میرکمال‌الدین علی‌اکبر تشبیهی کاشی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تَشبیهی کاشی، شاعر نیمه دوم قرن دهم و نیمه نخست قرن یازدهم در عهد صفوی است.


معرفی تشبیهی کاشی

[ویرایش]

تَشبیهی کاشی، میرکمال الدین علی اکبر، شاعر نیمه دوم قرن دهم و نیمه نخست قرن یازدهم (عهد صفوی).
سال تولد و مرگ او معلوم نیست.
پدرش گازر (رختشوی) و از سادات کاشان بود.
[۱] تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۱۸، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
[۲] علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
[۳] محمدصدیق بن حسن صدیق حسن خان، شمع انجمن، ج۱، ص۹۵، چاپ سنگی کلکته ۱۲۹۲.

تشبیهی از کودکی به معاشرت با شاعران رغبت داشت
[۴] تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۱۸، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
[۵] علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
و فنون شعر را نزد ملا فهمی کاشی (متوفی ۱۰۱۴) فراگرفت.
[۶] تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۲۰، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
[۷] علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.

تذکره نویسان در باره او گفته‌اند که درویشی مجذوب و قلندر سیرت بود و با کسوت درویشی به جهانگردی می‌پرداخت و به گردش در گورستانها رغبتی خاص داشت.
[۸] تقی الدین محمدبن محمد اوحدی بلیانی، عرفات العاشقین، نسخه عکسی از نسخه خطی موجود در کتابخانه ملک، ش ۵۳۲۴.
[۹] صادق صادقی افشار، تذکرة مجمع الخواص، ج۱، ص۹۹، ترجمه عبدالرسول خیامپور، تبریز ۱۳۲۷ش.
[۱۰] علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
[۱۱] محمدصدیق بن حسن صدیق حسن خان، شمع انجمن، ج۱، ص۹۵، چاپ سنگی کلکته ۱۲۹۲.


← تشبیهی و سیر در گورستانها


شاید رغبت او به سیر در گورستانها، با اعتقادات نقطویان در باره خاک و اهمیت آن به عنوان منشأ هستی ارتباط داشته است،
[۱۲] کیخسرو اسفندیار، دبستان مذاهب، ج۱، ص۲۷۴، چاپ رحیم رضازاده ملک، تهران ۱۳۶۲ش.
زیرا تشبیهی همانند برخی از قلندران دیگر عهد صفوی نقطوی مذهب
[۱۳] اسکندر منشی، ج۱، ص۴۷۳ـ۴۷۶.
و پیرو عقاید محمود پسیخانی بود، ازینرو برخی معاصرانش وی را سرزنش می‌کردند.
[۱۴] تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۱۸ـ۱۱۹، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
[۱۵] عبدالقادربن ملوک شاه بدارجوع کنید بهنی، منتخب التواریخ، ج۳، ص۱۴۲، تصحیح احمدعلی صاحب، چاپ توفیق ه سبحانی، تهران ۱۳۷۹ـ۱۳۸۰ ش.
[۱۶] محمدصدیق بن حسن صدیق حسن خان، شمع انجمن، ج۱، ص۹۵، چاپ سنگی کلکته ۱۲۹۲.

اوحدی بلیانی، از معاصران تشبیهی، وی را در زیّ ملامتیه دانسته است.
[۱۷] محمدصدیق بن حسن صدیق حسن خان، شمع انجمن، ج۱، ص۹۵، چاپ سنگی کلکته ۱۲۹۲.

تشبیهی در سلوک عرفانی خود به سید ابوالقاسم کاهی (متوفی ۹۸۸) ارادت می‌ورزید.
[۱۸] تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۲۰، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
[۱۹] علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.

تشبیهی چندبار به هند سفر کرد و سرانجام در لاهور ساکن شد و ظاهراً در همان‌جا درگذشت .
[۲۰] تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۱۸، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
[۲۱] لطفعلی بن آقاخان آذربیگدلی، آتشکده آذر، ص ۲۴۸، چاپ جعفر شهیدی، چاپ افست تهران ۱۳۳۷ش.
[۲۲] عبدالقادربن ملوک شاه بدارجوع کنید بهنی، منتخب التواریخ، ج۳، ص۱۴۲، تصحیح احمدعلی صاحب، چاپ توفیق ه سبحانی، تهران ۱۳۷۹ـ۱۳۸۰ ش.
[۲۳] تقی الدین محمدبن محمد اوحدی بلیانی، عرفات العاشقین، نسخه عکسی از نسخه خطی موجود در کتابخانه ملک، ش ۵۳۲۴.
[۲۴] علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
[۲۵] محمدصدیق بن حسن صدیق حسن خان، شمع انجمن، ج۱، ص۹۵، چاپ سنگی کلکته ۱۲۹۲.

ملاعبدالنبی فخرالزمانی، از معاصران او، سال توطن تشبیهی را در لاهور ۱۰۲۸ ذکر کرده
[۲۶] عبدالنبی بن خلف فخرالزمانی، تذکرة میخانه، ج۱، ص۸۸۸، چاپ احمد گلچین معانی، تهران ۱۳۶۲ش.
و ابراهیم خلیل
[۲۷] علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
مدت عمر وی را هفتاد سال دانسته است.
جلال الدین اکبرشاه (حک: ۹۶۴ـ۱۰۱۴) به تشبیهی عنایت داشت و برای او مقرری تعیین کرده بود.
پس از مرگ اکبرشاه، پسرش جهانگیر از تشبیهی حمایت می‌کرد.
[۲۸] عبدالنبی بن خلف فخرالزمانی، تذکرة میخانه، ج۱، ص۸۸۷، چاپ احمد گلچین معانی، تهران ۱۳۶۲ش.
[۲۹] علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.


← رساله‌ تشبیهی به روش نقطویان نوشته


تشبیهی رساله‌ای به روش نقطویان نوشته و به ابوالفضل ناگوری (۹۵۷ـ۱۰۱۱)، عالم صوفی مشرب دربار اکبرشاه، تقدیم کرده است.
[۳۰] عبدالقادربن ملوک شاه بدارجوع کنید بهنی، منتخب التواریخ، ج۳، ص۱۴۲، تصحیح احمدعلی صاحب، چاپ توفیق ه سبحانی، تهران ۱۳۷۹ـ۱۳۸۰ ش.

ابراهیم خلیل ذکر کرده است که بیست رساله از تشبیهی باقی است.
[۳۱] علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.


← مثنوی خورشید و ذره تشبیهی


مثنوی خورشید و ذره، در بحر مثنوی معنوی
[۳۲] تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۲۰، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
[۳۳] عبدالنبی بن خلف فخرالزمانی، تذکرة میخانه، ج۱، ص۸۸۸، چاپ احمد گلچین معانی، تهران ۱۳۶۲ش.
[۳۴] علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
[۳۵] محمدصدیق بن حسن صدیق حسن خان، شمع انجمن، ج۱، ص۹۵، چاپ سنگی کلکته ۱۲۹۲.
و یک مثنوی در بحر خسرو و شیرین نظامی از سروده‌های اوست.
[۳۶] عبدالنبی بن خلف فخرالزمانی، تذکرة میخانه، ج۱، ص۸۸۸، چاپ احمد گلچین معانی، تهران ۱۳۶۲ش.

تقی الدین کاشانی
[۳۷] تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۲۰، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
مجموع اشعار دیوان او را هشت هزار بیت و ابراهیم خلیل
[۳۸] علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
آنها را پنج هزار بیت دانسته است.

← سه دیوان شعر


اوحدی بلیانی،
[۳۹] تقی الدین محمدبن محمد اوحدی بلیانی، عرفات العاشقین، نسخه عکسی از نسخه خطی موجود در کتابخانه ملک، ش ۵۳۲۴.
سه دیوان شعر از او دیده بوده است. دیوان تشبیهی چاپ نشده است. بیشتر اشعار او در قالب غزل و رباعی است.
[۴۰] گلچین معانی، ج ۱، ص ۲۲۴ـ ۲۳۰

مضمون اشعارش عاشقانه و عارفانه است و نازک خیالیهای سبک هندی ــ که در عصر او رواج داشته ــ در شعرش نمودار است. برخی از اشعارش نیز از نوع شطحیات است و کفر آمیز به نظر می‌رسد.
[۴۱] تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۱۸، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) لطفعلی بن آقاخان آذربیگدلی، آتشکده آذر، چاپ جعفر شهیدی، چاپ افست تهران ۱۳۳۷ش.
(۲) اسکندر منشی.
(۳) تقی الدین محمدبن محمد اوحدی بلیانی، عرفات العاشقین، نسخه عکسی از نسخه خطی موجود در کتابخانه ملک، ش ۵۳۲۴.
(۴) عبدالقادربن ملوک شاه بدارجوع کنید بهنی، منتخب التواریخ، تصحیح احمدعلی صاحب، چاپ توفیق ه سبحانی، تهران ۱۳۷۹ـ۱۳۸۰ ش.
(۵) علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
(۶) صادق صادقی افشار، تذکرة مجمع الخواص، ترجمه عبدالرسول خیامپور، تبریز ۱۳۲۷ش.
(۷) محمدصدیق بن حسن صدیق حسن خان، شمع انجمن، چاپ سنگی کلکته ۱۲۹۲.
(۸) عبدالنبی بن خلف فخرالزمانی، تذکرة میخانه، چاپ احمد گلچین معانی، تهران ۱۳۶۲ش.
(۹) تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
(۱۰) کیخسرو اسفندیار، دبستان مذاهب، چاپ رحیم رضازاده ملک، تهران ۱۳۶۲ش.
(۱۱) احمد گلچین معانی، کاروان هند، مشهد ۱۳۶۹ ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۱۸، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
۲. علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
۳. محمدصدیق بن حسن صدیق حسن خان، شمع انجمن، ج۱، ص۹۵، چاپ سنگی کلکته ۱۲۹۲.
۴. تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۱۸، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
۵. علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
۶. تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۲۰، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
۷. علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
۸. تقی الدین محمدبن محمد اوحدی بلیانی، عرفات العاشقین، نسخه عکسی از نسخه خطی موجود در کتابخانه ملک، ش ۵۳۲۴.
۹. صادق صادقی افشار، تذکرة مجمع الخواص، ج۱، ص۹۹، ترجمه عبدالرسول خیامپور، تبریز ۱۳۲۷ش.
۱۰. علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
۱۱. محمدصدیق بن حسن صدیق حسن خان، شمع انجمن، ج۱، ص۹۵، چاپ سنگی کلکته ۱۲۹۲.
۱۲. کیخسرو اسفندیار، دبستان مذاهب، ج۱، ص۲۷۴، چاپ رحیم رضازاده ملک، تهران ۱۳۶۲ش.
۱۳. اسکندر منشی، ج۱، ص۴۷۳ـ۴۷۶.
۱۴. تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۱۸ـ۱۱۹، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
۱۵. عبدالقادربن ملوک شاه بدارجوع کنید بهنی، منتخب التواریخ، ج۳، ص۱۴۲، تصحیح احمدعلی صاحب، چاپ توفیق ه سبحانی، تهران ۱۳۷۹ـ۱۳۸۰ ش.
۱۶. محمدصدیق بن حسن صدیق حسن خان، شمع انجمن، ج۱، ص۹۵، چاپ سنگی کلکته ۱۲۹۲.
۱۷. محمدصدیق بن حسن صدیق حسن خان، شمع انجمن، ج۱، ص۹۵، چاپ سنگی کلکته ۱۲۹۲.
۱۸. تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۲۰، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
۱۹. علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
۲۰. تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۱۸، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
۲۱. لطفعلی بن آقاخان آذربیگدلی، آتشکده آذر، ص ۲۴۸، چاپ جعفر شهیدی، چاپ افست تهران ۱۳۳۷ش.
۲۲. عبدالقادربن ملوک شاه بدارجوع کنید بهنی، منتخب التواریخ، ج۳، ص۱۴۲، تصحیح احمدعلی صاحب، چاپ توفیق ه سبحانی، تهران ۱۳۷۹ـ۱۳۸۰ ش.
۲۳. تقی الدین محمدبن محمد اوحدی بلیانی، عرفات العاشقین، نسخه عکسی از نسخه خطی موجود در کتابخانه ملک، ش ۵۳۲۴.
۲۴. علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
۲۵. محمدصدیق بن حسن صدیق حسن خان، شمع انجمن، ج۱، ص۹۵، چاپ سنگی کلکته ۱۲۹۲.
۲۶. عبدالنبی بن خلف فخرالزمانی، تذکرة میخانه، ج۱، ص۸۸۸، چاپ احمد گلچین معانی، تهران ۱۳۶۲ش.
۲۷. علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
۲۸. عبدالنبی بن خلف فخرالزمانی، تذکرة میخانه، ج۱، ص۸۸۷، چاپ احمد گلچین معانی، تهران ۱۳۶۲ش.
۲۹. علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
۳۰. عبدالقادربن ملوک شاه بدارجوع کنید بهنی، منتخب التواریخ، ج۳، ص۱۴۲، تصحیح احمدعلی صاحب، چاپ توفیق ه سبحانی، تهران ۱۳۷۹ـ۱۳۸۰ ش.
۳۱. علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
۳۲. تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۲۰، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
۳۳. عبدالنبی بن خلف فخرالزمانی، تذکرة میخانه، ج۱، ص۸۸۸، چاپ احمد گلچین معانی، تهران ۱۳۶۲ش.
۳۴. علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
۳۵. محمدصدیق بن حسن صدیق حسن خان، شمع انجمن، ج۱، ص۹۵، چاپ سنگی کلکته ۱۲۹۲.
۳۶. عبدالنبی بن خلف فخرالزمانی، تذکرة میخانه، ج۱، ص۸۸۸، چاپ احمد گلچین معانی، تهران ۱۳۶۲ش.
۳۷. تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۲۰، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.
۳۸. علی ابراهیم خلیل، تذکرة صحف ابراهیم، ج۱، ص۱۳۷، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴.
۳۹. تقی الدین محمدبن محمد اوحدی بلیانی، عرفات العاشقین، نسخه عکسی از نسخه خطی موجود در کتابخانه ملک، ش ۵۳۲۴.
۴۰. گلچین معانی، ج ۱، ص ۲۲۴ـ ۲۳۰
۴۱. تقی الدین محمدبن علی کاشانی، خلاصة الاشعار و زبدة الافکار، ج۱، ص۱۱۸، نسخه خطی کتابخانه (شماره ۱) مجلس شورای اسلامی، مجموعه طباطبایی، ش ۹۸۲.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تشبیهی کاشی»، شماره۳۵۵۵.    



جعبه ابزار