مقتل نگاری

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



برای بررسی متون منثور واقعه عاشورا ناگزیر از مطالعه آثار مکتوبی هستیم که تمام و یا قسمتی از آنها به گزارش گونه‌ای از وقایع قیام کربلا اختصاص یافته و رخدادهای روز عاشورا را صحنه به صحنه و یا با مروری کلی و گذرا روایت کرده‌اند و گاه نیز به بررسی تحلیلی اهداف این قیام ماندگار و آثاری پرداخته‌اند که بر آن مترتب بوده و هست و انگیزه الهی نهضت حسینی را مورد کند و کاو قرار داده‌اند.


بهترین روش بررسی حادثه کربلا

[ویرایش]

کتب مقاتل از رایج‌ترین و مهم‌ترین منابعی به شمار می‌روند که هر پژوهشگری برای بررسی این حادثه خون نگار ناگزیر از مطالعه و بررسی آنها است و از همین رو با طرح کلیاتی درباره مقتل و مقتل نگاری می‌خواهیم محدوده این قلمرو تاریخی و ماتمی را مشخص کنیم و سپس در بخشی از این قلمرو وسیع به بررسی متونی بپردازیم که به واقعه عاشورا و شهدای کربلا اختصاص دارند. بدیهی است نتیجه حرکت در چنین قلمرو کران ناپیدایی می‌تواند در یک گزارش منقح چندین هزار صفحه‌ای به شیفتگان مکتب عاشورا ارائه شود، ولی از عنوان این اثر می‌توان دریافت که اولا بخش عظیمی از این قلمرو که اختصاص به آثار منظوم عاشورایی دارد از محدوده این پژوهش فراتر است و ما پیش از این در «شکوه شعر عاشورا در زبان فارسی»
[۱] شکوه شعر عاشورا در زبان فارسی، محمد علی مجاهدی.
تفصیلا به آن پرداخته‌ایم.
ثانیا به خاطر حوصله تنگ این مقال- که حداکثر باید در چهارصد تا پانصد صفحه سامان یابد- ناگزیریم در بررسی تنون منثور نیز به سراغ آثاری برویم که مشخصا تفکر و برداشت خاصی از این رویداد ماندگار را بیان می‌کنند و به تعبیر دیگر، نماینده قرائت خاصی از فرهنگ عاشورا به شمار می‌روند.

معانی لغوی مقتل

[ویرایش]

در کتب لغت، معانی مختلفی را برای «مقتل» ذکر کرده‌اند:
الف: محل قتل، جای کشتن، کشتارگاه، قتلگاه.
ب: جایی از بدن انسان یا حیوان که هرگاه ضربتی بدان وارد شود، شخص کشته گردد، مانند شقیقه .
ج: کتابی که درباره وقعه کربلا تالیف شده.
[۲] فرهنگ فارسی، دکتر محمد معین، ذیل عنوان «مقتل».

درباره معنای سومی که مرحوم دکتر محمد معین در فرهنگ فارسی از اصطلاح «مقتل» به دست داده‌اند، ذکر این مطلب ضروری است که موضوع برخی از مقاتل ربطی به حادثه عاشورا ندارد و این امر نشان می‌دهد که در عرف مقتل نگاری به هر گزارش مکتوبی که حاوی مطالبی پیرامون قتل و یا شهادت یکی از شخصیت‌های مطرح در تاریخ اسلام باشد، مقتل می‌توان گفت.

برخی مقاتل ذکر شده

[ویرایش]

علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی در « الذریعه » از چهارده مقتل نام می‌برد که دارای عنوان مشترک «مقتل امیرالمؤمنین» علیه‌السّلام ‌اند که به قلم علمای بزرگ اسلامی نگارش یافته و چگونگی شهادت امیر مؤمنان علی علیه‌السّلام را مورد بررسی قرار داده‌اند. نیز به اسامی کتبی برمی خوریم که از عناوین آنها می‌توان به موضوعی که مورد عنایت نویسندگان آنها بوده، پی برد، برای نمونه:
« مقتل اولاد مسلم » از شیخ حسین عصفوری؛ « مقتل حجر بن عدی » از ابی مخنف و دو مقتل دیگر با همین عنوان از نصر بن مزاحم کوفی و هشام کلبی ؛ « مقتل الحسن بن علی » علیه‌السّلام از ابی مخنف ؛ «مقتل رشید و میثم و جویریة بن مسهر» از هشام کلبی و «مقتل زید الشهید و تواریخه» از محمد علی هبة الدین شهرستانی؛ که به زبان عربی‌اند و «مقتل سادات» از ابی القلم المولوی صغیر حسن ملقب به شمس الهندی در دو جزء به زبان اردو، و « مقتل نامه » از نصیرالدین به زبان فارسی که چند و چون آن برای ما مشخص نیست و مؤلف الذریعة نام این اثر را از فهرست بنگال استخراج کرده است، ولی در ادب فارسی معنایی که از مقتل به ذهن متبادر می‌گردد ارتباط تام و تمام با وقایع عاشورا دارد و نظر مرحوم دکتر معین در معنای سوم مقتل در میان پارسی زبانان از دیرباز مورد عنایت بوده است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. شکوه شعر عاشورا در زبان فارسی، محمد علی مجاهدی.
۲. فرهنگ فارسی، دکتر محمد معین، ذیل عنوان «مقتل».
۳. الذریعة الی تصانیف الشیعة، آقابزرگ تهرانی، ج۲۲، ص۲۲ ۳۱، چاپ دوم.    
۴. الذریعة الی تصانیف الشیعة، آقابزرگ تهرانی، ج۲۲، ص۳۱ ۳۵.    


منبع

[ویرایش]

پژوهشی در مقتل های فارسی، برگرفته از مقاله «مقتل نگاری».    



جعبه ابزار