تصمیم‌گیری پیامبر

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



مساله‌ی تصمیم‌گیری در بسیاری از امور چه شخصی و چه غیر شخصی (
جامعهجامِعه، کتـابـی نـام‌بـردار در روایـات شیعه ، بـه امـلای رسول‌الله (ص) و خط امیرالمؤمنین علی (ع) است
) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این اهمیت زمانی بروز می‌یابد که شخص تصمیم گیرنده در جایگاه یک مدیر قرار داشته باشد. در این موقعیت است که نقش تصمیم‌گیری در نتایج امور نمایان خواهد شد.


مقدمه



مساله‌ی تصمیم‌گیری در بسیاری از امور چه شخصی و چه غیر شخصی (
جامعهجامِعه، کتـابـی نـام‌بـردار در روایـات شیعه ، بـه امـلای رسول‌الله (ص) و خط امیرالمؤمنین علی (ع) است
) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این اهمیت زمانی بروز می‌یابد که شخص تصمیم گیرنده در جایگاه یک مدیر قرار داشته باشد. در این موقعیت است که نقش تصمیم‌گیری در نتایج امور نمایان خواهد شد.


کسب اطلاعات برای تصمیم‌گیری



اتخاذ یک تصمیم صحیح، مستلزم یک سری اطلاعات کافی و درست در زمینه‌ی موضوع مورد بررسی است و هیچ گونه اقدامی بدون شناخت درست از زوایای مختلف مساله، میسر نخواهد بود.
نیز در همین زمینه متعال در می‌فرماید: «ولاتقف ما لیس لک به علم؛ در مورد آن چه که به آن
علمعلم دارای ارزش ذاتی می‌باشد و در دین مبین اسلام به علم ارزش و بهای بالایی داده شده است
نداری، پیروی نکن.»
عقلعقل در لغت به معنای امساک و نگاهداری ، بند کردن ، باز ایستادن ، و منع چیزی است
انسانانسان اصلش از «إِنْسیان» است، زیرا لغت شناسان عربی، مصغّر آن را «اُنیسیانْ» دانسته اند
حکم•حکم به ضم حاء و سکون کاف به معنای رأی قاضی است
می‌کند تا در انجام همه‌ی امور بدون تحقیق و بررسی کافی، اقدامی نکند. در غیر این صورت اگر ضرری متوجه او شد، باید تنها خویشتن را سرزنش کند.
در سیره‌ی مدیریتی موارد متعددی وجود دارد که نشان می‌دهد، ایشان نیز چنین بود. به عنوان نمونه ایشان به منظور برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری در شهر
مدینهمدینه یکی از شهرهای اصلی کشور عربستان هست
، اقدام به سرشماری و ثبت اطلاعات مربوط به آنان نمود.
نقل شده است که ایشان فرمودند: «احصوا کل من تلفظ بالاسلام؛ تمام افرادی که به اسلام گرویدند، را سرشماری کنید.»
[۳] ابن محمدشیبانی، ابوعبدالله احمد، مسند احمد حنبل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج۵، ص۳۸۴.

یا برای مقابله با دشمنان ابتدا از وضعیت دشمن به طور دقیق کسب
خبرخبر به دو معنای مقابل انشاء و حدیث آمده است
می‌نمودند.برای مثال ایشان در ماه رجب سال دوم هجری، «عبدالله بن جحش» را با هشتاد نفر از
مهاجرانمهاجران به کسانی اطلاق می‌شود که از وطن و کاشانه خود به خاطر علتی هجرت کرده باشند و منظور در اینجا مهاجران صدر اسلام بودند که به خاطر دین از وطن خود هجرت کردند؛ مثل مهاجران به حبشه و مهاجران به مدینه
به ماموریتی فرستاد و هنگام حرکت نامه‌ای به دست وی داد و فرمود، تا دو روز راه نپیماید، آن را نخواند. آن‌گاه در آن بنگرد و به فرمان عمل نماید و کسی از همراهان را مجبور نسازد. عبدالله پس از دو روز راهپیمایی نامه را گشود و چنین فرمان یافت: «هنگامی که نامه‌ی مرا باز نمودی، همچنان رهسپار شو تا در نخله فرود آیی. پس در کمین قریش باش و جستجو کن برای ما اخبارشان را.»
همچنین ایشان به منظور کسب اطلاعات دقیق برای تصمیم‌گیری صحیح، افرادی به نام «عریف» و «نقیب» را منصوب می‌کرد، تا گزارش‌های سالم را به اطلاع ایشان برسانند.
[۵] ابن اثیر، عزالدین علی بن محمد، اسد الغابه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۸۷.

«عریف» در
لغتلغت صوتی است که هر قوم از اغراض خویش تعبیر می‌کنند
به معنی دانا و شناسنده و عالم به چیزی یا کسی است که یاران خود را می‌شناسد و جمع آن «عرفا» است و در اصطلاح به کسی اطلاق می‌شود که قیم امور قبیله و گروهی از مردم است و
تدبیرمشروط کردن آزادی برده به وفات مولا را تدبیر می‌گویند
امور و مسئولیت اداره‌ی کارهایشان به عهده‌ی اوست و در وقت لزوم گزارش کارهای آنان را به مافوق خود می‌دهد.
«نقیب در لغت به معنی بزرگ قوم و کسی است که به احوال مردم خویش آگاه است و در میان آنها دارای نفوذ و جایگاه است و جمع آن «نقبا» و مانند عریف است.
تاریخزمان وقوع یک پدیده را، تاریخ گویند
و نیز مملو از به کار‌گیری نقبا و عرفا است.
ابن‌حجر عسقلانیاِبْن‌ِ حَجَر عَسْقَلانی‌، شهاب‌ الدین‌ ابوالفضل‌ احمد بن‌ علی‌ بن‌ محمد بن‌ محمد بن‌ علی‌ بن‌ احمد بن‌ محمود بن‌ احمد حجر عسقلانی‌ کِنانی‌ مصری‌ (۲۲ شعبان ‌ ۷۷۳ - ذیقعده ۸۵۲ق‌/۱۶ فوریه ۱۳۷۲ - ژانویه ۱۴۴۹م‌)، یکی‌ از علمای‌ بزرگ‌ حدیث ‌ و فقهشافعی ‌، موّرخ‌ و شاعر می‌باشد
به نقل از ابن‌عساکر آورده است: «ابو عزیز جندب بن نعمان ازدی به حضور پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) رسید و حضرت او را عریف قومش قرار داد. نیز رافع بن خدیج انصاری عریف قومش در مدینه بود.


مشورت در تصمیم گیری



یک تصمیم گیری سلیم تصمیمی است که همراه با
مشورت‌مشورت به معنای شوری، رایزنی و شور کردن‌ است
از روی
عقلعقل در لغت به معنای امساک و نگاهداری ، بند کردن ، باز ایستادن ، و منع چیزی است
و مصلحت‌اندیشی باشد.یک مدیر باید با افرادی مشورت کند که از صلاحیت کافی در این زمینه برخوردار باشند، در غیر این صورت تصمیم اتخاذ شده دارای نواقص فراوانی خواهد بود. مشورت در سیره‌ی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده است. به طوری که ایشان در تصمیم‌گیری‌ها هرگز مستبدالرای نبوده و همیشه نظر اصحاب را جویا می‌شدند. اهمیت این مساله به قدری است که در قرآن کریم سوره‌ای جداگانه به نام «» وجود دارد و مشورت در آن از مهمترین مسائل شمرده و در کنار
استجابت دعادعا ، نوعی عبادت ، خضوع و بندگی در برابر خداوند متعال است و همانند عبادات دیگر، اثر تربیتی و تکامل بر انسان می‌گذارد
و
نمازیکی از اعمال و تکالیفی که از طرف خداوند بر انسان واجب شده است نماز می باشد
و
انفاقانفاق، یکی از فضایل اخلاقی که در اسلام به طور مکرر به آن سفارش شده است، و در قرآن نیز به آن پرداخته شده است
مطرح شده است.
خداوند می‌فرماید: «الذین یجتنبون کبائر الاثم و الفواحش...و اقاموا الصلوة و امرهم شوری بینهم و مما رزقناهم ینفقون...»
در این آیه سخن از بهترین انسان‌ها به میان آمده است و صفات آنان را بر می‌شمارد که یکی از این صفات مشورت است.
یک انسان هر چه قدر هم که عاقل و‌ اندیشمند باشد؛ اما ممکن است در مواردی دچار
خطاخطا در دو معنا استعمال شده است
و اشتباه گردد؛ زیرا احاطه‌ی کامل به تمام زوایای مساله ندارد؛ ولی در صورتی که
خردشاید کمتر موضوعی، مثل به کارگیری عقل و اندیشه در بیانات امام علی (علیه‌السلام) مورد توجه قرار گرفته باشد
جمعی در یک موضوع به کار گرفته شود و تجارب دیگران نیز در تصمیم نهایی دخالت داده شود، می‌تواند تصمیم پخته و دارای ضریب خطای کمتری در پی‌داشته باشد.
ایشان خود در این باره به‌ اندازه‌ای تاکید داشتند که روایتی شگفت از ایشان نقل شده است: «هنگامی که زمامداران شما نیکان شما، و توان‌گران شما سخاوتمندان شما باشند و کارتان با مشورت انجام شود، شایسته‌ی بقا و زندگی هستید در غیر این صورت زیر زمین از روی آن برای شما بهتر است.»


نمونه‌های دیگر



ایشان در موارد متعددی به ویژه در غزوات از اصحاب خود درباره‌ی چگونگش روبرو شدن با دشمن و اداره‌ی
جنگجنگ، واژه ای پارسی و کهن و پر کاربرد به معنای هر گونه درگیری (ذهنی و لفظی و بدنی) افراد با خود یا با دیگران، خصوصاً به معنای زد و خورد خشن میان گروه‌ها و اقوام و ملت‌ها و کشورها به انگیزه های مختلف؛ همین معنای تقریباً اصطلاحی است که در مقاله مفصّل حاضر مورد نظر است
مشورت می‌گرفتند.
۱.ایشان در
غزوه‌ی بدربدر نام سه غزوه در صدر اسلام است: بدر اولی یا غزوه سَفَوان، بدر کبری یا بدر القتال و بدر‌الموعد؛ ولی اگر به صورت مطلق به کار رود، مورد دوم منظور است
، درباره‌ی اصل جنگ، تعیین موضع و اسیران جنگی با اصحاب خود مشورت نمود.
[۱۲] طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق، چاپ، ج۲، ص۴۳۴-۴۴۰

۲.در نبرد احد شورایی تشکیل داد و در نحوه‌ی مقابله با لشگر
قریشقبیله قریش، که پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌اله‌وسلّم) از میان آنان برخاست؛ از مشهورترین و مهم‌ترین قبایل عرب در حجاز بوده است
مشورت کرد، سپس تصمیم گرفت.
۳.در
جنگ احزابدر سوره احزاب هفده آیه (از آیه ۹ تا ۲۶) پیرامون جنگ احزاب، و کارشکنی‌های منافقان، یهودیان و قبایل مختلف قریش و بت پرستان آمده که همه دست به دست هم داده بودند، تا اسلام و مسلمین را نابود کنند
() برای مقابه با سپاه کفر، بنا بر نظر
سلمان فارسیسلمان نامی است که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خطاب به روزبه ایرانی کرد و او را سلمان فارسی خواند
خندقی به دور شهر
حفربه کندن زمین و گودکردن آن حفر می گویند که احکام آن در بابهاى طهارت، خمس،غصب،احیاءموات، حدود و دیات آمده است
کردند.[۱۲]    
۴.در ماجرای
صلح حدیبیهحُدَیبیه، پیمان صلحی که در سال ششم هجری بین حضرت محمد صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم و مشرکان مکه امضا شد و در سوره فتح به آن اشاره شده است
پس از آن که مانع حرکت کاروان زیارتی به
مکهمَکّه نام شهری است در کشور پادشاهی عربستان سعودی واقع در شبه جزیره عربستان که اعمال حج در آن انجام می‌شود
شدند، با یاران خود مشورت کردند.
[۱۵] ابن هشام، عبدالملک، السیره النبویه، ترجمه سید‌هاشم رسولی، تهران، کتابچی، ۱۳۷۵ش، چاپ پنجم، ج۲، ص۲۰۸.



ویژگی‌های یک تصمیم‌گیری سلیم



یک تصمیم اگر با ویژگی‌های زیر توام باشد، نتایج خوبی را می‌تواند به ثمر آورد.

← تدبر و عاقبت‌اندیشی


مدیریت بخردانه مدیریتی است که در آن ابتدا به رفع عوارض و پیامدهای اقدامات نسنجیده و ناپخته پرداخته، سپس وارد عمل شود. یعنی در آغاز کار تمام زوایا مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد و در صورت عدم اشکال تصمیم به اجرای آن گرفته شود.بر خلاف مدیریت‌های نابخردانه که به صورت عکس عمل می‌شود.
امام علی (علیه‌السّلام)علی بن ابی طالب (۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق
در حدیثی می‌فرماید: «ایها الناس!...لا خیر فی الدنیا لا تدبیر فیها؛ هیچ خیری در دنیایی که
تدبیرمشروط کردن آزادی برده به وفات مولا را تدبیر می‌گویند
و آینده‌نگری در آن نباشد نیست.»
نیز مساله‌ی تدبیر و آینده‌نگری به عنوان یک اصل در تصمیم‌گیری‌های پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) لحاظ می‌شد و به آن بسیار تاکید می‌ورزیدند. از نقل شده است: «مردی خدمت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) رسید و گفت: ‌ای رسول‌خدا مرا کن. حضرت فرمود: آیا عمل می‌کنی؟ گفت: آری. تا سه مرتبه سؤال خود را تکرار نمودند و مرد پاسخ مثبت داد. آن گاه فرمود: «هر گاه تصمیم به انجام کاری گرفتی، در عاقبت آن بیندیش. پس چنان چه عاقبت آن کار درست و صحیح بود عمل کن. در غیر این صورت منصرف شو آن را رها کن.»


← بهره‌گیری از تجربه‌های گوناگون


افرادی که در تصمیم‌گیری‌های خود از تجارب استفاده می‌کنند، کمتر در معرض اشتباه قرار می‌گیرند و در اداره‌ی امور موفق‌ترند.
امام علی (علیه‌السّلام) فرمود: «من التوفیق حفظ التجربه؛ بهره گیری از تجربه نشانه‌ی موفقیت است.»
همان‌اندازه که انسان تجربه‌اش بیشتر می‌شود، به گنجینه‌ی با ارزشی برای تصمیم گیری دست یافته است. این حقیقت در
حدیث نبویحدیث نبوی، از اصطلاحات بکار رفته در علم حدیث بوده و به حدیث منسوب به پیامبر اعظم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) اطلاق می‌گردد
مشهور به زیبایی بیان شده است: «لا یلدغ المؤمن من جحر واحد مرتین؛ مؤمن هیچ گاه از یک سوراخ دوبار گزیده نمی‌شود.»


← بهترین روش مناسب در تصمیم‌گیری


عموما در تصمیم‌گیری‌ها، روش‌ها و راه کارهای متعددی فرا روی مدیر قرار می‌گیرد. مدیر توانمند و کار بلد کسی است که بهترین و کوتاه‌ترین مسیر را برای رسیدن به مقصد برگزیند. با این وجود هم در وقت صرفه‌جویی کرده و نیز کمتر دچار خطا و لغزش خواهد شد. چه بسا مدیرانی که به سبب انتخاب غلط شیوه، علیرغم تلاش و زحمت فراوان، به جای پیشرفت، از مقصد اصلی دورتر و باعث هدر رفتن منابع انسانی ومنابع اقتصادی اقتصادی با ارزشی شده‌اند.
تصمیمات پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در سراسر زندگی‌شان گویای آن است که حضرت بهترین و مناسب‌ترین روش‌ها را اتخاذ می‌نمودند. نصب «
حجرالاسودحَجَرالاسود (صورت عربی آن: الحجرالاسود)، سنگی مقدّس، دارای پیشینه کهن و جایگاهی ویژه در فرهنگ اسلامی و مناسک حج ، واقع در رکن شرقی کعبه که به رکن اسود یا رکن حَجَری نیز معروف است
» بارزترین نمونه‌ی این نوع تصمیم‌گیری در سیره‌ی نبوی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است. زمانی که قرار شد
خانه‌ی خداخانه خدا، فیلمی‌ مستند از مراسم حج که زمینه‌ساز جذب مخاطبان جدید برای سینمای ایران شد
را تجدید بنا کند، هر قبیله‌ای مسؤول انجام یکی از امور شد. تا این که کار به نصب حجرالاسود رسید و هر قبیله‌ای می‌خواست افتخار آن را نصیب قبیله‌ی خویش سازد. بدین ترتیب همه‌ی قبائل مجهز شدند تا با یکدیگر بجنگند. در هر صورت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را حکم قرار دادند و گفتند: «قد رضینا بحکم محمد بن عبدالله» به حکم این محمد امین‌ تن می‌دهیم. سپس ایشان فرمود: «جامه‌ای نزد من بیاورید.» آن گاه
سنگسنگ‏ جسمی است طبیعی و سخت که در مواردی به عنوان وزنه برای ترازو به کار می‌رود
را گرفت و درون
پارچهپارچه به تاروپودهای درهم تنیده از الیاف پنبه، پشم و مانند آن گفته می شود
قرار داد و فرمود: «هر قبیله‌ای یک گوشه از جامه را بر گیرد» بدین ترتیب همه‌ی قبائل در بلند کردن سنگ شرکت جستند و پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) سنگ را در جای خود نهاد.
این چنین بود که رسول‌خدا کار مشکلی را که داشت منجر به خونریزی می‌شد، با شیوه‌ای مدبرانه و ساده به انجام رساند و این هنر مدیریت است.


← حفظ جهت در تصمیم‌گیری‌ها


از مسائلی که باید در مدیریت‌ها به خوبی رعایت شود، حفظ جهت و برنامه‌ی کلی و عدم انحراف از آن است. تصمیم‌گیری‌های پراکنده و گاه متضاد، به دلیل تغییر اهداف و جهات، در عمل با شکست مواجه می‌شوند؛ زیرا باعث
تفرقهتَفْرِقه علاوه بر قرآن
و پراکنگی امور می‌شوند. قرآن کریم می‌فرماید: «ارباب متفرقون خیر‌ام الله الواحد القهار؛ خدایان متعدد و پراکنده بهترند یا خدای یگانه‌ی قهار.» نیز پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خود می‌فرمود: «قولوا لااله‌الاالله تفلحوا»
[۲۲] ابن کثیر، اسماعیل بن محمد، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۱.

جهت‌گیری در تصمیمات باید از همان آغاز کار صحیح و آگاهانه باشد. تا بتوان به نتایج آن امیدوار بود. در سیره‌ی معصومین (علیه‌السّلام) به ویژه رسول‌خدا که مورد بحث ما است، شاهد یکنواختی جهت و روند کار نیز هستیم. همه‌ی تلاش‌های پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در دوران نبوتشان در یک جهت مشخص سیر می‌کرد. دعوت پنهانی و آشکار،
دفاعدفاع به معنای دفع کردن مهاجم است
و تهاجم، جنگ و
صلحصلح یکی از اقسام عقود می‌باشد
، همه و همه به یک منظور بود و آن هم دعوت به
توحیداعتقاد به یگانگی خداوند و نفی هرگونه شریک برای او را توحید گویند
و خدای یگانه بود.
خداوند متعال رسولش را این چنین مورد خطاب قرار داد و جهت تصمیم‌گیری‌ها را معین فرمود: «واصبر نفسک مع الذین یدعون ربهم بالغداة و العشی یریدون وجهه...؛ خود را با کسانی شکیبا دار که
بامدادبامداد همان صبح زود هست و در بابهایى مانند صلات، تجارت و صدقات به مناسبت از آن سخن رفته است
و شبانگاهان پروردگارشان را می‌خوانند و در آن رضای او را می‌طلبند، دو
چشمچشم از اعضای بدن است که دارای قوه بینایی بوده , از آن در بابهاى طهارت، صلات، صوم، حج، اطعمه و اشربه، قصاص و دیات سخن رفته است
خویش از ایشان مگردان در حالی که خواستار زندگانی دنیا باشی! و از آن کس فرمان نبر که دل او از یادمان غافل کرده‌ایم و از هوی و هوس پیروی می‌کند و کارش
تجاوزتجاوزبه معنی گذشتن از حد در ابواب مختلف فقه آمده است
و ستم است.»


← عنایت به کیفیت امور در تصمیم‌گیری


در
منطقمنطق از دو نظر جزء علوم اسلامی محسوب می‎شود: اولاً به دلیل این که مانند ادبیات عرب نسبت به بسیاری از علوم اسلامی جنبه مقدمی دارد
عملی رسول‌خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) اصل بر کیفیت عمل بوده است، نه کمیت آن چه که اهمیت دارد، این است که تصمیم‌ها منجر به
عمل صالحکلید واژه‏ها: کار، ایمان، عمل صالح
و خالص شود، نه صرفا کمیت آن. چه بسا عملی که بارها و چندین سال انجام گیرد، لکن‌ اندکی
اخلاصاخلاص پاک کردن نیّت از غیر خدا و انجام دادن عمل تنها برای خدا می باشد
در آن نباشد. آن چه که ماندگار و مطلوب است، عمل نیک همراه با اخلاص است نه نفس کار.
«ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات انا لانضیع اجر من احسن عملا؛ همانا کسانی که آوردند و عمل صالح انجام دادند، همانا ما اجر و پاداش آن‌ها را ضایع نمی‌کنیم.»
نیز پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در وصایای خود به ابوذر می‌فرماید: «ای ابوذر بیشترین اهتمامت در عمل با
تقواپرهیز از گناه را تقوا گویند و از آن به مناسبت در باب‌های اجتهاد و تقلید، صلاة و جهاد سخن رفته است
باشد، تا عمل صرف؛ زیرا هیچ عملی با تقوا،‌ اندک محسوب نمی‌شود و چگونه عمل مورد پذیرش خداوند‌ اندک محسوب شود؟ که خدای متعال می‌فرماید: «جز این نیست که خدا از پرهیزکاران می‌پذیرد.»
[۲۵] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق، ج۷۴، ص۷۸.

این سخنان به این معنی نیست که کمیت هیچ ارزشی ندارد خیر، بلکه مراد این است که اصل بر کیفیت هر امری است نه فقط کمیت؛ لذا در هر تصمیم‌گیری ملاک باید جوانب کیفی آن باشد.


← قاطعیت در تصمیم‌گیری


پس از پرداختن به ویژگیها و مبانی اساسی تصمیم‌گیری (مقدمات تصمیم‌گیری) حال نوبت به اتخاذ تصمیم می‌رسد.این تصمیم باید از قاطعیت لازم برخوردار بوده و هیچ‌گونه
ضعفضعف به دو معنای ناتوانی جسمی و از حالات حدیث به لحاظ سند ( حدیث ضعیف ) می‌باشد
و سستی در انجام آن نباشد.
یک مدیر لایق کسی است که هنگام اخذ تصمیم از قاطعیت و اراده‌ی قوی و محکم در به فعلیت رسانیدن تصمیم خود برخوردار باشد و از خرده‌گیری دیگران نهراسد. همچنان که رسول‌خدا نیز چنین بود و همین مساله باعث رشد و قوت
اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
شد.
باز امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) درباره‌ی ایشان می‌فرماید: «خدایا! بهترین درودهایت و...را خاص پیامبرت قرار بده که خاتم پیامبران است و...آشکار کننده‌ی
حقحق در سه معنا استعمال شده است
با
برهانبه حجت قاطع و آشكار برهان گویند
، فرونشاننده‌ی
طغیانطغیان، به سرکشی اطلاق می‌شود
و درهم کوبنده‌ی شوکت گمراهان چنان که او بار رسالت را نیرومندانه برداشت. در انجام فرمانت برپا و در جهت خشنودیت پویا، نه از اقدامی رویگردان و نه در عزمی سست و ناتوان.»
[۲۶] امام علی، نهج البلاغه، ترجمه دشتی، محمد، قم، انتشارات پردیسان، ۱۳۸۵ش، چاپ اول، خطبه۷۲.



←← نمونه‌ای از قاطعیت پیامبر


برای جنگ احد، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از اصحاب خویش مشورت خواست و هر کدام نظری دادند. عده‌ای گفتند داخل شهر مدینه می‌جنگیم و از برج و باروی شهر استفاده می‌کنیم.عده‌ای دیگر گفتند: بهتر است در بیرون از شهر با مشرکان روبرو شویم.در نهایت پس از بحث فراوان، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) تصمیم به خروج از شهر گرفت و به آنها بشارت نصرت و پیروزی داد. و فرمود: «انظروا ما امرتکم به، فاتبعوه، امضوا علی اسم الله فلکم النصر ما صبرتم؛ گوش فرا دهید به آن چه که به شما دستور می‌دهم، تبعیت کنید، در صورتی که
صبرصبر، عبارت است از ثَبات نفس و اطمینان آن و مضطرب نگشتن و مقاومت کردن در بلایا و مصایب، به گونه‌ای که سینه انسان تنگ نشود و خاطرش پریشان نگردد
و شکیبایی پیشه کنید، پیروزی از آن شماست.»


← توکل در تصمیم‌گیری


خداوند به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمان داد، هنگامی که تصمیم قاطع گرفت، به او
توکلتوکل در اسلام به معنی آن است که بندهٔ خدا، خدا را وکیل در امر خود قرار دهد
کند. «فاذا عزمت فتوکل علی الله؛ یعنی تمام امور خود را به خدا بسپار و به نصرت او داشته باش.»
خداوند در موقعیت‌های فراوان، پیامبرش (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را به توکل امر فرموده است.در آغاز دعوت همگانی فرمود: «فانذر عشیرتک الاقربین...فتوکل علی العزیز الرحیم»
نیز به آن حضرت فرمود، درباره‌ی رسالت خود و آن که او را کفایت می‌کند، چنین اعلام بدارد: «بگو در برابر ابلاغ این آیین هیچ پاداشی از شما نمی‌خواهم و بر خداوندی توکل کن که هرگز نمی‌میرد.»
ایشان در وصایای خود خطاب به ابوذر فرمودند: «اگر دوست‌داری قوی‌ترین مردم باشی، پس به خدا توکل کن.»
تاکید داشتند که پیروانشان پس از تحصیل مقدمات امور به خدا توکل کنند. از این رو هنگامی که مرد اعرابی شتر خود را رها کرد و گفت: به خدا توکل کردم. حضرت به او فرمود: «اعقلها و توکل» ابتدا زانوی
شترشتر حیوانی معروف است و از آن در ابواب مختلف فقهی، مانند طهارت، صلات، زکات، حج، جهاد، تجارت، اطعمه و اشربه و دیات نام برده‏اند
را ببند و سپس توکل کن.
[۳۳] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۱۳۷.

تصمیمی که از مقدمات یاد شده برخوردار باشد و آخرالامر همراه با توکل برخدا باشد، می‌تواند تصمیمی عاقلانه، استوار و ثمربخش باشد.


پانویس


 
۱. اسراء/سوره۱۷، آیه۳۶.    
۲. مقریزی، تقی الدین احمد بن علی، امتاع الاسماع، تحقیق محمد عبدالحمید نمیسی، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق، چاپ اول، ج۹، ص۳۴۶.    
۳. ابن محمدشیبانی، ابوعبدالله احمد، مسند احمد حنبل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج۵، ص۳۸۴.
۴. ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، تاریخ ابن خلدون، تحقیق خلیل شهاده، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۸ق، چاپ دوم، ج۳، ص۱۸.    
۵. ابن اثیر، عزالدین علی بن محمد، اسد الغابه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۸۷.
۶. ابن منظور، محمد بن کرم، لسان العرب، بیروت، دارصادر، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۲۳۸.    
۷. ابن منظور، محمد بن کرم، لسان العرب، بیروت، دارصادر، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۷۶۹.    
۸. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابه، تحقیق عادل احمد عبدالموجود، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق، چاپ اول، ج۱، ص۶۱۷.    
۹. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابه، تحقیق عادل احمد عبدالموجود، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق، چاپ اول، ج۲، ص۳۶۳.    
۱۰. شوری/سوره۴۲، آیه۳۷-۳۸.    
۱۱. حرانی، حسن بن علی بن حسین، تحف العقول، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، ۱۴۰۲ق، چاپ دوم، ص۳۶    
۱۲. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق، چاپ، ج۲، ص۴۳۴-۴۴۰
۱۳. ابن کثیر، اسماعیل بن محمد، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۱۳-۱۵.    
۱۴. ابن اثیر، ابوالحسن علی بن ابی کرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۱۵۰.    
۱۵. ابن هشام، عبدالملک، السیره النبویه، ترجمه سید‌هاشم رسولی، تهران، کتابچی، ۱۳۷۵ش، چاپ پنجم، ج۲، ص۲۰۸.
۱۶. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۷۴.    
۱۷. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش، چاپ چهارم، ج۸، ص۱۴۹-۱۵۰    
۱۸. امام علی، نهج البلاغه، ترجمه دشتی، محمد، قم، انتشارات پردیسان، ۱۳۸۵ش، چاپ اول، حکمت ۲۱۱، ص۳۴۷.    
۱۹. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش، چاپ چهارم، ج۲، ص۲۴۱.    
۲۰. یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، ج۲، ص۱۹-۲۰.    
۲۱. یوسف/سوره۱۲، آیه۳۹.    
۲۲. ابن کثیر، اسماعیل بن محمد، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۱.
۲۳. کهف/سوره۱۸، آیه۲۸.    
۲۴. کهف/سوره۱۸، آیه۳۰.    
۲۵. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق، ج۷۴، ص۷۸.
۲۶. امام علی، نهج البلاغه، ترجمه دشتی، محمد، قم، انتشارات پردیسان، ۱۳۸۵ش، چاپ اول، خطبه۷۲.
۲۷. واقدی، محمد بن عمر، مغازی، تحقیق مارسدون جونز، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق، چاپ سوم، ج۱، ص۲۰۹-۲۱۳.    
۲۸. واقدی، محمد بن عمر، مغازی، تحقیق مارسدون جونز، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق، چاپ سوم، ج۱، ص۲۱۴.    
۲۹. آل عمران/سوره۳، آیه۱۵۴.    
۳۰. شعراء/سوره۲۶، آیه۲۱۴-۲۱۷.    
۳۱. فرقان/سوره۲۵، آیه۵۷-۵۹.    
۳۲. طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، به کوشش محمد تقی دانش پژوه، تهران، انتشارات دانشگاه، ۱۳۴۱ش، ص۴۶۸.    
۳۳. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۱۳۷.



منبع



سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «تصمیم‌گیری پیامبر»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۵/۱۲.    



جعبه ابزار