دیه (حقوق جزا)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



دیه

از مباحث مطرح در حقوق جزا بوده و به معنای مالی است که از طرف شارع برای جنایات تعیین شده است. این مقاله به بررسی تعریف دیه، ماهیت دیه، جبران خسارت بودن دیه و مجازات بودن دیه می‌پردازد.


تعریف

[ویرایش]

دیه مفرد دیات است و از ریشۀ «ودی» به معنای راندن و رد کردن است. دیه مصدر است و در اصل « ودی» بوده که «واو» آن را حذف کرده و درعوض «هاء» به آخر آن افزوده اند.
[۱] فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، ج ۸، ص ۹۸، ماده «ودی»، انتشارات هجرت، چاپ دوم، قم، ۱۴۱۰ ق.
در لغت به معنی پرداخت خونبها و عقل آمده چرا که با پرداخت آن نزاع و اختلاف بین طرفین کنار گذاشته می‌شود. دیه مالی است که در صورت وقوع جنایت بر نفس و یا اعضای بدن و یا ایراد جرح باید ادا شود.
به عبارت دیگر دیه مالی است که پرداخت آن به سبب قتل و یا جنایت بر نفس و یا عضو بر عهدۀ جانی و یا قائم مقام او می باشد و باید آن را به مجنی‌علیه و یا ولی او ادا کند. و در اصطلاح حقوقی، دیه مالی است که از طرف شارع برای جنایات تعیین شده است.
ماده ۱۵ قانون مجازات اسلامی در تعریف دیه می گوید: دیه مالی است که از طرف شارع برای جنایت تعیین شده است. ماده ۲۹۴ همین قانون در تکمیل این تعریف گفته است : دیه مالی است کـه بـه سبب جنایت بر نفس یا عضو به مجنی‌علیه یا به ولی یا اولیای دم داده می شود. اصولاَ در جنایات غیر عمدی وارد بر جسم و جان انسان، دیه تعلق می‌گیرد. در مورد جنایات عمدی گرچه اصل اولیه بر قصاص است ولی در مواردی‌که امکان قصاص وجود ندارد یا شخص آسیب دیده بر پرداخت دیه توافق نماید با شرایطی دیه پرداخت می‌شود.
[۲] ق، م، ا، ماده ۱۵.


ماهیت

[ویرایش]

از جمله مسایلی که در حقوق ایران وجود دارد اینست که دیه چه جایگاهی دارد؟ آیا دیه واقعاَ به مانند حدود و قصاص که در ماده ۱۲ قانون مجازات اسلامی بعنوان مجازات‌های اصلی که آمده است مجازات و کیفر قانونی است یا جنبه جبران خسارت دارد و ماهیت آن دین می‌باشد؟ قانون مجازات اسلامی بدون این‌که صراحتاَ به این موضوع اشاره کند احکام مخصوص دیه را برای محاکم معین نموده. ولی در این باره در بین حقوق‌دانان، فقها و قضات اختلاف نظر وجود دارد.

جبران خسارت بودن دیه

[ویرایش]

دیه جنبه جبران خسارت دارد و ماهیت آن دین می‌باشد چون اولاً، دیه در هر موردی خاص افزایش و کاهش می‌یابد اگر چه مقدارش معین است ولی در هر موردی ممکن است با مورد دیگر متفاوت باشد در حالیکه میزان مجازات متغیر نیست. ثانیاً دیه قابل عفو و اسقاط از جانب اولیای دم یا مجنی‌علیه است اما مجازات جنبه عمومی آن غلبه دارد و قابل عفو و اسقاط توسط مجنی‌علیه نیست مجازات جزو قواعد امری و نظم عمومی است و در واقع مجازات را حکم و دیه را حق می‌دانند. ثالثاً پرداخت دیه از جانب عاقله دلیل بر مجازات نبودن آن دارد چون مجازات جنبه شخصی دارد و نمی‌توان بر دیگری تحمیل نمود.
ماده ۳۱۳ قانون مجازات اسلامی: «دیه عمد و شبه عمد برعهده جانی است لکن اگر فرار کند از مال او گرفته می‌شود و اگرمال نداشته باشد از بستگان نزدیک او با رعایت الاقرب فالاقرب گرفته می‌شود.» در اینجا هم اگر مجازات بدانیم باید بعد از فرار، منتظر ماند تا اینکه فرد دستگیر شود و مجازات اعمال شود.
[۳] ق، م، ا، ماده ۳۱۳.


مجازات

[ویرایش]

گروهی معتقدند که دیه جنبه مجازات دارد و از جمله کیفرهای قانونی است:
چون اولاً: دیه در اسلام کیفر اصلی جنایت شبه عمد و خطایی است و اجتهاد در برابر نص نمی‌توان کرد.
ثانیاً: در جرائم عمدی از این جهت که مسئول پرداخت دیه، قاتل است دیه جنبه کیفر دارد و در جرائم خطائی محض چون عاقله عهده دار آن است دیه ماهیت جبران خسارت دارد لذا قانونگذار به تناسب جرم واقع شده، ماهیت آن را بیان میکند.
ثالثاً: درعین حال که با فوت محکوم علیه دیه ساقط نمی‌شود لذا دین است و جنبه مجازات بودن خود را هم دارد.
رابعاً: اصل بر کیفر بودن دیه است مگر در موارد خاصی من جمله ۳۰۶ قانون مجازات اسلامی که دیه در این موارد فاقد جنبه جزائی است به کیفر نبودنش اشاره شود. برای نمونه: ماده ۱۲ قانون مجازات اسلامی در بیان اقسام مجازات‌های اصلی دیه را هم آورده است. یا در ماده ۳۰۳ قاتل در شبه عمد که مسئول پرداخت دیه خودش می‌باشد می‌تواند تقاضای مهلت مناسب را از دادگاه بکند. یا ماده ۲۳۲ آئین دادرسی کیفری که آرای صادره از محاکم عمومی و انقلاب (امروزه دادگاه کیفری) اگر کیفری باشند قطعی هستند مگر در موارد ذیل: جرائمی که طبق قانون مستلزم پرداخت دیه بیش از خمس دیه کامل است. طبق این ماده دیه کیفر است که قابل تجدید نظر بودن یا نبودنش در این قانون آمده است و گرنه می‌بایست در قانون آیین دادرسی مدنی گنجانده می‌شد.
خامساً: قابل تغلیظ بودن دیه دلیل مجازات بودن آن است. اعتقاد آنها اینست که مجازات قابل تغلیظ است. دیه هم طبق قانون ماده ۲۹۹ تغلیظ می‌شود پس دیه مجازات است.
در پایان بحث باید گفت: که نظریه غالب اینست که دیه ماهیتی دوگانه دارد یعنی هم مجازات است هم جبران خسارت- ولی نظری که با واقعیات حقوقی و اصولی جامعه سازگارتر است دین بودن آن می‌باشد.
[۴] شامبیاتی، هوشنگ، حقوق جزای عمومی، تهران، انتشارات ویستار، ج۲، ص۳۲۹.
[۵] گلدوزیان، ایرج، بایسته‌های حقوق جزای عمومی، تهران، جهاد دانشگاهی، ص۳۲۶.
[۶] نوربها، رضا، زمینه حقوق جزای عمومی، تهران، انتشارات کانون وکلای دادگستری، چاپ ۱۳۶۹، ص۳۱۶.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، ج ۸، ص ۹۸، ماده «ودی»، انتشارات هجرت، چاپ دوم، قم، ۱۴۱۰ ق.
۲. ق، م، ا، ماده ۱۵.
۳. ق، م، ا، ماده ۳۱۳.
۴. شامبیاتی، هوشنگ، حقوق جزای عمومی، تهران، انتشارات ویستار، ج۲، ص۳۲۹.
۵. گلدوزیان، ایرج، بایسته‌های حقوق جزای عمومی، تهران، جهاد دانشگاهی، ص۳۲۶.
۶. نوربها، رضا، زمینه حقوق جزای عمومی، تهران، انتشارات کانون وکلای دادگستری، چاپ ۱۳۶۹، ص۳۱۶.


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «دیه»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۹/۰۷/۲۴.    
دائرة المعارف اسلام پدیا    






جعبه ابزار