تار

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تار، نوعی ساز زهی ـ زخمه‌ای
ایرانیایران هجدهمین کشور جهان از نظر وسعت است و مساحت آن یک میلیون و ۶۴۸ هزار و ۱۹۵ کیلومترمربع است
است.


درلغت



تار (در لغت به معنای سیم یا رشته) یکی از سازهای اصلی موسیقی ردیف دستگاهی ایرانی از دوره قاجار تاکنون است.

ساختار



این ساز از دو محفظه طنینیِ متصل به هم به نام‌های کاسه و نقاره و یک دسته تشکیل شده است.
اندازه نقاره از کاسه کوچک‌تر است و دسته تار بدان وصل شده است.جنس کاسه و نقاره و دسته تار عمدتاً از چوب توت است.
بر درازای دسته از دو سو دو نوار
سفیدسفید یکی از رنگ‌ها می‌باشد که در به مناسبت در ابواب مختلف فقه از آن سخن گفته شده است
، بیش‌تر از جنس
استخواناستخوان: از اجزاء معروف بدن است
شترشتر حیوانی معروف است و از آن در ابواب مختلف فقهی، مانند طهارت، صلات، زکات، حج، جهاد، تجارت، اطعمه و اشربه و دیات نام برده‏اند
یا
عاجبه دو دندان پیش بالایی فیل و برخی پستانداران دیگر، مانند گراز و کرگدن عاج اطلاق می شود
، چسبانده می‌شود.
روی دهانه کاسه و نقاره، پوست بره نوزاد کشیده می‌شود که طنین و زنگ خاص صدای تار بیش‌تر به این بخش از ساز برمی‌گردد.
سیم‌های تار در منتهی‌الیه دسته، بر روی کاسه، به سیمگیر بسته، و از روی یک پل از
شاخشاخ از جمله الفاظی است که در بعض ابواب فقه بکار رفته است
حیوانات ــ که به آن خَرَک می‌گویند ــ رد می‌شوند و با گذشتن از روی دسته و برآمدگی انتهای آن (شیطانک) به درون جعبه‌ای حاوی گوشی‌های ساز می‌روند و دور گوشی‌ها پیچیده می‌شوند.
روی دسته تار، پرده‌ها بسته می‌شوند که از زِه (روده) یا نخ جراحی‌اند و جای صداها (نُتها) را مشخص می‌کنند.

جنس مضراب



مضرابِ تار، از یک گلوله مومی کوچک و قطعه فلزی تراشیده شده و آبداده تشکیل می‌شود.
جنس این فلز از
برنجبرنج از حبوبات معروف است
یا همبسته‌های دیگر است.

اندازه



اندازه دسته و کاسه و نقاره تار، به دلخواه، متفاوت ساخته می‌شود.

ساختار امروزی



تار امروزه شش سیم دارد: دو سیم سفید، دو سیم
زردزرد یکی از رنگهای روشن ومعروف می باشد
از جنس برنج، یک سیم زنگ و یک سیم بم از جنس برنج.
سیم‌های سفید و سیم‌های زرد، دوبه دو کوک می‌شوند.

تار در دوره قاجار



تار تا اواخر دوره قاجار، پنج سیم داشت و اضافه کردن سیم ششم میان سیم زرد و بم را کار غلامحسین درویش خان (متوفی ۱۳۰۵ش) دانسته‌اند.
[۱] روح اللّه خالقی، سرگذشت موسیقی ایران، ج۱، ص۳۲۱، بخش ۱، تهران ۱۳۵۳ش.


روش کوک شدن



معمولاً در تار، دو سیم سفید منطبق بر دُ (Do)، دو سیم زرد منطبق بر سُل (Sol) با فاصله پنجم، سیم زنگ با فاصله هشتم و سیم بم به دلخواه نوازنده کوک می‌شود.
[۲] حسینعلی ملاّ ح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۵۰، تهران ۱۳۷۶ش.
[۳] مهدی ستایشگر، واژه نامه موسیقی ایران زمین، ذیل واژه، ج ۱، تهران ۱۳۷۴ش.


کیفیت اجراء



در تارنوازی، به شرط مهارت، می‌توان انواع کیفیت‌های اجرایی ــ متصل و منفصل ــ را از کار درآورد.
تک‌های واضح و شفاف آن در صورت مهارت نوازنده و تداوم صحیح به صورت «ریز»، می‌توانند صدای ساز کششی (آرشه‌ای) را تداعی کنند.
[۴] حسینعلی ملاّ ح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۵۳ـ ۱۵۴، تهران ۱۳۷۶ش.


وسعت تار



وسعت تار دو هنگام ونیم است.
بعد از این‌که موسیقی‌دان مشهور عصر رضاشاه، علینقی وزیری (متوفی ۱۳۵۸ش)، دسته را تا روی نقاره امتداد داد، چند صدای دیگر به وسعت آن افزوده شد.

شیوه در دست گرفتن



نوازنده تار با دست راست مضراب، و با دست چپ ، پرده‌ها را می‌گیرد و با مضراب روی سیم‌ها ــ بیش‌تر در محوطه کاسه ــ می‌نوازد.
شیوه در دست گرفتن تار به هنگام نوازندگی متفاوت است و از همین رو تارهای متفاوتی ساخته شده است.

تارهای سینه‌ای



تعدادی از تارهای دوره قاجار ، ساخته یحیای اول ، کوچک‌تر و گاه در برش‌هایی متفاوت با تارهای بعد از خود بود.
[۵] محمدرضا لطفی، «بنیادهای نوازندگی تار»، ج۱، ص۲۳۹، در کتاب سال شیدا: مجموعه مقالات موسیقی، ویژه‌ی پژوهش در فرهنگ ایران، گردآورنده محمدرضا لطفی، تهران: کتاب خورشید، ۱۳۷۸ش.
این تارها که به «سینه‌ای» معروف‌اند، برای قرار گرفتن روی سینه نوازنده و نواختن با دست در حالی که ساعدها رو به بالاست، ساخته شده‌اند.
شیوه مضراب زدن و پرده‌گیری آن‌ها نیز با تارهای دیگر متفاوت است.
بسیاری از عکس‌های دوره قاجار، نوازندگان را بدینگونه در حال نوازندگی نشان می‌دهد.

نحوۀ ساخت تارهای امروزی



امروزه
حجمحجم‏ در دو معنا استعمال شده است
کاسه و نقاره تار بزرگ‌تر و امکانات آن نیز متفاوت است.
این تارها را روی پای راست می‌گذارند و هنگام نواختن آن دست‌ها و سر نوازنده رو به پایین است.
[۶] محمدرضا لطفی، «بنیادهای نوازندگی تار»، ج۱، ص۲۳۷ـ۲۳۹، در کتاب سال شیدا: مجموعه مقالات موسیقی، ویژه‌ی پژوهش در فرهنگ ایران، گردآورنده محمدرضا لطفی، تهران: کتاب خورشید، ۱۳۷۸ش.


مطرح‌ترین شیوه‌های تارنوازی



شیوه‌های نوازندگی تار، متنوع است.
همه آن‌ها فنون و نحوه بیان مشترکی دارند، غیر از جدیدی که علینقی وزیری با استفاده از آموخته‌های خود از موسیقی غربی، در پیش گرفت.
مطرح‌ترین شیوه‌های تارنوازی در
قرنقرن به فتح قاف و راء استخوانی است در فرج که مانع جماع می‌گردد و زنی را که دارای این عیب باشد قرناء گویند
حاضر به طورخلاصه عبارت است از: ۱) شیوه سنّتی دوره قاجار، که در آن دوره
خانوادهخانواده ، به اهل خانه شامل پدر، مادر و فرزندان گفته می شود
فراهانی (آقاعلی اکبر و آقاغلامحسین و آقاغلامرضا و میرزا حسینقلی و میرزا عبداللّه) سردمدار آن بودند. ۲) شیوه سنّتی با اندکی گرایش متجددانه و با تجدیدنظر در بعضی فنون، که درویش خان شاخص آن است و شاگردان وی، مرتضی نی داوود و ارسلان درگاهی و موسی معروفی و نورعلی برومند بوده‌اند. ۳) شیوه مدرسه‌ای با استفاده از بعضی فنون غربی که با بعضی خصوصیات اجرایی موسیقی ایرانی متناسب است؛ مؤسس این شیوه علینقی وزیری بود و برخی شاگردان وی، از جمله حسین سنجری و سلیمان سپانلو و عبدالعلی وزیری، آن را ادامه دادند و بیش‌تر به کار گروه نوازی می‌آمد. ۴) شیوه مبتنی بر بیان سنّتی، اما نازل‌تر از شیوه مکتب فراهانی که در ، خانواده شهناز (شعبان و جلیل و حسین) و در ، شکراللّه قهرمانی و بعدها عبدالحسین شهنازی و لطف اللّه مجد و فرهنگ شریف، نمونه‌های آن به شمار می‌آمده‌اند.

مناسب‌ترین ساز



اغلب موسیقی‌دانان معاصر ایرانی با تار آشنا بوده‌اند و آن را مناسب‌ترین ساز برای اجرای حالات و کیفیات موسیقی ایرانی دانسته‌اند.
از زمان تثبیت نهایی موسیقی ردیف دستگاهی به عنوان
زبانزبان، عضوی از اعضای بدن انسان است که قدرت حرف زدن را به او می دهد
رسمی موسیقی
ایرانایران هجدهمین کشور جهان از نظر وسعت است و مساحت آن یک میلیون و ۶۴۸ هزار و ۱۹۵ کیلومترمربع است
در ۱۵۰
سالسال به سال قمری و شمسی تقسیم می‌شود وسال شرعی که احکام مرتبط با زمان بر اساس آن تنظیم شده، سال قمری است که دوازده ماه می‌باشد
پیش، تار مهم‌ترین ساز موسیقی ایرانی بوده است.

کاربرد



تار هم در تک نوازی و هم در گروه نوازی کاربرد دارد.

سبب توجه محققان



تار از حیث دقت در نشان دادن فواصل پرده‌های موسیقی ایرانی مورد توجه محققان است.
بعضی محققان با مطالعه عکس‌های به جا مانده از تارهای قدیم و گاه با دستیابی به نمونه‌های آن، تلاش کرده‌اند تا از روی اندازه بین پرده‌های روی دسته تار به نظام فواصل موسیقی قدیمی پی ببرند.
[۷] مجید کیانی، هفت دستگاه موسیقی ایران، ج۱، ص۱۶۲ـ۱۷۴، تهران ۱۳۷۱ش.


امکانات تار



تار در بین سازهایی که قادرند یک دور کامل فواصل موسیقی ایرانی را نشان دهند، از بیش‌ترین امکانات برخوردار است.
[۸] محمدرضا لطفی، «بنیادهای نوازندگی تار»، ج۱، ص۲۳۰، در کتاب سال شیدا: مجموعه مقالات موسیقی، ویژه‌ی پژوهش در فرهنگ ایران، گردآورنده محمدرضا لطفی، تهران: کتاب خورشید، ۱۳۷۸ش.


تألیف کتاب آموزش تار



در ۱۲۹۹ش/ ۱۹۲۰ در برلین علینقی وزیری اولین
کتابکتاب یکی از اسمای قرآن کریم است
آ موزش تار را با نام دستور تار نوشت و چاپ کرد.
سپس در ۱۳۱۳ش در دستور جدید تار و سه تار از او به چاپ رسید.
از آن به بعد دستورهای آموزشی و قطعات نغمه نویسی شده مختلفی برای تار نوشته شده است.

فهرست منابع



(۱) علاوه بر اطلاعات شخصی مؤلف.
(۲) روح اللّه خالقی، سرگذشت موسیقی ایران، بخش ۱، تهران ۱۳۵۳ش.
(۳) مهدی ستایشگر، واژه نامه موسیقی ایران زمین، ج ۱، تهران ۱۳۷۴ش.
(۴) مجید کیانی، هفت دستگاه موسیقی ایران، تهران ۱۳۷۱ش.
(۵) محمدرضا لطفی، «بنیادهای نوازندگی تار»، در کتاب سال شیدا: مجموعه مقالات موسیقی، ویژه‌ی پژوهش در فرهنگ ایران، گردآورنده محمدرضا لطفی، تهران: کتاب خورشید، ۱۳۷۸ش.
(۶) حسینعلی ملاّ ح، فرهنگ سازها، تهران ۱۳۷۶ش؛

پانویس


 
۱. روح اللّه خالقی، سرگذشت موسیقی ایران، ج۱، ص۳۲۱، بخش ۱، تهران ۱۳۵۳ش.
۲. حسینعلی ملاّ ح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۵۰، تهران ۱۳۷۶ش.
۳. مهدی ستایشگر، واژه نامه موسیقی ایران زمین، ذیل واژه، ج ۱، تهران ۱۳۷۴ش.
۴. حسینعلی ملاّ ح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۵۳ـ ۱۵۴، تهران ۱۳۷۶ش.
۵. محمدرضا لطفی، «بنیادهای نوازندگی تار»، ج۱، ص۲۳۹، در کتاب سال شیدا: مجموعه مقالات موسیقی، ویژه‌ی پژوهش در فرهنگ ایران، گردآورنده محمدرضا لطفی، تهران: کتاب خورشید، ۱۳۷۸ش.
۶. محمدرضا لطفی، «بنیادهای نوازندگی تار»، ج۱، ص۲۳۷ـ۲۳۹، در کتاب سال شیدا: مجموعه مقالات موسیقی، ویژه‌ی پژوهش در فرهنگ ایران، گردآورنده محمدرضا لطفی، تهران: کتاب خورشید، ۱۳۷۸ش.
۷. مجید کیانی، هفت دستگاه موسیقی ایران، ج۱، ص۱۶۲ـ۱۷۴، تهران ۱۳۷۱ش.
۸. محمدرضا لطفی، «بنیادهای نوازندگی تار»، ج۱، ص۲۳۰، در کتاب سال شیدا: مجموعه مقالات موسیقی، ویژه‌ی پژوهش در فرهنگ ایران، گردآورنده محمدرضا لطفی، تهران: کتاب خورشید، ۱۳۷۸ش.


منبع



دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تار»، شماره۳۰۵۳.    



جعبه ابزار