نماز

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



یکی از اعمال و تکالیفی که از طرف بر
انسانانسان اصلش از «إِنْسیان» است، زیرا لغت شناسان عربی، مصغّر آن را «اُنیسیانْ» دانسته اند
واجبواجب در اصطلاح فقه اسلامی ، فعلی است که تارک آن در دنیا مستحق ذم و در آخرت مستحق عقاب باشد
شده است نماز می باشد.


واژه شناسی نماز



"نماز" واژه قرآنی آن "صلاة"و جمع آن "صلوات" است، "صلاة" در اصل به معنای دعاء است که در بعضی از قرآن به همین معنی آمده است. در آیاتی همچون: سوره توبه آیه۹، سوره احزاب آیه۵۶ وسوره بقره آیه۱۵۷، وجه نامگذاری نماز به صلاة از باب اطلاق
جزءبخش معینی از یک مرکب را جزء آن می گویند
به کل است یعنی نماز شامل دعاء هم هست.

نماز در ادیان گذشته



نماز از عباداتی است که هیچ شریعتی از آن خالی نبوده، هر چند که گونه‌های آن بر حسب شریعت‌های مختلف فرق داشته است. به دلیل اینکه برپاداری نماز را هم برای خودش و هم برای فرزندش از خدای متعال طلب نمود: «رب اجعلنی مقیم الصلاة و من ذریتی...؛ پروردگارا! مرا به پا دارندۀ نماز قرار ده و از فرزندانم (نیز)...» و حضرت عیسی (علیه‌السلام) در گهواره از آن سخن گفت: «وأوصانی بالصلاة والزکاة ما دمت حیا؛ و تا زمانی که زنده‌ام مرا به نماز و
زکاتزکات صدقه مقدر به اصل شرع می باشد
توصیه کرده است». جمله "و اوصانی بالصلاة و الزکاة..." اشاره به این است که در شریعت عیسی (علیه‌السلام) نماز و
زکاتزکات صدقه مقدر به اصل شرع می باشد
تشریع شده است.

توجه ویژه خداوند به نماز



نماز در بین از امتیاز خاصّی برخوردار است، خدای سبحان در آغاز دریافت
وحی«وحی به معنای اشاره سریع است و به همین جهت به کارهای سریع وحی گفته می‌شود و به سخنان رمزی و آمیخته با کنایه که با سرعت رد و بدل می‌گردد نیز این واژه اطلاق می‌گردد که گاه با اشاره و گاه با کتابت حاصل می‌شود
ضمن اشاره به معارف کلی ، نماز را انتخاب کرده و می‌فرماید: «...اقم الصلاة لذکری؛ ... نماز را برای یاد من بپا دار.» از این آیه دو نکته روشن می‌شود: ۱) نماز اختصاص به شریعت خاتم الانبیاء (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) ندارد. ۲) إقامه نماز باید برای باشد.
[۱۰] جوادي آملي، عبدالله؛ تفسير موضوعي قرآن كريم، ج۷، ص۱۳۰.

نماز یکی از بزرگترین عبادتی است که
قرآنقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
به آن دعوت می‌کند. هنگامی که با مشکلی برخورد می‌کرد به نماز بر‌می‌خاست و پس از نماز به دنبال حل مشکل به راه می‌افتاد و
آیهنماز و آباد کردن مساجدخداوند در قرآن کریم حق آباد کردن مساجد را تنها به‌مومنین عطا نموده است، آنجا که فرمود: «انّما یعمر مساجد الله من امن بالله و الیوم الاخر و اقام الصّلوة و آتی الزّکوة و لم یخش الاّ الله فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین؛ مساجد الهی را تنها کسی آباد می‌کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده و نماز را بر پا دارد و زکات را بپردازد و از چیزی جز خدا نترسد، امید است چنین گروهی هدایت یابند»
را قرائت می‌فرمود. تکیه گاه درونی
انسانانسان اصلش از «إِنْسیان» است، زیرا لغت شناسان عربی، مصغّر آن را «اُنیسیانْ» دانسته اند
صبر و تکیه گاه برونی نماز است. «یا ایها الّذین امنوا استعینوا بالصبر و الصلوة ان الله مع الصابرین؛‌ای افراد با ایمان از
صبرصبر، عبارت است از ثَبات نفس و اطمینان آن و مضطرب نگشتن و مقاومت کردن در بلایا و مصایب، به گونه‌ای که سینه انسان تنگ نشود و خاطرش پریشان نگردد
و
استقامتاستقامت به معنی پایداری است که از آن به سداد نیز تعبیر می شود
و از نماز (در برابر حوادث سخت زندگی) کمک بگیرید. (همانا) خداوند با صابران است». در این آیه به دو اصل توصیه شده نخست مساله‌ی خود یاری و اتکا به نفس که به عنوان صبر از آن یاد گردیده و دیگر اتکاء به خداوند که با نماز به آن اشاره شده است.
این آیه دلالت دارد بر اینکه تشریع نماز لطفی است از جانب خداوند به بندگان خود که به آن وسیله بر انجام سایر توفیق حاصل کنند چنانکه فرمود: «ان الصلوة تنهی عن الفحشاء و المنکر؛ نماز از عمل قبیح و ناپسند انسان را باز می‌دارد».

اهمیّت نماز



۱) نماز از واجبات الهی است: «إن الصلاة کانت على المؤمنین کتابا موقوتا؛ نماز، وظیفه ثابت و معیّن برای است.» "کتابت"
کنایهکنایه به ذکر ملزوم یا لازم، و اراده دیگری، یا استعمال لفظ در غیر معنای حقیقی، بدون منع از اراده معنای اصلی اطلاق می‌شود
است از
واجبواجب در اصطلاح فقه اسلامی ، فعلی است که تارک آن در دنیا مستحق ذم و در آخرت مستحق عقاب باشد
بودن و واجب کردن، پس طبق این
آیهنماز و آباد کردن مساجدخداوند در قرآن کریم حق آباد کردن مساجد را تنها به‌مومنین عطا نموده است، آنجا که فرمود: «انّما یعمر مساجد الله من امن بالله و الیوم الاخر و اقام الصّلوة و آتی الزّکوة و لم یخش الاّ الله فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین؛ مساجد الهی را تنها کسی آباد می‌کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده و نماز را بر پا دارد و زکات را بپردازد و از چیزی جز خدا نترسد، امید است چنین گروهی هدایت یابند»
، نماز بر مؤمنان نوشته و واجبی است دارای وقت.
۲) بر پاداری نماز از صفات مؤمنان حقیقی است: «الذین یقیمون الصلاة و مما رزقثناهم ینفقون؛ آنها که نماز را برپا میدارند و از آنچه به آنها روزی داده‌ایم،
انفاقانفاق، یکی از فضایل اخلاقی که در اسلام به طور مکرر به آن سفارش شده است، و در قرآن نیز به آن پرداخته شده است
می‌کنند.»
۳) محافظت از نماز، نخستین نشانه عملی
تقواپرهیز از گناه را تقوا گویند و از آن به مناسبت در باب‌های اجتهاد و تقلید، صلاة و جهاد سخن رفته است
و
معاد\'\'\'معاد\'\'\' واژهٔ عربی برگرفته از «عود» است و به‌معنای «بازگشتن»، «رستاخیز» یا «دوباره‌برخاستن» (پس از مرگ) است
باوری است: «...و الذین یؤمنون بالآخرة یؤمنون به و هم على صلاتهم یحافظون؛ ...آنها که به آخرت ایمان دارند و به آن(قرآن) ایمان می‌آورند و بر نمازهای خویش، مراقبت می‌کنند.» تا آنجایی که به پای بندی نماز در میدانِ
جنگجنگ، واژه ای پارسی و کهن و پر کاربرد به معنای هر گونه درگیری (ذهنی و لفظی و بدنی) افراد با خود یا با دیگران، خصوصاً به معنای زد و خورد خشن میان گروه‌ها و اقوام و ملت‌ها و کشورها به انگیزه های مختلف؛ همین معنای تقریباً اصطلاحی است که در مقاله مفصّل حاضر مورد نظر است
تأکید شده است.
۴) نماز، نخستین نشانه حکومت صالحان در روی
زمینزمین جایی است که همه موجودات زنده روی آن زندگی می کنند
است: «الذین إن مکناهم فی الارض أقاموا الصلاة...؛ کسانی که هرگاه در زمین به آنها
قدرتقدرت یکی از صفات الهی است
بخشیم، نماز را برپامیدارند... »
۵)نماز باز دارنده از زشتیها و بدیها: «...و أقم الصلاة إن الصلاة تنهى عن الفحشاء و المنکر...؛ ...ونماز را بر پادار، که نماز (انسان) را از زشتیها و
گناهگناه به معنای خلاف است و در اسلام هرگونه کاری که برخلاف فرمان خداوند باشد گناه است
باز میدارد...» سیاق شاهد بر این است که منظور از این باز داری، بازداریِ طبیعت نماز از فحشاء و است. البته بازداری آن به نحو
اقتضاءطلب ادا کردن حق و همچنین دلالت و استلزام را اِقتضاء می‌گویند که از اقتضاء به معنای اول به مناسبت در باب تجارت و دین سخن رفته است و از اقتضاء به معنای دوم در اصول فقه، مباحث الفاظ سخن گفته‏اند که به مباحث آن اشاره می‏شود
است نه علیت تامه، که هر کس نماز خواند، دیگر نتواند گناه کند یعنی نمازی که با رعایت
آدابآداب به سه معنی است: ۱
و شرائط مطلوبِ شرع، انجام یافته قدرت باز دارندگی از گناه را دارد، به شرطی که خود شخص
ارادهخواستن و همّت و اراده، آن قدر مهم است که گفته شده، خواستن، توانستن است، یعنی این که اگر کسی علاقمند به انجام کاری باشد در مقابل سختی ها و مشقت های آن مقاومت می کند، پس گویا که از همین الان به مقصد و مقصودش رسیده است
بر انجام گناه نداشته باشد.

سهل انگاری در نماز



«فویل للمصلین الذین هم عن صلاتهم ساهون؛ پس وای بر نمازگزارانی که در نماز خود سهل نگاری می‌کنند.» یعنی آنهایی که از نمازشان غافلند، اهتمامی به امر نماز ندارند و از فوت شدنش باکی ندارند؛ چه اینکه به کلّی فوت شود و چه اینکه بعضی وقتها، و یا اینکه وقت فضیلتش از دست برود و چه اینکه و شرائطش و
احکام\'\'\'احکام\'\'\' به مجموعه دستورالعمل‌هایی گفته می‌شود که یک دین برای پیروان خود وضع می‌کند
و مسائلش را ندانسته، نمازی باطل بخوانند.
از شده: «إن شفاعتنا لا تنال مستخفا بالصلاة؛ همانا
شفاعتيکي از معتقدات ضروري شيعه و ديگر مذاهب اسلامي مسئله شفاعت است
ما به سبک شمارندۀ نماز نمی‌رسد».

پی‌آمد سنگین بی‌نمازی



انسان با نماز نخواندن جهنمی و اهل دوزخ می‌شود،
قرآنقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
از گفتگوی میان بهشتیان و دوزخیان خبر می‌دهد که بهشتیان از علّت جهنمی شدن اهل دوزخ سئوال می‌کنند. در جواب آنان، اولین سخنی که بر زبان میآورند بی‌نمازی و بی‌تفاوتی نسبت به نماز است: «ما سلککم فی سقر قالوا لم نک من المصلین؛ چه چیز شما را به وارد ساخت؟! می‌گویند: ما از نمازگزاران نبودیم.» منظور از "" در اینجا، نماز معمول در
اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
نیست بلکه منظور عبادتی خاص است به درگاه خدای تعالی که با همه عبادتها یعنی
عبادتواژه «عبادت» در اصل به نظر بسيارى از واژه شناسان به معنى «خضوع»
در شریعتهای آسمانی که از حیث کم و کیف از همدیگر مختلفند می‌سازد.

معنای خشوع در نماز



"خشوع" به معنی حالت
تواضعتواضع از فضایل اخلاقی است که انسان می تواند خود را به آن بیاراید
و
ادبادب (به فتح همزه و باء) به معنای شگفت ، عجب، لغت نامه دهخدا، علی اکبر دهخدا، ج۱، ص۱۵۵۷ – ۱۵۵۸
جسمی و روحی است که در برابر شخص بزرگ یا حقیقت مهمی در انسان پیدا می‌شود و آثارش در
بدنبدن به معنای اندام و تن انسان یا حیوان می باشد که در باب هاى طهارت، صلاة، حج، تجارت، نکاح، صید و ذباحه و حدود از آن سخن رفته است
ظاهر می‌گردد. قرآن کریم، خشوع را از صفات مؤمنین حقیقی بر شمرده است: «الذین هم فی صلاتهم خاشعون؛ آنها که درنمازشان خشوع دارند.» یعنی
اشارهحرکت سر و دست و مانند آن برای نشان دادن یا فهماندن مطلبی را اشاره گویند
به اینکه نماز آنها الفاظ و حرکاتی بی‌روح و فاقد معنی نیست، بلکه به هنگام نماز آن چنان حالت توجه به در آنها پیدا می‌شود که از غیر او جدا می‌گردند و به او می‌پیوندند. چنان غرق حالت
تفکراندیشیدن را تفکّر گویند و از این عنوان به مناسبت در باب‌های طهارت، صلات، جهاد و امر به معروف و نهی از منکر یاد شده است
و
حضورحضور مقابل غیبت است
و راز و نیاز با پروردگار می‌شوند که بر تمام ذرات وجودشان اثر می‌گذارد، خود را ذره‌ای می‌بینند در برابر وجودی بی‌پایان، و قطره‌ای در برابر اقیانوس بیکران.

محافظت بر نماز



«حافظوا على الصلوات و الصلاة الوسطى و قوموا لله قانتین؛ در انجام همه نمازها (به خصوص) نماز وسطی کوشا باشید! و از روی خضوع و
اطاعتفرمان بردن را اطاعت گویند
، برای خدا بپاخیزید» و در آیه دیگری می‌فرماید: «و الذین هم على صلواتهم یحافظون؛ و آنها که بر نمازهایشان مواظبت می‌نمایند»، منظور، محافظت از عدد نماز است یعنی محافظت دارند که یکی از نمازهایشان فوت نشود و دائماً مراقب آنند؛ بخاطر اینکه "" به صیغه جمع آمده و به ضمیر "هم" اضافه شده است .
در
سوره معارجسوره معارج، هفتادمین سوره قرآن بوده و نام دیگر آن سوره سأل است
لفظ "صلاة" مفرد آمده است: «و الذین هم على صلاتهم یحافظون؛ در این آیه منظور از محافظت بر نماز، رعایت صفات کمالی نماز است؛ یعنی آن طور نماز بخواند که دستور داده است.

حكمت و فلسفه نماز



گرچه نماز چیزی نیست كه فلسفه‌اش بر كسی مخفی باشد، ولی دقت در متون و اسلامی ما را به نكات بیشتری در این زمینه رهنمون می‌گردد:

← نماز ذکرالله اکبر


روحروح آفريده‌ای از عالم غیب است که از آن در بابهايی نظير طهارت، صلات، تجارت، صید و ذباحه و دیات سخن گفته‌اند
و اساس و هدف و پایه و مقدمه و نتیجه و بالاخره فلسفه نماز همان است، همان «ذكر الله» است كه در آیه‌ی فوق به عنوان برترین بیان شده است. البته ذكری كه مقدمه‌ی فكر، و فكری كه انگیزه
عملعمل، به کار می‌شود
بوده باشد، چنانكه در حدیثی از آمده است كه در
تفسیردانش‌ شرح‌ و تبیین‌ آیات‌ قرآن‌ که‌ از عهد نزول‌ وحی با شخص‌ پیامبر صلی الله علیه وآله آغاز شده‌ و پس‌ از رحلت‌ آن‌ حضرت‌، بتدریج‌ بسط‌ و تنوع‌ یافته‌ و گرایشها و روشهای مختلف‌ در این‌ حوزه‌ پدید آمده‌ است‌
جمله‌ی و لذكر الله اكبر فرمود: ذكرا لله عند ما احل و حرم؛ یاد خدا كردن به هنگام انجام
حلالحلال،این عنوان در مقابل حرام وبه معنای انچه که از لحاظ شرعی جایز است
و
حرام==حرام در اصطلاح فقه== حرام در اصطلاح فقه، چیزی است که فعل آن شرعا سبب ذم و نکوهش گردد و یا امری است که فعل آن موجب عقاب شود
» (یعنی به یاد خدا بیفتد به سراغ حلال برود و از حرام چشم بپوشد).

← پاک کننده‌ی گناهان


نماز وسیله ی شستشوی از و و
آمرزشیکی از صفات فعل خداوند آمرزش می‌باشد که تمامی موجودات عالم را در بر می‌گیرد و در آیات و روایات به تصریح شده است
الهی است چرا كه خواه ناخواه نماز انسان را دعوت به
توبهپشیمانی و بازگشت از گناه همراه با تصمیم بر ترک آن را توبه گویند و از این عنوان به مناسبت در بابهای طهارت، صلات، حج، نکاح و حدود سخن رفته است
و
اصلاحبرطرف کردن فساد و تباهی از شیء و ایجاد سلامت و بهبودی در آن را اصلاح گویند
گذشته می‌كند، لذا در حدیثی می‌خوانیم: از یاران خود سؤال كرد: «لو كان علی باب دار الحد كم نهر و اغتسل فی كل یوم منه خمس مرات اكان یبقی فی جسه من الدرن شیء؟ قلت لا، قال: فان مثل الصلاه كمثل النهر الجاری كلما صلی كفرت ما بینهما من الذنوب؛ اگر بر در
خانهبه محل سکونت خانه می‌گویند و از احکام مرتبط با عنوان خانه در باب‌هاى طهارت، صلات، زکات، خمس، حج، جهاد، تجارت، دین، صلح، اجاره، نکاح، اطعمه و اشربه و دیات سخن گفته‌اند
یكی از شما نهری از آب صاف و پاكیزه باشد و در هر
روزروز در معنای زمان بین طلوع فجر صادق و غروبآفتاب و نیز در معنای مقابل شب به کار رفته است
پنج بار خود را در آن شستشو دهد، آیا چیزی از آلودگی و كثافت در
بدنبدن به معنای اندام و تن انسان یا حیوان می باشد که در باب هاى طهارت، صلاة، حج، تجارت، نکاح، صید و ذباحه و حدود از آن سخن رفته است
او می‌ماند؟».
در پاسخ عرض كردند: نه. فرمود: «نماز درست همانند این
آب جاریبه آب روان جوشيده از زمین مانند آب چشمه و قنات آب جاری گفته می‌شود
است، هر
زمانزمان به معنای مدت است که با وقت و اجل متفاوت است
كه انسان نمازی می خواند گناهانی كه در میان دو نماز انجام شده است از میان می رود»و به این ترتیب جراحاتی كه بر
روحروح آفريده‌ای از عالم غیب است که از آن در بابهايی نظير طهارت، صلات، تجارت، صید و ذباحه و دیات سخن گفته‌اند
و
جانجان به معنای نَفْس (روح) هر موجود جاندار می باشد و از آن در بابهایى نظیر حج، جهاد، اطعمه و اشربه، حدود و قصاص سخن گفته‌اند
انسان از گناه می‌نشیند، با مرهم نماز التیام می یابد و زنگارهائی كه بر
قلباستفاده از «اصل» و «علت» موجود در یک قیاس برای اثبات حکمی مخالف حکم اصل را قلب گویند
می نشیند زدوده می‌شود.

← سدی در برابر گناهان


نماز سدی در برابر گناهان آینده است، چرا كه روح ایمان را در انسان تقویت می‌كند، و نهال
تقواپرهیز از گناه را تقوا گویند و از آن به مناسبت در باب‌های اجتهاد و تقلید، صلاة و جهاد سخن رفته است
را در دل پرورش می دهد، و می دانیم «» و «تقوی» نیرومندترین سد دربرابر گناهان است و این همان چیزی است كه در آیه‌ی فوق به عنوان نهی از فحشاء و بیان شده است و همان است كه در متعددی می‌خوانیم : افراد گناهكاری بودند كه شرح حال آنها را برای پیشوایان اسلام بیان كردند فرمودند: غم مخورید، نماز آنها را اصلاح می كند و كرد.

← غفلت زدایی


نماز، غفلت زدا است، بزرگترین مصیبت برای رهروان راه حق آن است كه هدف آفرینش خود را فراموش كنند و غرق در زندگی مادی و لذائذ زود گذر گردند، اما نماز به
حکم•حکم به ضم حاء و سکون کاف به معنای رأی قاضی است
این كه در فواصل مختلف، و در هر
شبانه روزیک شب و روز کامل، که معادل ۲۴ ساعت است را یک شبانه روز می‌گویند
پنج بار انجام می‌شود، مرتباً به
انسانانسان اصلش از «إِنْسیان» است، زیرا لغت شناسان عربی، مصغّر آن را «اُنیسیانْ» دانسته اند
اخطار می كند، هشدار می‌دهد،
هدف آفرینشیکی از مسائل مهم در فلسفه الهی و کلام مسأله هدف آفرینش است که مورد بحث‌ها و اختلاف نظرهایی واقع شده است از یک سوی بعضی از صاحب‌نظران هدف و علت غائی در افعال الهی را انکار کرده‌اند و از سوی دیگر کسانی هدف الهی را سود رساندن به مخلوقات شمرده‌اند و گروه سومی قائل به وحدت علت فاعلی و علت غائی در مجردات شده‌اند
او را خاطر نشان می‌سازد، موقعیت او را در
جهانجهان همان عالَم (به فتح لام) می‌باشد و عالم کلمه‌ای عربی است
به او گوشزد می كند و این نعمت بزرگی است كه انسان وسیله ای در اختیار داشته باشد كه در هر شبانه روز چند مرتبه قویا به او بیدار باش گوید.

← کبر زدایی


نماز
خودبینیدر نهج البلاغه به شدت از خود بینی و تکبر نکوهش شده است
و
کبرتکبر یکی از رذائل اخلاقی هست که در آیات و روایات بسیار توبیخ شده هست
را درهم می‌شكند، چرا كه انسان در هر شبانه روز هفده ركعت و در هر
رکعتمجموع قیام، رکوع و سجود را رکعت گویند
دو بار
پیشانیپیشانی به قسمت فوقانی چهره، حدّ فاصل رستنگاه مو و ابرو گفته می شوداز آن در بابهای طهارت، صلات و حج سخن رفته است
بر خاك در برابر خدا می‌گذارد، خود را ذره‌ی كوچكی در برابر عظمت او می‌بیند، بلكه صفری در برابر بی نهایت. پرده‌های
غرورغرور، یکی از صفات رذیله است، که باعث می‌شود انسان دلخوش به چیزى كه موافق هوای نفس و تمایل طبع انسانی است، شود
و خودخواهی را كنار می‌زند،
تکبرخود بزرگ بینی را تکبّر گویند
و برتری جوئی را در هم می‌كوبد.
به همین دلیل در آن حدیث معروفی كه فلسفه‌های عبادات اسلامی در آن منعكس شده است بعد از ایمان، نخستین
عبادتواژه «عبادت» در اصل به نظر بسيارى از واژه شناسان به معنى «خضوع»
را كه نماز است با همین هدف تبیین می‌كند می‌فرماید: «فرض الله الایمان تطهیراً من الشرك و الصلوه تنزیهاً عن الكبر؛ ایمان را برای پاكسازی انسانها از
شرکدر دین اسلام، شرک در برابر توحید قرار دارد یعنی اعتقاد داشتن به چندین خدا و از گناهان کبیره محسوب می‌شود که نابخشودنی است
واجبواجب در اصطلاح فقه اسلامی ، فعلی است که تارک آن در دنیا مستحق ذم و در آخرت مستحق عقاب باشد
كرده است و نماز را برای پاكسازی از كبر».

← پرورش فضائل اخلاقی


نماز وسیله پرورش فضائل اخلاق و تكامل معنوی انسان است، چرا كه انسان را از جهان محدود ماده و چهار دیوار عالم طبیعت بیرون می‌برد، به ملکوت آسمانها دعوت می‌كند، و با هم صدا و همراز می‌سازد، خود را بدون نیاز به هیچ واسطه در برابر خدا می بیند و با او به گفتگو بر می‌خیزد.
تكرار این عمل در شبانه روز آن هم با تكیه روی ، رحمانیت و رحیمیت و عظمت او مخصوصاً با كمک گرفتن از سوره های مختلف
قرآنقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
بعد از حمد كه بهترین دعوت كننده به سوی نیكیها و پاكیها است اثر قابل ملاحظه ای در پرورش فضائل اخلاقی در وجود انسان دارد.
لذا در حدیثی از علی (علیه‌السّلام) می‌خوانیم كه در
فلسفهفلسفه آن علمی است که درباره کلی‌ترین مسایل هستی که مربوط به هیچ موضوع خاصی نیست و به همه موضوعات هم مربوط است بحث می‌کند و همه هستی را به عنوان یک موضوع در نظر گرفته و درباره آن بحث می‌کند
نماز فرمود: «الصلوه قربان كلی تقی؛ نماز وسیله ی تقرب هر پرهیزكاری به خدا است.»

← با ارزش کننده اعمال انسان


نماز به سایر اعمال انسان ارزش و روح می دهد ـ چرا كه نماز روح اخلاص را می‌كند، زیرا نماز مجموعه ای است از
نیت«نیت» عنصری است که در زمینه و مسائل متعدد مباحث علمی و اسلامی مطرح می‌شود
خالص و گفتار پاک و اعمال خالصانه، تكرار این مجموع در شبانه روز بذر سایر اعمال نیک را در جان انسان می پاشد و روح
اخلاصاخلاص پاک کردن نیّت از غیر خدا و انجام دادن عمل تنها برای خدا می باشد
را تقویت می كند. لذا در حدیثی معروفی می‌خوانیم كه امیر مؤمنان علی (علیه السّلام) در وصایای خود بعد ازآن كه فرق مباركش با
شمشیرشمشير ابزارى تیز و برنده كه در قدیم بيشتر در جنگ به كار مى‏رفته است
ابن ملجم جنایتكار شكافته شد فرمود: «الله الله فی الصلوه فانها عمود دینكم؛ خدا را خدا درباره نماز ، چرا كه ستون شما است».
می‌دانیم هنگامی كه عمود
خیمهخیمه محلی برای استراحت موقت می‌باشد
در هم بشكند یا سقوط كند هر قدر طنابها و میخهای اطراف محكم باشد اثری ندارد، همچنین هنگامی كه ارتباط بندگان با خدا از طریق نماز از میان برود اعمال دیگر اثر خود را از دست خواهد داد. در حدیثی از امام صادق (علیه‌السّلام) می‌خوانیم: «اول ما یحاسب به العبد الصلوه فان قبلت قبلا سائل عمله، و ان ردت رد علیه سائل عمله؛ نخستین چیزی كه در قیامت از بندگان حساب می شود نماز است اگر مقبول افتاد سائر اعمالشان قبول می شود، و اگر مردود شد سائر اعمال نیز مردود می‌شود»!
شاید دلیل این سخن آن باشد كه نماز رمز ارتباط
خلقخُلُق به ضم خاء یا خُلْق، جمع اخلاق به‌معنای صورت باطنی انسان است که سیرت نیز نامیده می‌شود
و
خالقخالق (الخالق)، از اسماء حسنی می‌باشد
است، اگر به طور صحیح انجام گردد قصد قربت و
اخلاصاخلاص پاک کردن نیّت از غیر خدا و انجام دادن عمل تنها برای خدا می باشد
كه وسیله قبولی سائر اعمال است در او زنده می‌شود، و گرنه بقیه اعمال او مشوب و آلوده می گردد و از درجه اعتبار ساقط می‌شود.

← دعوت کننده به پاکسازی


نماز قطع نظر از محتوای خودش با توجه به شرائط
صحتصحت به معنای سلامتی از بیماری می‌باشد
دعوت به پاكسازی زندگی می‌كند، چرا كه می دانیم
مکانمکان در لغت اسم مکان از ماده "مکن" و به معنای "جا"، "موضع" و محل است
نماز گزار، لباس نمازگزار، فرشی كه بر آن نماز می‌خواند، آبی كه با آن
وضو وضو عملی است مستحب که در اسلام به آن توجه ویژه ای شده که در بعضی موارد واجب می شود
می گیرد و
غسلغسل از مطهرات است
می‌كند، محلی كه در آن غسل و وضو انجام می‌شود باید از هر گونه غصب و
تجاوزتجاوزبه معنی گذشتن از حد در ابواب مختلف فقه آمده است
به حقوق دیگران پاک باشد كسی كه آلوده به تجاوز و
ظلمظلم یکی از رذایل اخلاقی و مذموم است
،
ریاتظاهر و خودنمایی برای انجام عملی نیک را ریا می‌گویند که در عبادت موجب بطلان آن می‌باشد
،
غصبغصب یکی از اقسام احکام، در اسلام است
، كم فروشی،
رشوهمالي را که به قاضی پرداخت مي‌شود تا حکم را به نفع صاحب مال تغيير دهد رشوه مي‌گويند
خواری و كسی اموال
حرام==حرام در اصطلاح فقه== حرام در اصطلاح فقه، چیزی است که فعل آن شرعا سبب ذم و نکوهش گردد و یا امری است که فعل آن موجب عقاب شود
باشد چگوه می‌تواند مقدمات نماز را فراهم سازد؟ بنابر این تكرار نماز در پنج نوبت در شبانه روز خود دعوتی است به رعایت حقوق دیگران.

← عامل مؤثر ترک گناهان


نماز علاوه بر شرائط
قبولقبول این است که مشتری بگوید: «قبلت» یا «اشتریت» یا «ابتعت» و نظیر آنها،مغنی المحتاج، ج۲، ص۳
یا به تعبیر دیگر صحت شرائط كمال دارد كه رعایت آنها نیز یک عامل مؤثر دیگر برای ترک سیاری از است. بوسیله نماز نیز که متضمن یاد‌آوری از خدا و خشوع در برابر او تلاوت قرآن که بر وعده ثواب و عذاب و هدایت مشتمل است کمک بجوئید البته نماز که دارای این اوصاف است انسان را به حسنات می‌خواند و از سیئات باز می‌دارد. در كتب فقهی و منابع
حدیثحدیث اصطلاحا كلامی است كه حاكی قول یا فعل یا تقریر معصوم (ع) باشد و بر آن خبر و سنت و روایت نیز اطلاق شدهشیخ بهائی در وجیزه فرموده الحدیث كلام یحكی قول المعصوم او فعله او تقریره
مور زیادی به عنوان موانع قبول نماز ذكر شده است از جمله مسأله شرب خمر است كه در روایات آمده است: «لا تقبل صلوه شارب الخمر اربعین یوماً الا ان یتوب؛ نماز شرابخوار تا چهل روز مقبول نخواهد شد مگر این كه
توبهپشیمانی و بازگشت از گناه همراه با تصمیم بر ترک آن را توبه گویند و از این عنوان به مناسبت در بابهای طهارت، صلات، حج، نکاح و حدود سخن رفته است
كند.»
و در روایات متعددی می خوانیم: از جمله كسانی كه نماز آنها قبول نخواهد شد پیشوای ستمگر است و در بعضی از روایات دیگر تصریح شده است كه نماز كسی كه
زکاتزکات صدقه مقدر به اصل شرع می باشد
نمی پردازد قبول نخواهد شد، و همچنین روایات دیگری كه می گوید: خوردن غذای
حرام==حرام در اصطلاح فقه== حرام در اصطلاح فقه، چیزی است که فعل آن شرعا سبب ذم و نکوهش گردد و یا امری است که فعل آن موجب عقاب شود
یا
عجبصفت عجب معمولا هنگامی حاصل می‌شود که عمل از شائبه ریا خالص شود
و خودبینی از موانع قبول نماز است، پیدا است كه فراهم كردن این شرایط قبولی تا چه حد سازنده است؟

← تقویت کننده روح انضباط


نماز روح انضباط را در انسان تقویت می كند، چرا كه دقیقاً باید در اوقات معینی انجام گیرد كه تأخیر و تقدیم آن هر دو موجب
بطلانبطلان(فساد) مقابل صحّت است
نماز است، همچنین
آدابآداب به سه معنی است: ۱
و
احکام\'\'\'احکام\'\'\' به مجموعه دستورالعمل‌هایی گفته می‌شود که یک دین برای پیروان خود وضع می‌کند
دیگر در مورد
نیت«نیت» عنصری است که در زمینه و مسائل متعدد مباحث علمی و اسلامی مطرح می‌شود
و قیام و قعود و
رکوعدر حال ویرایش رکوع خم شدن را می‌گویند و در شرع به خم شدن خاص در نماز اطلاق می‌شود
و
سجودنهادن پیشانی بر زمین را سجود گویند
و مانند آن كه رعایت آنها، پذیرش انضباط را در برنامه های زندگی كاملاً آسان می‌سازد. همه اینها فوائدی است كه در نماز، قطع نظر از مسأله
جماعتبه گروهی از مردم جماعت گفته می‌شود و عنوان یاد شده به مناسبت در بابهاى صلات، خمس، حج، احیاء موات، حدود و قصاص به کار رفته است
وجود دارد و اگر ویژگی جماعت را بر آن بیفزائیم ـ كه روح نماز همان جماعت است ـ بی شمار دیگری دارد كه این جا جای شرح آن نیست، بعلاوه كم و بیش همه از آن آگاهیم. گفتار خود را در زمینه فلسفه و اسرار نماز با حدیث جامعی كه از امام علی بن موسی الرضا (علیه‌السّلام) نقل شده پایان می‌دهیم:
امامامام به معنی پیشوا است و از این عنوان در باب‌های بسیاری همچون طهارت، صلات، زکات، خمس، انفال، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، نکاح، اطعمه و اشربه، احیاء موات، ارث، قضاء، حدود، قصاص و دیات، از جهات مختلف سخن رفته است
در پاسخ نامه ای كه از
فلسفهفلسفه آن علمی است که درباره کلی‌ترین مسایل هستی که مربوط به هیچ موضوع خاصی نیست و به همه موضوعات هم مربوط است بحث می‌کند و همه هستی را به عنوان یک موضوع در نظر گرفته و درباره آن بحث می‌کند
نماز در آن سؤال شده بود چنین فرمود: علت نماز این است كه توجه و
اقراراعتراف به حقّی ثابت بر ضرر خود یا نفی حقّی برای خود از ذمّه دیگری را اقرار می‌گویند
به ربوبیت است، و
مبارزهبَرَزَ در لغت به معنی ظاهر شدن پس از کتمان، برتری در فضیلت، و شجاعت در جنگ تن به تن آمده است
با
شرکدر دین اسلام، شرک در برابر توحید قرار دارد یعنی اعتقاد داشتن به چندین خدا و از گناهان کبیره محسوب می‌شود که نابخشودنی است
و
بت پرستیبت جثّه و هیکلی (بت) از جنس نقره، مس یا چوب است که بت‌‌پرستان جهت تقرب به خدا، آنها را وسیله عبادت قرار می‌دادند
، و قیام در پیشگاه پروردگار در نهایت
خضوعخضوع‏ از فضایل اخلاقی است
و نهایت
تواضعتواضع از فضایل اخلاقی است که انسان می تواند خود را به آن بیاراید
، و اعتراف به گناهان و تقاضای از معاصی گذشته، و نهادن پیشانی بر
زمینزمین جایی است که همه موجودات زنده روی آن زندگی می کنند
همه روز برای تعظیم پروردگار. و نیز هدف این است كه انسان همواره هشیار و متذكر باشد، گرد و غبار فراموشكاری بر دل او ننشیند، مست و نشود، خاشع و خاضع باشد، طالب و علاقمند افزونی در مواهب دین و دنیا گردد. علاوه بر این كه مداومت
ذکر‌ذکر، در لغت به معنای یادکردن، گفتن، بیان کردن، یادآوری، به زبان جاری کردن در مقابل صمت و در اصطلاح ياد كردن زبانى و قلبى خداوند است
خداوند در
شبشب زمان بین غروب آفتاب تا طلوع فجر صادق و مقابل روز هست؛ و از احکام آن در بابهای زیادی نظیر طهارت، صلات، صوم، اعتکاف، حج، جهاد، نکاح، صید و ذباحه و اطعمه و اشربه سخن گفته‏اند
و
روزروز در معنای زمان بین طلوع فجر صادق و غروبآفتاب و نیز در معنای مقابل شب به کار رفته است
كه در پرتو نماز حاصل می‌گردد، سبب می شود كه انسان مولا و
مدبرمدبر در لغت یعنی پشت کننده
و
خالقخالق (الخالق)، از اسماء حسنی می‌باشد
خود را فراموش نكند، روح سركشی و طغیانگری بر او غلبه ننماید. و همین توجه به خداوند و قیام در برابر او، انسان را از معاصی باز می دارد. و از انواع جلوگیری می كند.

← بازداری از حرص و كم طاقتی


متعال می فرماید: انسان حریص و كم طاقت آفریده شده و هنگامی كه بدی به او رسد بی تابی می كند و هنگامی كه خوبی به او رسد مانع از دیگران می شود، مگر نماز گزاران، آنان كه نمازها را پیوسته انجام می‌دهند.
انسان دارای غرائز منفی و مثبتی است كه اگر غرائز منفی او بر اثر تعلیمات الهی كنترل نگردد، به گمراهی كشیده خواهد شد و یكی از آن غرائز منفی خصلت زشت
حرصمیل شديد به چيزى يا براى به دست آوردن چيزى را حرص می نامند
و آز و خصلت زشت بی تابی در برابر حوادث تلخ است بنابراین برای تعدیل این دو خصلت و جلوگیری از
طغیانطغیان، به سرکشی اطلاق می‌شود
آن نیاز به تربیت الهی دارد و خداوند قادر و متعال ارتباط برقرار می كند، در پرتو این ارتباط، به وثوق و اطمینانی نسبت به آن یگانه بی همتا می‌رسد و نسبت به
رزقرزق به معنی روزی و حقوق دریافتی از بیت المال است
فقط خدا را می بیند و مال و دارایی خود را از او می‌داند و با روحیه
توکلتوکل در اسلام به معنی آن است که بندهٔ خدا، خدا را وکیل در امر خود قرار دهد
و
تسلیمتسلیم، به معنای سلام کردن در نماز است
، از و حرص دور می شود و در مقابل آن چه از خدا به او می‌رسد، خود را بنده خدا می‌داند و بی طاقتی نخواهد كرد.

← استقامت و بردباری


یکی از رازها و فوائد نماز این است که موجب استواری و
استقامتاستقامت به معنی پایداری است که از آن به سداد نیز تعبیر می شود
نمازگزار در برابر سختی‌ها و ناگواری‌ها می‌گردد. ممکن است برای بعضی این موضوع تعجب‌آور باشد در حالی که چنین نیست زیرا به هنگام حوادث سخت و مشکلات طاقت فرسا که انسان نیروی خود را برای مقابله با آنها ناچیز می‌بیند نیازمند به تکیه‌گاهی است که از هر جهت نامحدود و بی‌انتها است نماز او را با چنین مبدئی مربوط می‌کند و با اتکاء بر او می‌تواند با روحی مطمئن و آرام امواج سهمگین مشکلات را در هم بشکند. صبر از عالی‌ترین صفات و ملکات انسانی است. قرآن کراراً آن را ستایش کرده و تقریباً در هفتاد مورد به صبر ترغیب نموده است. و در هر مورد از قرآن که خداوند وصایا و سفارش‌هایی می‌کند نماز اولین و مهمترین آنهاست. خدا همراه صابران است.
[۴۶] هاشمی رفسنجانی، اکبر، تفسیر راهنما، ج۱، ص۳۹۲.

نماز انسان را با پناه‌گاهی مطمئن و یاری مهربان آشنا می‌كند كه در مقابله با سختی ها و مشكلات زندگی به او اتكاء می كند و در برابر آنها ذلیل و خوار نمی‌گردد، بر همین اساس، متعال دو مورد در
قرآنقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
می‌فرماید: از خصلت
صبرصبر، عبارت است از ثَبات نفس و اطمینان آن و مضطرب نگشتن و مقاومت کردن در بلایا و مصایب، به گونه‌ای که سینه انسان تنگ نشود و خاطرش پریشان نگردد
و نماز بجویید، و این امر در روان شناسی هم به اثبات رسیده است که با
آرامشآرامش‏ به آرام بودن، عدم حرکت و همچنین به معنی سکون داشتن و طمأنینه است که در باب صلات آمده است
و اطمینان روحی که از گذر و
اعتقاداعتقاد به معنی باور قلبی داشتن است
حاصل می‌شود، انسان می‌تواند امواج سهمگین مشکلات را در هم بشکند.

← نظم و انضباط


انجام نماز در اوقات معین و مخصوص، آداب نماز در مورد
نیت«نیت» عنصری است که در زمینه و مسائل متعدد مباحث علمی و اسلامی مطرح می‌شود
و قیام و
رکوعدر حال ویرایش رکوع خم شدن را می‌گویند و در شرع به خم شدن خاص در نماز اطلاق می‌شود
و
سجودنهادن پیشانی بر زمین را سجود گویند
و جای گرفتن هر موضوعی در محل خودش، علاوه بر آثار مفیدی که در روح انسان می‌گذارد موجب
نظم«نظم» در لغت به معنای آراستن، بر پا داشتن، ترتیب دادن کار و
و انظباط در زندگی خواهد شد و همان طور که در زندگی بزرگان ما این امر به وضوح مشهود بود و با توجه به این که یکی از عوامل پیشرفت و بسیار مهم در تکامل، نظم و انضباط است و مسائل تربیتی در پرتو نظم و انضباط است که به نتیجه می‌رسد، جایگاه نماز در تکامل
انسانانسان اصلش از «إِنْسیان» است، زیرا لغت شناسان عربی، مصغّر آن را «اُنیسیانْ» دانسته اند
بهتر معلوم می‌شود.

پانویس


 
۱. راغب اصفهانی، حسین، المفردات فی غریب القرآن، ص۲۸۵.    
۲. توبه/ سوره۹، آیه ۱۰۳.    
۳. احزاب/ سوره۳۳، آیه۵۶.    
۴. بقره/ سوره۲، آیه۱۵۷.    
۵. راغب اصفهانی، حسین، المفردات فی غریب القرآن، ص۲۸۵.    
۶. ابراهیم/ سوره۱۴، آیه۴۰.    
۷. مریم/ سوره۱۹، آیه۳۱.    
۸. طباطبایی، سید محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج۱۴، ص۴۷.    
۹. طه/ سوره۲۰، آیه۱۴.    
۱۰. جوادي آملي، عبدالله؛ تفسير موضوعي قرآن كريم، ج۷، ص۱۳۰.
۱۱. بقره/سوره۲، آیه۱۵۲.    
۱۲. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۴۵.    
۱۳. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۸، ص۲۸.    
۱۴. نساء/ سوره۴، آیه۱۰۳.    
۱۵. طباطبایی، سید محمد حسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج۵، ص۶۳.    
۱۶. توبه/ سوره۹، آیه۷۱.    
۱۷. ابراهیم/ سوره۱۴، آیه۳۱.    
۱۸. لقمان/ سوره۳۱، آیه۳.    
۱۹. انفال/ سوره۸، آیه۳.    
۲۰. انعام/ سوره۶، آیه۹۲.    
۲۱. نساء/ سوره۴، آیه۱۰۲.    
۲۲. حج/ سوره۲۲، آیه۴۱.    
۲۳. عنکبوت/ سوره۲۹، آیه۴۵.    
۲۴. طباطبایی، سید محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج۱۶، ص۱۹۸.    
۲۵. ماعون/سوره۱۰۷، آیه۵-۴.    
۲۶. طباطبایی، سید محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج۲۰، ص۳۶۸.    
۲۷. صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۲۰۶.    
۲۸. مدثر/ سوره۷۴، آیه۴۳-۴۲    
۲۹. طباطبایی، سید محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج۲۰، ص۹۷.    
۳۰. مومنون/ سوره۲۳، آیه۲.    
۳۱. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۱۹۴.    
۳۲. بقره/ سوره۲، آیه۲۳۸.    
۳۳. مومنون/ سوره۲۳، آیه۹.    
۳۴. معارج/سوره۷۰، آیه۳۴.    
۳۵. طباطبایی، سید محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ج۲۰، ص۱۷.    
۳۶. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۸۲، ص۲۰۰.    
۳۷. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۳، ص۷.    
۳۸. امام علی (علیه‌السلام)، نهج البلاغه، حکمت ۲۵۲.    
۳۹. امام علی (علیه‌السلام)، نهج البلاغه، کلمات قصار، حکمت ۱۳۶.    
۴۰. امام علی (علیه‌السلام)، نهج البلاغه، نامه ۴۷.    
۴۱. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۸۴، ص۳۱۷- ۳۲۰.    
۴۲. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۸۴، ص۳۱۸.    
۴۳. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۳، ص۴.    
۴۴. معارج/ سوره۷۰، آیات۱۹-۲۴.    
۴۵. مکارم، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱، ص۵۱۸.    
۴۶. هاشمی رفسنجانی، اکبر، تفسیر راهنما، ج۱، ص۳۹۲.
۴۷. بقره/ سوره۲، آیه۴۵.    
۴۸. بقره/ سوره۲، آیه۱۵۳.    


منابع


سایت بژوهه    
اندیشه قم    
سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «نماز»، تاریخ بازیابی۹۵/۱۰/۲۴.    


رده‌های این صفحه : اخلاق اسلامی | فقه | نماز




جعبه ابزار