قضا (قضاوت)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



قضا از اقسام احکام، در اسلام است.


معنای قضا

[ویرایش]

«قضا» معانی گوناگون دارد؛ در این جا، به معنای قضاوت و داوری کردن برای رفع نزاع و خصومت از میان مردم است.
[۱] فرهنگ معارف اسلامی،واژه« قضاء».


جایگاه منصب قضا در اسلام

[ویرایش]

منصب قضاوت از مناصب بسیار شریف و مهمّی است که از طرف خدای متعال به پیامبر صلوات الله علیه و از طرف ایشان، به امام معصوم علیه السلام و از ناحیه آنان، به فقیه جامع الشرائط اعطا شده‏است.

حسّاسیت منصب قضا در روایات

[ویرایش]

این منصب شریف به موازات شرافتش، بسیار حسّاس و خطرناک هم هست و در روایات بسیاری، با بیانات گوناگون حسّاسیت آن بازگو شده است. در روایتی از پیامبر اکرم صلوات الله علیه نقل شده که می‏فرمایند: «لِسانُ الْقاضی بَیْنَ جَمْرَتَیْنِ مِنْ نارٍ، حَتَّی یَقْضِیَ بَیْنَ النَّاسِ؛ فَامَّا الَی الْجَنَّةِ وَ امَّا الَی النَّارِ؛ زبان قاضی در میان دو پاره آتش قرار دارد تا وقتی که بین مردم قضاوت کند؛ (وقتی که قضاوت کرد معلوم می‏شود که) به سوی بهشت می‏رود یا به سوی آتش دوزخ. »

ارکان قضاوت

[ویرایش]

در تشکیل دادگاه و قوام قضاوت، چند چیز نقش اساسی دارد که بدون آن‏ها، قضاوت‏ انجام نمی‏گیرد. آن‏ها عبارتند از:

← قاضی


کسی که قضاوت و داوری کند و حکم صادر نماید.

← مدّعی‏


کسی که حقی را از دیگری مطالبه می‏کند و علیه او اقامه دعوا می‏نماید.

← مدّعی‏ علیه


کسی که علیه او اقامه دعوا می‏گردد و حقی از او خواسته می‏شود که گاهی به عنوان «منکر» نامیده می‏شود.

← مدّعی‏ به


چیزی که در مورد آن اقامه دعوا می‏شود.

ویژگی‏های قاضی‏

[ویرایش]

این ویژگی‏ها عبارت است از: بلوغ، عقل، عدالت، اجتهاد مطلق، مرد بودن، حلال زادگی، اعلمیت نسبت به علمای شهری که در آن قضاوت می‏کند (بنابر احتیاط واجب) و داشتن حافظه متعارف (بنابر احتیاط واجب).

← منظور از قضات مأذون


در حال حاضر، به دلیل ضرورت و فقدان قاضی جامع الشرائط در دیدگاه فقهی امام خمینی (رحمه الله)، قضاوت افرادی که از شرط اجتهاد مطلق، برخوردار نیستند جایز است و به قضاتی که ولی فقیه به آن‏ها اجازه قضاوت داده است در اصطلاح، «قضات مأذون» می‏‌گویند.

← سخن شهید مطهری درباره صفات قاضی


شهید مطهری (رحمه الله) درباره صفات قاضی می‏نویسند: در اسلام، همان اندازه که درباره شخصیت علمی قاضی دقّت زیاد شده، که باید در حقوق اسلامی صاحب نظر و مجتهد مسلّم باشد، درباره صلاحیت اخلاقی او (نیز) نهایت اهتمام به عمل آمده است. قاضی باید مبرّا از هرگونه گناه باشد- و لو گناهی که مستقیما" با مسائل قضایی سر و کار ندارد- قاضی به هیچ وجه حق ندارد از متخاصمین اجرت بگیرد، بودجه قاضی باید به طور وافر از بیت المال مسلمین تأدیه شود، مسند قضا آن قدر محترم است که طرفین دعوا هر که باشد- و لو خلیفه وقت باشد، آن چنان که تاریخ در سیره علی علیه السلام نشان می‏دهد- باید با کمال احترام، بدون هیچ گونه تبعیضی در پیشگاه مسند قضا حاضر شود.
[۵] آشنایی با علوم اسلامی( فقه)، ص۱۱۹.


سایر مباحث قضا

[ویرایش]

فقهای اسلام در بحث قضاوت، به شروط پذیرش دعوا در محکمه و پاسخ مدّعی‏علیه به اقرار، سکوت و یا انکار، احکام سوگند و مانند آن پرداخته‌‏اند.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. فرهنگ معارف اسلامی،واژه« قضاء».
۲. تحریر الوسیله،ج۲، ص۴۰۴.    
۳. وسائل الشیعه،ج۲۷، ص۲۱۴.    
۴. تحریر الوسیله،ج۲، ص۴۰۷، مسأله۱.    
۵. آشنایی با علوم اسلامی( فقه)، ص۱۱۹.


منبع

[ویرایش]

کتاب آشنایی با ابواب فقه، ص۱۳۵-۱۳۷.



جعبه ابزار