که سلاح در اختیار داشتند، خواست که از تیراندازی بی‌مورد و هدردادن فشنگ که باعث نارضایتی مردم و اتلاف سرمایه‌های عمومی می‌گردد، خودداری کنند.
[۱۷۶] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۱۳۷.

امام‌خمینی بر محاکمه غارتگران بیت‌المال در نظام پهلوی و مصادره اموال ‌آنان ‌و بازگرداندن اموال چپاول‌شده مردم‌،
[۱۷۷] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۵/۴۷۸، ۵۰۴.
[۱۷۸] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۲۵، ۲۶۷، ۲۷۲-۲۷۳ و ۱۰/۳۳۶.
به‌ویژه آنچه محمدرضا پهلوی از مردم غارت کرده بود
[۱۷۹] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۵/۴۵۶ و ۴۶۷.
تاکید می‌کرد و خواستار تحویل فوری اموال مصادره‌شده به بیت‌المال شد.
[۱۸۰] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۲۶۷.
البته ایشان در این زمینه، ضمن تاکید بر رعایت قوانین و مقررات، درباره تعرض به اموال مشروع نیروهای رژیم پهلوی هشدار می‌داد.
[۱۸۱] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۷/۲۷۳ و ۱۰/۴۷۸، ۴۸۰.
با توجه به اهمیت بسیار زیاد بیت‌المال در نظر امام‌خمینی، ایشان با وجود اعلام عفو عمومی در سال ۱۳۵۸، سوء استفاده‌کنندگان از بیت‌المال به همراه قاتلان و شکنجه‌گران را مشمول عفو و بخشش قرار نداد.
[۱۸۲] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۲/۱۹۴.

امام‌خمینی با تذکر این نکته که تصرف در بیت‌المال حتی به ‌اندازه یک‌درهم نیز در حسابرسی خداوند متعال خواهد آمد، حکومت‌های اسلامی را از صرف بیت‌المال در جهات تشریفاتی، برحذر داشته است. ایشان مسئولان و کارمندان وزارتخانه‌ها را به کاهش مصارف خود در حد ضروریات سفارش می‌کرد و از مقامات مسئول می‌خواست در استخدام نیرو برای مشاوره و خدمتگزاری، به مقدار ضرورت اکتفا کنند؛ هم‌چنان‌ که رسانه‌هایی مانند رادیو و تلویزیون و برخی مطبوعات را که از بیت‌المال تامین می‌شوند، به صرف وقت و امکانات خود در جهت مصالح مردم و خودداری از ارائه مطالب غیر مفید فرا خواند.
[۱۸۳] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۹/۳۷۴-۳۷۵.
ایشان حتی اقامه نماز جماعت در اداره‌ها و کارخانه‌های دولتی را که موجب کاهش وقت کار و ضرر به بیت‌المال شود، حتی با اجازه مسئولان آنها نیز مجاز نمی‌دانست
[۱۸۴] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۸/۱۸۵.
؛ چنان‌که تاکید می‌کرد تربیت اسلامی جوانان، باعث امانتداری آنان درباره بیت‌المال می‌شود.
[۱۸۵] امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۸/۸۹.


۸ - فهرست منابع

[ویرایش]

• قرآن کریم.
• آشتیانی، میرزامحمدحسن، کتاب القضاء، تحقیق علی‌اکبر زمانی‌نژاد، قم، زهیر ـ کنگره علامه آشتیانی، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
• اردبیلی، احمدبن‌محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، تحقیق مجتبی عراقی و دیگران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
• امام‌خمینی، سیدروح‌الله، امام‌خمینی، سیدروح‌الله، استفتائات، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۲ش.
• امام‌خمینی، سیدروح‌الله، امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
• امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم... چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
• امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، تهران، مؤسسه تنظیم...، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
• امام‌خمینی، سیدروح‌الله، امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کشف اسرار، تهران، محمد، بی‌تا.
• امام‌خمینی، سیدروح‌الله، امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، حکومت اسلامی، تهران، مؤسسه تنظیم...، چاپ بیستم، ۱۳۸۸ش.
• انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، چاپ دوم، ۱۳۸۲ش.
• ایروانی، علی، حاشیة المکاسب، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
• بینش، عبدالحسین، بیت‌المال و حقوق آن، قم، پژوهشکده تحقیقات اسلامی نمایندگی ولی فقیه در سپاه، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
• ثقفی کوفی، ابراهیم‌بن‌محمد، الغارات، تحقیق جلال‌الدین حسینی، تهران، انجمن آثار ملی، چاپ اول، ۱۳۵۳ش.
• حر عاملی، محمدبن‌حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، قم، مؤسسه آل‌البیت (علیه‌السّلام)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
• حکیم طباطبایی، سیدمحسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، دارالتفسیر، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
• حلبی، ابوالصلاح، تقریب المعارف، تحقیق فارس حسون، قم، نشر الهادی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
• حلی، علامه، حسن‌بن‌یوسف، مختلف الشیعة فی احکام الشریعه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
• حلی، محقق، جعفربن‌حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تحقیق عبدالحسین محمدعلی بقال، قم، اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
• دجیلی، خوله شاکر، بیت‌المال پیدایش و تحولات آن، ترجمه سیدمحمدصادق عارف، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
• رحیمیان، محمدحسن، در سایه آفتاب، تهران، حضور، چاپ هفتم، ۱۳۷۸ش.
• رضوی، سیدعباس، پیشینه بودجه حوزه، مجله حوزه، شماره ۶۴-۶۳، ۱۳۷۳ش.
• سبحانی، جعفر، الخمس فی الشریعۀ الاسلامیۀ الغراء، قم مؤسسه امام‌صادق (علیه‌السّلام) چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
• شب‌زنده‌دار، حسین، غارت بیت‌المال، مجله معارف جعفری، شماره ۲، ۱۳۴۲ش.
• شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، مؤسسه‌ معارف اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
• شیرازی، سیدمحمد، ایصال الطالب الی المکاسب، تهران، منشورات علمی، چاپ اول، بی‌تا.
• صدوق، محمد‌بن‌علی، الامالی، تهران، کتابچی، چاپ ‌ششم، ۱۳۷۶ش.
• صدوق، محمد‌بن‌علی، الخصال، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
• صدوق، محمد‌بن‌علی، علل الشرائع، قم، کتابفروشی داوری، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
• طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
• طبری، محمدبن‌جریر، تاریخ الامم و الملوک، تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث العربی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
• طوسی، محمدبن‌حسن، تهذیب الاحکام، تصحیح سیدحسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
• طوسی، محمدبن‌حسن، المبسوط فی فقه ‌الامامیه، تحقیق سیدمحمدتقی کشفی، تهران، مرتضوی، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
• کاشف‌الغطاء، جعفربن‌خضر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
• کرکی، محقق ثانی، علی‌بن‌حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم، مؤسسه آل‌البیت (علیه‌السّلام)، چاپ دوّم، ۱۴۱۴ق.
• کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
• مجتبی‌زاده، عبدالکاظم، فساد در رژیم پهلوی دوم، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
• محقق داماد، سیدمحمد، کتاب الخمس، تقریر عبدالله جوادی آملی، قم، دارالاسراء للنشر، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
• مرتضوی، سیدضیاء، ماهیت فقهی دولت و ضمان اقدام‌های زیانبار آن، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۶ش.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، صدرا، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
• مغربی، قاضی، نعمان، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام، تحقیق آصف، فیضی، قم، آل‌البیت (علیه‌السّلام)، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
• مفید، محمدبن‌محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
• مفید، محمدبن‌محمد، المقنعه، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
• مقدسی، مطهربن‌طاهر، البدا و التاریخ، بی‌تا، مکتبة الثقافة الدینیه، بی‌تا.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۷، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ سی و یکم، ۱۳۸۶ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۸، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ سی‌ام، ۱۳۸۶ش.
• منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمه، قم، تفکر، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
• مؤمن قمی، محمد، کلمات سدیدة فی مسائل جدیده، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
• نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تحقیق عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
• نجومی، مرتضی، نظری فقهی بر مالیات، مجله نور علم، شماره ۱۲، ۱۳۶۴ش.
• نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، تهران، بنیاد نهج البلاغه، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
•هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ جامع فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
• یزدی، محمد، وجوهات و مالیات، مجله نور علم، شماره ۹، ۱۳۶۴ش.
• یزدی طباطبایی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، تحقیق احمد محسنی سبزواری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
• یعقوبی، احمدبن‌ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.

۹ - پانویس

[ویرایش]
 
۱. انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۲/۱۱۰۹.
۲. ‌هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ جامع فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ۲/۱۵۵.
۳. دجیلی، خوله شاکر، بیت‌المال پیدایش و تحولات آن، ۱۶.
۴. دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه دهخدا، ۳/۴۴۶۹.
۵. ‌هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ جامع فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ۲/۱۵۵.
۶. شب‌زنده‌دار، حسین، غارت بیت‌المال، ۳۰۶.
۷. کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، ۵/۴۴ و ۷/۲۳۱.
۸. مریم، ۳۱ و ۵۵.
۹. منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمه، ۳/۸.
۱۰. رضوی، سیدعباس، پیشینه بودجه حوزه، ۲۰۹.
۱۱. اعراف، ۱۵۶.
۱۲. نمل، ۳.
۱۳. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ۸/۳-۴.
۱۴. انفال، ۱.
۱۵. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ۷/۱۰۷-۱۰۸.
۱۶. بینش، عبدالحسین، بیت‌المال و حقوق آن، ۱۹.
۱۷. حر عاملی، محمدبن‌حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، ۱۵/۱۰۸.
۱۸. کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، ۸/۶۰-۶۱.
۱۹. بینش، عبدالحسین، بیت‌المال و حقوق آن، ۲۰.
۲۰. حر عاملی، محمدبن‌حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، ۱۵/۱۰۸.
۲۱. طبری، محمدبن‌جریر، تاریخ الامم و الملوک، تاریخ الطبری، ۳/۶۱۳-۶۱۴.
۲۲. صدوق، الخصال، ۱/۱۷۰.
۲۳. مقدسی، مطهربن‌طاهر، البدا و التاریخ، ۵/۲۰۲.
۲۴. ‌صدوق، علل‌ الشرائع، ۱/۱۵۱.
۲۵. ‌مفید، الارشاد، ۱/۲۸۹.
۲۶. حر عاملی، محمدبن‌حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، ۱۵/۱۰۸.
۲۷. نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، خ۱۵، ۳۲.
۲۸. صدوق، الخصال، ۱/۳۱۰.
۲۹. صدوق، الخصال، ۱/۳۱۰؛ الامالی، ۶۲۱-۶۲۲.
۳۰. طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۰/۱۵۱.
۳۱. دجیلی، خوله شاکر، بیت‌المال پیدایش و تحولات آن، ۴۸-۴۹.
۳۲. یعقوبی، احمدبن‌ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ۲/۲۱۷-۲۱۸.
۳۳. دجیلی، خوله شاکر، بیت‌المال پیدایش و تحولات آن، ۱۶۹-۱۸۶.
۳۴. یعقوبی، احمدبن‌ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ۲/ ۵۰ و ۵۸-۶۰.
۳۵. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۱۷۳.
۳۶. منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمه، ۳/۳-۴.
۳۷. توبه، ۳۴-۳۵.
۳۸. آل عمران، ۱۸۰.
۳۹. توبه، ۷۷.
۴۰. حر عاملی، محمدبن‌حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، ۹/۳۲-۳۴.
۴۱. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۲۹۴.
۴۲. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۱۵/۱۳.
۴۳. یزدی طباطبایی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ۴/۶.
۴۴. نور، ۳۳.
۴۵. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۵/۱۱۳.
۴۶. حلبی، ابوالصلاح، تقریب المعارف، ۲۷۰.
۴۷. ثقفی کوفی، ابراهیم‌بن‌محمد، الغارات، ۱/۳۲۰.
۴۸. نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، خ۱۲۶، ۱۷۸.
۴۹. نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، ن۶۲، ۴۸۳ و ن۲۶۳، ۵۶۶.
۵۰. نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، خ۱۲۶، ۱۷۸.
۵۱. ثقفی کوفی، ابراهیم‌بن‌محمد، الغارات، ۱/۳۸، نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، خ۳۴، ۵۷.
۵۲. طوسی، تهذیب الاحکام، ۶/۲۲۷.
۵۳. نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، ن۵۳، ۴۷۰.
۵۴. مغربی، قاضی، نعمان، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام، ۱/۲۵۲.
۵۵. نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، ن۷۱، ۴۹۴.
۵۶. نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، ن۲۰، ۳۹۲.
۵۷. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۳۹۶.
۵۸. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۱۳۷.
۵۹. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۹/۳۷۴.
۶۰. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۵۰۹ و ۴/۵۷.
۶۱. کرکی، محقق ثانی، علی‌بن‌حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ۱/۴۰۲.
۶۲. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۲۱/۱۵۷.
۶۳. آشتیانی، میرزامحمدحسن، کتاب القضاء، ۱/۱۰۲.
۶۴. ‌هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ جامع فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ۲/۱۵۵.
۶۵. کرکی، محقق ثانی، علی‌بن‌حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ۱/۴۰۲.
۶۶. آشتیانی، میرزامحمدحسن، کتاب القضاء، ۱/۱۰۲.
۶۷. آشتیانی، میرزامحمدحسن، کتاب القضاء، ۱/۱۰۲.
۶۸. ‌هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ جامع فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ۲/۱۵۵-۱۵۶.
۶۹. آشتیانی، میرزامحمدحسن، کتاب القضاء، ۱/۱۰۳.
۷۰. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۲۸.
۷۱. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۵۲.
۷۲. محقق داماد، سیدمحمد، کتاب الخمس، ۹.
۷۳. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۳۱-۳۲، امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کشف اسرار، ۲۵۶-۲۵۷.
۷۴. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۲/۶۵۶.
۷۵. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۳۱-۳۳.
۷۶. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۸/۲۳۴-۲۳۵.
۷۷. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۳۴۷-۳۴۸.
۷۸. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۲۹۷-۲۹۸.
۷۹. یزدی طباطبایی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ۴/۲۸.
۸۰. بینش، عبدالحسین، بیت‌المال و حقوق آن، ۳۵.
۸۱. حلی، علامه، حسن‌بن‌یوسف، مختلف الشیعة فی احکام الشریعه، ۳/۲۳۲-۲۳۴.
۸۲. ایروانی، علی، حاشیة المکاسب، ۱/۵۸.
۸۳. حکیم طباطبایی، سیدمحسن، مستمسک العروة الوثقی، ۹/۱۸۱.
۸۴. امام‌خمینی، امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۱/۴۷۲.
۸۵. کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، ۳/۵۳۰.
۸۶. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۲/۶۲۶.
۸۷. کاشف‌الغطاء، جعفربن‌خضر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، ۴/۳۳۳.
۸۸. منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمه، ۳/۳-۴.
۸۹. شیرازی، سیدمحمد، ایصال الطالب الی المکاسب، ۸/۱۸۸.
۹۰. سبحانی، جعفر، الخمس فی الشریعۀ الاسلامیۀ الغراء، ۹-۱۰.
۹۱. نجومی، مرتضی، نظری فقهی بر مالیات، ۱۲۲.
۹۲. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۲/۶۲۴-۶۲۵.
۹۳. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۸۲.
۹۴. یزدی، محمد، وجوهات و مالیات، ۸۸-۸۹.
۹۵. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۸۴.
۹۶. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۷/۲۵۰ و ۱۸/۴۳۷.
۹۷. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲۱/۳۶۵.
۹۸. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۲۰/۳۳۶-۳۳۷.
۹۹. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲/۷۰.
۱۰۰. مرتضوی، سیدضیاء، ماهیت فقهی دولت و ضمان اقدام‌های زیانبار آن، ۲۶۳-۲۸۲.
۱۰۱. مفید، المقنعه، ۲۷۸.
۱۰۲. طوسی، المبسوط، ۱/۲۶۳.
۱۰۳. حلی، محقق، جعفربن‌حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، ۱/۱۶۶.
۱۰۴. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۱۶/۱۲۳.
۱۰۵. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۳۴۷.
۱۰۶. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۲/۶۵۸-۶۶۳.
۱۰۷. مرتضوی، سیدضیاء، ماهیت فقهی دولت و ضمان اقدام‌های زیانبار آن، ۲۰۴-۲۰۵.
۱۰۸. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۲/۶۶۴ و ۳/۲۴-۲۵.
۱۰۹. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، ۲/۶۲۴-۶۲۵.
۱۱۰. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۶۶-۶۷.
۱۱۱. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۱۶/۱۳۴.
۱۱۲. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۱۶/۱۳۴.
۱۱۳. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۳۴۸.
۱۱۴. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲۰/۴۳۵.
۱۱۵. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۱۵/۴۱۷-۴۲۵.
۱۱۶. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۳۲۴.
۱۱۷. توبه، ۶۰ و ۱۰۳.
۱۱۸. حر عاملی، محمدبن‌حسن، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، ۹/۲۰۹ و ۲۱۲.
۱۱۹. منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمه، ۳/۳۲-۳۳.
۱۲۰. نهج البلاغه، ترجمه سیدجمال‌الدین دین‌پرور، ن۵۳، ۴۵۲.
۱۲۱. طوسی، المبسوط، ۲/۷۵.
۱۲۲. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۴۰/۵۱ و ۵۴.
۱۲۳. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۲۱/۲۱۴.
۱۲۴. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۴۰/۵۴.
۱۲۵. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ۱۳/۳۵۰.
۱۲۶. یزدی طباطبایی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ۴/۳۴۳.
۱۲۷. طوسی، المبسوط، ۲/۷۵.
۱۲۸. طوسی، المبسوط، ۲/۷۳.
۱۲۹. اردبیلی، احمدبن‌محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، ۱۳/۳۶۱.
۱۳۰. دجیلی، خوله شاکر، بیت‌المال پیدایش و تحولات آن، ۱۱۰-۱۱۷.
۱۳۱. یزدی طباطبایی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، ۴/۹۴.
۱۳۲. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۳۱۸-۳۵۱.
۱۳۳. توبه، ۶۰.
۱۳۴. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲۱/۱۵۰.
۱۳۵. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ۱/۳۱۹.
۱۳۶. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کشف اسرار، ۲۶۰.
۱۳۷. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲/۲۹۹.
۱۳۸. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۸/۳۶.
۱۳۹. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۹/۲۴۹.
۱۴۰. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۹/۳۸۲، ۳۹۵.
۱۴۱. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲۱/۱۸۶، ۳۸۲، ۶۰۳.
۱۴۲. مجتبی‌زاده، عبدالکاظم، فساد در رژیم پهلوی دوم، ۱۳۹.
۱۴۳. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲/۱۴۱.
۱۴۴. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۲/۱۴۱.
۱۴۵. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۱۱۳، ۳۴۲ و ۴/۵۷.
۱۴۶. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۳۹۵.
۱۴۷. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۳۹۵، ۴۷۰، ۵۰۶ و ۵۰۹.
۱۴۸. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۳۶.
۱۴۹. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۴۷۰-۴۷۱.
۱۵۰. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۳۴۲ و ۵۰۹.
۱۵۱. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱/۴۱۷.
۱۵۲. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۴۲۸.
۱۵۳. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۱۷.
۱۵۴. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۵۰۹-۵۱۰.
۱۵۵. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۴۸۱.
۱۵۶. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۴۹۸ و ۵/۱۵۷.
۱۵۷. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۵/۴۶۶.
۱۵۸. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۵/۴۷۸.
۱۵۹. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۴۹۸.
۱۶۰. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۵/۴۵۰ و ۴۷۳.
۱۶۱. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۴۷۰، ۵۰۶، ۵۰۹ و ۴/۵۷.
۱۶۲. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۴۷۰ و ۴/۱۶۴.
۱۶۳. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۴۷۰.
۱۶۴. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۲۳۶.
۱۶۵. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۴۷۱.
۱۶۶. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، ۳۲.
۱۶۷. رحیمیان، محمدحسن، در سایه آفتاب، ۸۷.
۱۶۸. رحیمیان، محمدحسن، در سایه آفتاب، ۸۴-۸۵.
۱۶۹. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۴/۱۶۴، ۱۷۸-۱۷۹ و ۱۹/۳۷۳-۳۷۴.
۱۷۰. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۳/۶۱، ۹۶، ۱۵۷، ۲۸۹ و ۲۱/۳۶۵.
۱۷۱. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۷/۵۰۴.
۱۷۲. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، استفتائات، ۲/۲۶۴.
۱۷۳. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، استفتائات، ۲/۵۴۰-۵۴۱ و ۵۶۰.
۱۷۴. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۱۲۸.
۱۷۵. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۱۳۹.
۱۷۶. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۱۳۷.
۱۷۷. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۵/۴۷۸، ۵۰۴.
۱۷۸. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۲۵، ۲۶۷، ۲۷۲-۲۷۳ و ۱۰/۳۳۶.
۱۷۹. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۵/۴۵۶ و ۴۶۷.
۱۸۰. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۶/۲۶۷.
۱۸۱. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۷/۲۷۳ و ۱۰/۴۷۸، ۴۸۰.
۱۸۲. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۲/۱۹۴.
۱۸۳. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۹/۳۷۴-۳۷۵.
۱۸۴. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۱۸/۱۸۵.
۱۸۵. امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، ۸/۸۹.


۱۰ - منبع

[ویرایش]

علیرضا سروش ـ سیدمصطفی سیدصادقی، «بیت‌المال»، دانشنامه امام خمینی، ج ، ص .



جعبه ابزار