کودتای ۲۸ مرداد

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



«کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲»، یکی از مهمترین و سرنوشت ساز‌ترین حوادث سياسي تاریخ معاصر کشورمان، سرمنشاء بسياري از حوادث تلخ تاريخي اين سرزمين به شمار می‌آید. چرخش و انتقال قدرت صورت گرفته در کودتا، نمونه‌اي ديگر از تلاش استعمار خارجي به مدد استبداد داخلي براي محروم ساختن ملت و کشور ایران از سه مولفه الهام گرفته از آموزه هاي ديني يعني، استقلال، آزادی و کرامت انساني است.
این کودتا یکی از نقاط چرخش و انتقال قدرت، از یک دولت ملی به یک دولت دست نشانده خارجی است. به وضوح می‌توان دخالت آمریکا و دست داشتن این کشور را در این کودتا مشاهده کرد. این کودتا، حکومت دکتر مصدق را برانداخت و رژیم دیکتاتوری جایگزین آن، همه فعالیت‌های سیاسی جامعه را سرکوب کرد.


ورود استعماری امریکا به ایران

[ویرایش]

آمریکا تا اواخر دهه ۱۳۲۰ سابقه استعماری در ایران نداشت و ورود استعماری خود را با انجام این کودتا تحت عنوان عملیات آژاکس (TPAJAX) آغاز کرد که سبب به وجود آمدن خسارات جبران ناپذیری در ایران گردید.
حال به فراخور این نقطه عطف تاریخی، و با توجه به اعتراف صریح مسئولان آمریکایی مبنی بر طراحی و اجرای کودتا، برآنیم تا ضمن پرداختن به اهداف استعمارگران در کودتا به نقش گروه‌ها و عوامل مختلف اجتماعی در فرایند انجام کودتا بپردازیم.

اهداف کودتای ۲۸ مرداد

[ویرایش]

دولت انگلیس پس از ملی شدن صنعت نفت، به جهت از دست دادن یکی از منابع عمده ارزی خود
[۱] گازیورسکی، مارک ج، سیاست خارجی آمریکا و شاه، ترجمه جمشید زنگنه، تهران، موسسه خدماتی رسا، چ ۲، ۱۳۷۲، ص۱۵۶_ ۱۵۵.
لحظه‌ای از توطئه علیه دولت مصدق دست بر نداشت. ملی کردن صنعت نفت، مصدق و جبهه ملی را رویاروی دولت انگلیس قرار داد و در نهایت انگلیس را به این نتیجه رساند که تنها راه حل مسئله نفت سرنگونی دولت مصدق می‌باشد.
[۲] . ایدن، آنتونی، خاطرات آنتونی ایدن، ترجمه کاوه دهقان، بی جا، فرزانه، ۱۳۵۷، ص۲۹۶.
اما به جهت موقعیت بین المللی و قرار داشتن در جایگاه درجه دوم از قدرت (great power) در فرایند امر مذکور ناگزیر از جلب موافقت و همراهی یک قدرت درجه یک (super power) بود. به همین منظور با عنوان کردن خطر کمونیزم سعی در متقاعد کردن آمریکا نمود، که در این رابطه ریچارد کاتم می‌گوید: «احساس من در آن موقع این بود و هنوز هم هست که انگلیس از میزان ترس بیمار گونه آمریکاییان از کمونیسم آگاه بود.... انگلیسی‌ها زیرکانه از این ترس برای ترغیب ما به درگیر کردن خودمان در کودتا سوء استفاده کردند.»
[۳] لپینگ، بریان، سقوط امپراطوری انگلیس و دولت دکتر مصدق، ترجمه محمود عنایت، تهران، کتابسرا، ۱۳۶۵، ص۵۶.

مذاکرات انگلیس و آمریکا تا زمان ترومن نتیجه بخش نبود، چرا که ترومن و همفکرانش راه حل کمک به مصدق را به منظور جلوگیری از کودتای کمونیستی در ایران، در قالب دکترین «سد نفوذ» پیشنهاد می‌کردند
[۴] ازغندی، علیرضا، روابط خارجی ایران، دولت دست نشانده ۱۳۵۷ – ۱۳۳۲، تهران، نشر قومس، ۱۳۷۶، ص۲۳۳.
در حالی که در پی تحویل مقام ریاست جمهوری آمریکا از ترومن به آیزنهاور، این استراتژی جای خود را به یک راهبرد امنیتی خصمانه و تهاجمی جدید به نام «انتقام گسترده» داد.
[۵] ازغندی، علیرضا، روابط خارجی ایران، دولت دست نشانده ۱۳۵۷ – ۱۳۳۲، تهران، نشر قومس، ۱۳۷۶، ص۲۳۳.
چرخش مذکور در سیاست خارجی آمریکا با به قدرت رسیدن آیزنهاور، به اتخاذ سیاست نفتی و مقابله با حکومت ملی مصدق در ایران کمک کرد. بدین ترتیب می‌توان نتیجه گرفت؛ در حالی که هدف انگلیس از راه اندازی کودتا و حرکت ضد ملی، دستیابی دوباره به منافع نفتی است، تغییر سیاست آمریکا در قبال ایران، متاثر از دو دلیل عمده یعنی نگرانی از خطر کمونیست و نگرانی از خارج شدن ذخایر نفتی ایران از دست جهان غرب می‌باشد.
[۶] بیل، جیمز، «آمریکا، ایران، سیاست مداخله» در مصدق. نفت. ناسیونالیسم ایرانی، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و کاوه بیات، تهران، نشر گفتار، چ ۳، ۱۳۷۱، ص۴۴۲.

هدف‌های کوتاه مدت و دراز مدت مورد نظر طراحان و مجریان کودتای ۲۸ مرداد دو دسته بوده است:

← اهداف کوتاه مدت


هدف‌های کوتاه مدت عبارت بودند از:
۱. سرنگون ساختن حکومت ملی دکتر مصدق ۲. بازگردانیدن شاه و استقرار استبداد سلطنتی ۳. بازگردانیدن قدرت و سلطه استعمار انگلیس و آمریکا ۴. بازگردانیدن جریان نفت به غرب
[۷] گاز یوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه سرهنگ غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۷، چاپ اول، ص۱۰.
۵. الحاق ایران به پیمان نظامی بغداد.
[۸] یزدی، ابراهیم، کالبد شکافی توطئه کودتای ۲۸ مرداد، ۱۳۳۲، تهران، انتشارات قلم، ۱۳۸۱، چاپ اول، ص۶۰.


← هدف دراز مدت


اما هدف درازمدت عبارت بود از: نابودی حرکت ملی و ریشه کن ساختن آن در تمامی ابعاد و زمینه‌ها و یا حداقل مخدوش نمودن آن.

پیامد‌ کودتا

[ویرایش]

با پیروزی کودتای ۲۸ مرداد، ایالات متحده و انگلیس به اهداف کوتاه مدت خود رسیدند و با براندازی حکومت دکتر مصدق و بازگردانیدن محمدرضا شاه سلطه خود را در ایران تحکیم کردند؛ اما به هدف دراز مدت خود هرگز نرسیدند.
[۹] گاز یوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه سرهنگ غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۷، چاپ اول، ص۱۰.

کودتای ۲۸ مرداد نتوانست دستاورد جنبش ملی را از ملت ایران باز پس گیرد، بر عکس سبب توسعه و تکامل مبارزه ضد استعماری به «ضد استبدادی» بود. کودتای ۲۸ مرداد سبب شد که یک تحول کیفی در فرآیند رو به رشد حرکت ملی در ایران به وجود آید و این بار مبارزه علیه استبداد داخلی محور اصلی گردید، در نهایت وقتی استبداد داخلی از بین رفت، استیلای خارجی خود به خود شکسته شد و این را می‌توان از پیامد‌های این کودتا محسوب نمود.
[۱۰] یزدی، ابراهیم، کالبد شکافی توطئه کودتای ۲۸ مرداد، ۱۳۳۲، تهران، انتشارات قلم، ۱۳۸۱، چاپ اول، ص۶۲.


علل وقوع کودتای ۲۸ مرداد

[ویرایش]

در واقع مشکل اصلی طراحان کودتا مصدق بود، وی نه می‌توانست شرکت نفت ایران و انگلیس را به زانو در آورد و چرخ‌های صنعت نفت ایران را بدون حل اختلاف با انگلیسی‌ها راه بیاندازد و نه حاضر بود به یک راه حل منطقی و قابل قبول تن در دهد.
[۱۱] امینی، علیرضا، تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دوران پهلوی، تهران، انتشارات صدای معاصر، ۱۳۸۱، چاپ اول، ص۲۳۹.

انگلیسی‌ها لجوجانه بر این سخن پافشاری می‌کردند که بسته ماندن چاه‌های نفتی بهتر از قبول اصل ملی شدن نفت است و استدلال آنها این بود که اگر در برابر مصدق عقب نشینی کنند، منافع و سرمایه‌گذاری‌های آنها در سایر نقاط جهان هم به خطر خواهد افتاد.
[۱۲] روبین، باری، جنگ قدرت‌ها در ایران، ترجمه محمد مشرقی، تهران، انتشارات آشتیانی، ۱۳۶۳، ص۶۵.

در ۲ مهر ۱۳۳۰ اعضای فنی شرکت نفت در آبادان این شهر را ترک گفتند و پالایشگاه آبادان خاموش و از تولید باز ایستاد. انگلستان از پای ننشست و به سازمان ملل شکایت کرد و مصدق بلافاصله برای جوابگویی به دولت انگلیس در سازمان ملل حضور یافت،
[۱۳] روبین، باری، جنگ قدرت‌ها در ایران، ترجمه محمد مشرقی، تهران، انتشارات آشتیانی، ۱۳۶۳، ص۷۱.
اما این قضیه مسکوت ماند. مخالفت با مصدق در هر دو جناح راست و چپ افزایش یافته بود و انگلیسی‌ها امیدوار بودند، این آشفتگی موجب تضعیف مصدق و روی کار آمدن یک حکومت معقول در ایران شود؛ ولی آمریکایی‌ها از پیشرفت کمونیست‌ها و خطر جانشینی مصدق به وسیله حزب توده نگران بودند.
[۱۴] تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دوران پهلوی، ص۲۴۰.

در این میان روابط مصدق هم با مجلس و هم با شاه به تیرگی گرایید. نتیجه انتخابات دوره هفدهم مجلس بر خلاف انتظار دکتر مصدق بود و همه مخالفان دولت در مجلس شانزدهم که با دربار وابستگی داشتند، از شهرستان‌ها انتخاب شده بودند.
[۱۵] تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دوران پهلوی، ص۲۴۱.

روابط مصدق با شاه که در آغاز محترمانه و عادی به نظر می‌رسید، به تدریج به سردی گرایید. مصدق در تیر ۱۳۳۱ از مجلس تقاضای اختیارات فوق العاده کرد و تصمیم گرفت، پست وزارت جنگ را شخصا در اختیار بگیرد؛ اصرار وی به سوء ظن شاه نسبت به مقاصد واقعی او افزود.
[۱۶] آوری، پیتر، سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت کمبریج، ترجمه عباس مخبر، تهران، انتشارات طرح نو، ۱۳۷۱، ص۹۱-۹۰.


مداخله آیت‌الله کاشانی

[ویرایش]

در مورد آیت الله کاشانی و مداخله او در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ باید گفت، پس از بروز و ظهور شکاف و اختلاف بین ایشان و مصدق در جریان تجدید انتخابات هیئت رئیسه مجلس شورای ملی در بهار ۱۳۳۲ و همچنین با بسته شدن مجلس و کنار زدن آیت‌الله کاشانی توسط مصدق، سخت‌ترین ضربه به ملت مسلمان ایران وارد شد. در نامه‌ای که ایشان به دکتر مصدق در تاریخ ۲۷ مرداد ۳۲ نوشته است، مصدق را از وقوع حتمی یک کودتا به وسیله زاهدی آگاه کرده است؛
[۱۷] جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸مرداد، ص۳۵.
اما مصدق به این نامه بی اعتنایی کرد.
کاشانی در اعلامیه‌ای که در ۹ اسفند ۱۳۳۱ انتشار یافت، سفر شاه را به خارج از کشور مضر به حال مملکت دانست و از مردم خواست از مسافرت او جلوگیری کنند. در همان روز نیز نامه‌ای به شرح زیر برای شاه فرستاد که با بی اعتنایی شاه مواجه شد.
[۱۸] جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸مرداد، ص۳۵۸.
«به عرض اعلی حضرت همایون شاهنشاهی می‌رساند که ضمن نامه رسمی به وسیله هیئت رئیسه مجلس شورای ملی نظر خود را به عدم صلاح مسافرت همایونی در این موقع خطیر به عرض رسانیده‌ام، اینک بدین وسیله نظر خود را بار دیگر تایید می‌نمایم.»
[۱۹] پژوهشی در کودتای ۲۸ مرداد، ص۵۶.

«خبر مسافرت مترقبه اعلی حضرت همایون شاهنشاهی موجب شگفتی و نگرانی فوق العاده قاطیه اهالی مملکت و مردم پایتخت شده و هیئت رئیسه مجلس شورای ملی به عرض می‌رساند که در وضع آشفته کنونی به هیچ وجه به مصلحت و صواب نمی‌داند که اعلی حضرت همایونی مبادرت به مسافرت فرمایند و ممکن است در تمام کشور تاثیرات عمیق و نامطلوب حاصل نمایند، به این لحاظ از پیشگاه همایونی استدعا می‌شود که قطعا در این مورد تجدید نظر فرموده و تصمیم به مسافرت را به موقع دیگری در سال آینده تبدیل فرمایند.» سرانجام بر اثر بی توجهی، سهل انگاری و همکاری آگاهانه یا ناآگاهانه مصدق در روز ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش. سرلشکر زاهدی به کمک آمریکا کودتای سیاهش را اجرا کرد.
[۲۰] پژوهشی در کودتای ۲۸ مرداد، ص۵۶.


شروع و اجرای کودتا

[ویرایش]

کیانوری در خاطراتش بازگو می‌کند: «حوالی ظهر به ما خبر رسید که کودتا توسط اوباش شدیدا در حال اجراست. از پادگان‌ها خبر رسید که مستشاران آمریکایی دستور حرکت داده‌اند و اوباش تنها نیستند و به طور مسلم گروهبان‌های ارتش در لباس شخصی در میان آنها هستند... ما در دوره مصدق نمی‌توانستیم اسلحه جمع کنیم؛ چون اگر اتفاق لو می‌رفت، جنجال عجیبی به پا می‌شد که گویا ما می‌خواهیم علیه مصدق کودتا کنیم.»
[۲۱] خاطرات نورالدین کیانوری، تهران، مؤسسه تحقیقاتی و انتشاراتی دیدگاه، انتشارات اطلاعاتی، ۱۳۷۲، ص۲۷۶-۲۷۷.

هیچ نیروی مدافع واقعی مصدق و دشمن شاه در خیابان‌ها وجود نداشت، جز توده‌ای‌ها که آنها هم با چنین شدتی کوبیده شدند و اعلامیه فرمانداری نظامی مصدق علیه آنها صادر شد که حق تظاهرات ندارند.
[۲۲] تجربه ۲۸ مرداد، ص۳۰۲.
خود دکتر مصدق می‌گوید: «مسلط شدن افراد چپ هم بر اوضاع حرفی بود بی اساس، چون که احزاب چپ اسلحه نداشتند که اگر داشتند چه وقت مقتضی و شایسته بود که بعد از کشف اسرار دستجات چپ آن را به کار برند و خود را از خطری که متوجه آنها شده بود حفظ کنند.»
[۲۳] مصدق، محمد، خاطرات و تاملات، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۶۶، ص۲۸۸-۲۸۹.

هواداران شاه از ساعت ۹ صبح ۲۸ مرداد شعار «زنده باد شاه» را با «مرگ بر حزب توده» درآمیختند تا به این ترتیب آن بخش از هواداران مصدق را که کینه ضد تود‌ه‌ای آنان به مراتب بیش از اختلافشان با شاه بود، با خود همراه کرده یا حداقل بی طرف کنند. ساعت ۲ بعد از ظهر شهربانی و ستاد ارتش با شش تانک و چند کامیون حامل سرباز محاصره شد.
[۲۴] تجربه ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص۳۰۳.

کودتاچیان گام به گام جلو می‌رفتند. آنها ابتدا خانه مصدق را محاصره و از شهر جدا کردند، رادیو را گرفتند، حکومت خود را به سرتاسر کشور اعلام کردند، سپس به خانه مجزای مصدق یورش بردند.
[۲۵] تجربه ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص۳۱۰.
سرهنگ «غلامرضا نجاتی» از افسران هوادار مصدق می‌نویسد: ظهر ۲۸ مرداد چند تن از افراد سازمان افسران ناسیونالیست متوجه توطئه می‌شوند و در صدد بر می‌آیند که دیگران را جمع کنند و در نهایت سرهنگ طاهر قنبریک گروه پنج نفره‌ای تشکیل می‌دهد که تنها سلاحشان اسلحه کمری بود. آنها به خانه مصدق می‌روند و ازدحام جمعیت کودتاچی را مشاهده می‌کنند و با سرشکستگی محل را ترک می‌کنند.
[۲۶] خاطرات کیانوری، ص۲۷۸-۲۷۹.

بالاخره در اثر فزونی تانک‌ها و خراب شدن خانه دکتر مصدق، کودتاچیان پیشروی کردند، با شلیک توپ و مسلسل سقف خانه و دیوار‌ها فرو ریخت و ویران شد و ساکنین مجبور به فرار شدند.
[۲۷] مکی، حسین، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و رویدادهای متعاقب آن، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۷۸، چاپ اول، ص۲۷۲.

بدین ترتیب کودتا پیروز شد و سرلشکر زاهدی برنامه خود را چنین اعلام کرد: ۱. حکومت قانون ۲. بالابردن سطح زندگی مردم ۳. موتوریزه کردن کشاورزی ۴ـ.پایین آوردن هزینه زندگی ۵. بالا بردن مزد کارگران ۶. بهداشت عمومی ۷. تقویت بنیه مالی کشاورزی و...
[۲۸] پژوهشی در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص۴۸.

دکتر مصدق هنگامی که سرهنگ ممتاز مشغول دفاع از خانه‌اش بود، به اتفاق دکتر شایگان، از منزل خود به خانه مهندس معظمی می‌روند، تا عصر روز بعد در آن خانه می‌مانند تا دستگیر می‌شوند.
[۲۹] پژوهشی در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص۴۸.


عومل و گروههای مختلف اجتماعی

[ویرایش]


← نظامیان


از جمله بازوهای اجرایی کودتا و کانون‌های مهم مخالفت و توطئه علیه دولت مصدق نظامیان و افسران بازنشسته‌ای بودند که در «کانون افسران بازنشسته» به رهبری فضل الله زاهدی ساماندهی می‌شدند.
[۳۰] عظیمی، فخرالدین، بحران دموکراسی در ایران، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و بیژن نوذری، تهران، البرز، ۱۳۷۲، ص۴۱۵، ۱۴۱.
افسران سلطنت طلب از طریق «کمیته نجات وطن» که سرلشکر زاهدی رهبر آن بود، به همراهی کرمیت روزولت (فرمانده آمریکایی کودتا) افسرانی را که دارای پست‌های حساس نظامی بودند، جذب کرده و برای اجرای طرح کودتا آنان را با خود همگام کردند.
[۳۱] آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، مترجمین کاظم فیروزمند و حسن شمس آبادی و محسن شانه چی، تهران، نشر مرکز، چ ۳، ۱۳۷۹، ص۲۵۱.
به همین جهت پس از پیروزی کودتا، پست‌های حساس و مهمی به گروهی از نظامیان واگذار شد و نظامیانی که در صف کودتا گران بودند، یک درجه ترفیع گرفتند و نشان رستاخیز را که نشان ویژه شرکت کنندگان در کودتا بود، دریافت کردند.
[۳۲] سفری، محمد علی، قلم و سیاست، ج۲، تهران، نشر نامک، ۱۳۷۳، ص۲۳.


← اراذل و اوباش


از دیگر عوامل اجرایی کودتا، اراذل و اوباش و چماقدارانی بودند که به تحریک افراد سلطنت طلب و عوامل خارجی، تظاهراتی را به گونه‌ای کاملا سازماندهی شده، به طرفداری از شاه در سطحی گسترده به راه انداختند.
[۳۳] گذشته چراغ راه آینده، پژوهش گروه جامی، تهران، انتشارات ققنوس، چ ۶، ۱۳۷۷، ص۶۲۴_ ۶۲۳.
شعبان جعفری معروف به شعبان بی مخ از سردسته‌های اوباش، که روز کودتا در زندان بودند، ساعاتی پیش از شروع کودتا، با همکاری ماموران شهرداری و فرمانداری نظامی از زندان شهربانی آزاد شد. نوچه‌ها و چماق‌دارانش جلو ساختمان شهربانی با چند اتومبیل در انتظار خروج وی از زندان بودند.
[۳۴] بهزادی، علی، شبه خاطرات، ج۱، تهران، زرین، چ ۲، ۱۳۷۵، ص۱۹۰_ ۱۹۱.

بعد از کودتا، شعبان بی مخ به خاطر خدمات زیادی که در کودتا به انجام رساند، مورد تقدیر قرار گرفت و ضمن اهداء زمینی در شمال پارک شهر (تهران) از طرف دولت کودتا به ایشان، مبلغی داده شد تا یک زورخانه مدرن بسازد.
[۳۵] بهزادی، علی، شبه خاطرات، ج۱، تهران، زرین، چ ۲، ۱۳۷۵، ص۱۹۰-۱۹۱.


← مطبوعات


از جمله ابزارهای بسیار مهم برای زمینه سازی و اجرای کودتا و همچنین آماده سازی افکار عمومی برای پذیرش کودتا، مطبوعات بود. در اسناد سازمان سیا، در بخشی از طرح کودتا، از مطبوعات و تبلیغات با عنوان «عوامل ویژه» یاد می‌شد. کشورهای آمریکا و انگلیس با نفوذ عمال ایرانی خود در شبکه مطبوعاتی دست به تبلیغات گسترده‌ای بر ضد مصدق زدند و سرانجام در ۲۸ مرداد نتیجه دلخواه خود را از این تبلیغات گرفتند.
[۳۶] گازیوروسکی، مارک ج، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، چ ۲، ۱۳۶۸، ص۲۷.
مطبوعات حامی کودتا با استفاده از ترفندهای گوناگون نظیر چاپ کاریکاتور و تمسخر ایده‌های مصدق و همچنین پوشش گسترده فرمان‌های شاه مبنی بر عزل مصدق و انتصاب زاهدی و چاپ مصاحبه‌های زاهدی با خبرنگاران خارجی، نقش موثری را در ایجاد فضای مناسب برای کودتا ایفا کردند.

← ایلات و عشایر


ایلات و عشایر از دیگر عوامل اجتماعی بودند که طراحان کودتا از آنان به نفع شاه و علیه مصدق استفاده کردند. در میان ایلات و عشایر مهم کشور، تنها عشایر قشقایی در شمار مخالفان عمده شاه قرار داشتند. به همین منظور به دست آوردن همراهی آنها با کودتا و سوق دادنشان از حالت دشمنی با شاه به طرفداری از کودتا و یا حداقل به بی طرفی، از اهمیت زیادی برخوردار بود. اما قشقایی‌ها بر خلاف دیگر ایلات، حاضر به حمایت از شاه در قالب کودتا نشدند و در ضدیت با شاه و زاهدی حاضر به همکاری با حزب توده نیز شدند.
[۳۷] خاطرات نورالدین کیانوری، به کوشش موسسه تحقیقاتی و انتشاراتی دیدگاه، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۱، ص۳۰۲_ ۳۰۰.


چگونگی اجرای کودتا

[ویرایش]

طرح کودتا شامل چهار بخش عمده بود: نخست، باید توان و مقدورات تبلیغاتی و سیاسی سازمان علیه مصدق به کار گرفته شود. دوم، سران مخالف مصدق باید به تحصن در مجلس تشویق شوند و با ایجاد اغتشاش بر تنش و آشفتگی موجود افزوده گردد، سوم، چون با شاه در مورد کودتا مشورت نشده بود، می‌بایست موافقت وی با عزل مصدق و انتصاب زاهدی به نخست وزیری کسب شود. چهارم، جلب پشتیبانی افسران رده بالا در ارتش تامین گردد.
[۳۸] گازیوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه سرهنگ غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۷، چاپ اول، ص۳۲.

با کسب همکاری شاه، «گروه روزولت» آماده شروع عملیات گردید، فرمان عزل مصدق و انتصاب زاهدی تهیه و به امضای شاه رسید. شب ۱۵ اوت (۲۴ مرداد) سرهنگ نعمت الله نصیری فرمانده گارد شاهنشاهی فرمان عزل مصدق را به او تسلیم کرد؛ ولی مصدق که از چگونگی توطئه آگاه شده بود، فرمان را جعلی دانست و حکم بازداشت نصیری را صادر کرد. در این هنگام نیرو‌های نظامی وفادار به مصدق در نقاط مختلف شهر مستقر شدند. جستجوی وسیعی برای بازداشت زاهدی آغاز شد و مبلغ یکصد هزار ریال جایزه برای دستگیری او تعیین گردید.
[۳۹] گازیوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه سرهنگ غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۷، چاپ اول، ص۳۴.
نیرو‌های زرهی شکست خورده و شاه هراسان کشور را ترک کرد و به «بغداد» رفت و سپس به «رم» گریخت. با بازداشت نصیری طرح اجرای کودتا شکست خورد و روزولت و همکارانش مجبور شدند استراتژی جدید طرح کنند. زاهدی در یکی از خانه‌های امن «سیا» مخفی شد و ماموران سیا روز ۲۵ مرداد نسخه‌هایی از فرامین شاه را تهیه و پخش کردند و چون مصدق چنین فرمانی را تایید نکرده بود، مردم از تصمیم شاه مطلع شدند.
[۴۰] گازیوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه سرهنگ غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۷، چاپ اول، ص۳۵.
[۴۱] جوانشیر، ف. م، تجربه ۲۸ مرداد (نظری به تاریخ جنبش ملی شدن نفت ایران)، انتشارات حزب توده ایران، ۱۳۵۹، چاپ اول، ص۲۹۲.
همچنین بیانیه‌ای مبنی بر دعوت نیرو‌های مسلحانه حمایت از شاه تهیه و منتشر شد. هیئت مستشاری آمریکا، طرفداران زاهدی را مسلح کرده و برای کسب پشتیبانی پادگان‌های نظامی دیگر شهرستان‌ها اقدام شد.
[۴۲] گاززیوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه سرهنگ غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۷، چاپ اول، ص۳۵.


← همراهی نظامیان


دستور بعدی روزولت اعزام افرادی با فرمان شاه پیش فرماندهان نظامی «اصفهان» و «کرمانشاه» است. این افراد روز ۲۶ مرداد توانستند فرمانده نیرو‌های اصفهان را حداقل بی طرف کنند و موافقت قطعی تیمور بختیار (فرمانده پادگان کرمانشاه) را با کودتا جلب کرده و از او بخواهند که روز ۲۸ مرداد با تمامی نیروهای خود به سوی تهران حرکت کند.
[۴۳] جوانشیر، ف. م، تجربه ۲۸ مرداد (نظری به تاریخ جنبش ملی شدن نفت ایران)، انتشارات حزب توده ایران، ۱۳۵۹، چاپ اول، ص۲۹۳.


← پرداخت پول به اراذل


روز ۲۷ مرداد چکی از سفارت آمریکا صادر شد که رونوشت و مشخصات آن چک بعدا از طرف دکتر مصدق در محکمه نظامی ارائه شد؛ با صدور این چک کودتای ۲۸ مرداد در تهران تدارک دیده شده بود، بدین ترتیب که وجوهی در بین گروهی از اراذل و اوباش و سردسته هایشان چون طیب، رمضان یخی، شعبان بی مخ، محمود مسگر، ملکه اعتضادی پخش شد.
[۴۴] خلیل الله مقدم، احمد، (حزب ایران) پژوهش در کودتای سیاه ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص۴۱.


← مقابله شاه با مصدق


شاه تصمیم به مقابله با مصدق گرفت و حاضر نشد ارتش را که در اختیار خودش بود در اختیار دولت (مصدق) بگذارد. بنابراین مصدق در ۲۵ تیر ۳۱ استعفاء داد و شاه قوام السلطنه را به نخست وزیری منصوب کرد. به دنبال استعفای مصدق موج اغتشاش سراسر کشور را فرا گرفت.
[۴۵] روبین، باری، جنگ قدرت‌ها در ایران، ترجمه محمد مشرقی، تهران، انتشارات آشتیانی، ۱۳۶۳، ص۷۵.
مردم شهر تهران به نفع مصدق در خیابان‌ها شعار می‌دادند و به طرف میدان بهارستان در حرکت بودند.
[۴۶] نجاتی، غلامرضا، جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۸، ص۲۲۷.
به دنبال این اعتراضات قوام السلطنه مجبور به استعفا شد و دکتر مصدق به منصب خود بازگشت و وزارت جنگ را در اختیار گرفت و شاه عقب نشینی کرد.
[۴۷] گازیوروسکی، مارک، سیاست خارجی آمریکا و شاه، ترجمه فریدون فاطمی، تهران، نشر مرکز، ۱۳۷۱، ص۱۱۹.
این اقدامات ضربه شدیدی به روحیه شاه وارد کرد.

← قطع مناسبات سیاسی


مصدق مناسبات سیاسی بین انگلیس و ایران را قطع کرد و اوضاع ایران رو به وخامت شدیدی گذاشت. مصدق نامه‌ای به پرزیدنت آیزنهاور فرستاد و درخواست وام‌های بیشتری را برای حل مساله نفت کرد؛ اما با پاسخ سردی مواجه شد و موقعیت داخلی مصدق بیش از پیش تضعیف شد.
[۴۸] هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، تاریخ روابط خارجی ایران، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۹، ص۱۰۷.

مصدق می‌دید که فقط با عنوان کردن خطر مداخله «شوری» در ایران قادر است، آمریکا را وادار نماید در کمک اقتصادی‌اش به ایران عجله کند، لذا در نامه‌ای این مساله را عنوان کرد. از این پیام نیز نتیجه معکوس حاصل شد؛ یعنی به جای اینکه آیزنهاور از خطر کمونیسم در ایران بهراسد و به مصدق کمک کند، تصمیم گرفت برای رفع خطر با انگلیسی‌ها در براندازی حکومت مصدق همکاری کند. در حقیقت آنها تصمیم گرفتند از راه زور حرکت مصدق را ساقط کنند و برای ضربه آخر کودتای مفصلی تدارک دیدند که همان کودتای ۲۸ مرداد ۳۲ بود.
[۴۹] مدنی، سید جلال الدین، تاریخ سیاسی معاصر ایران، تهران، دفتر انتشارات اسلامی، بی تا، ج۱، ص۵۱۴.


جمع بندی

[ویرایش]

کودتای ۲۸ مرداد به عنوان یکی از حوادث مهم تاریخ سیاسی کشورمان از اهمیت قابل توجهی در مطالعات تاریخی برخوردار است که سبب نگارش آثار و مقالات فراوانی شده است. نوشتار حاضر ضمن بر شمردن ذخایر نفتی و مقابله با کمونیزم به عنوان اهداف استعماری کودتا، نحوه به کارگیری عوامل داخلی توسط طراحان خارجی کودتا را مورد بررسی قرار داده است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. گازیورسکی، مارک ج، سیاست خارجی آمریکا و شاه، ترجمه جمشید زنگنه، تهران، موسسه خدماتی رسا، چ ۲، ۱۳۷۲، ص۱۵۶_ ۱۵۵.
۲. . ایدن، آنتونی، خاطرات آنتونی ایدن، ترجمه کاوه دهقان، بی جا، فرزانه، ۱۳۵۷، ص۲۹۶.
۳. لپینگ، بریان، سقوط امپراطوری انگلیس و دولت دکتر مصدق، ترجمه محمود عنایت، تهران، کتابسرا، ۱۳۶۵، ص۵۶.
۴. ازغندی، علیرضا، روابط خارجی ایران، دولت دست نشانده ۱۳۵۷ – ۱۳۳۲، تهران، نشر قومس، ۱۳۷۶، ص۲۳۳.
۵. ازغندی، علیرضا، روابط خارجی ایران، دولت دست نشانده ۱۳۵۷ – ۱۳۳۲، تهران، نشر قومس، ۱۳۷۶، ص۲۳۳.
۶. بیل، جیمز، «آمریکا، ایران، سیاست مداخله» در مصدق. نفت. ناسیونالیسم ایرانی، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و کاوه بیات، تهران، نشر گفتار، چ ۳، ۱۳۷۱، ص۴۴۲.
۷. گاز یوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه سرهنگ غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۷، چاپ اول، ص۱۰.
۸. یزدی، ابراهیم، کالبد شکافی توطئه کودتای ۲۸ مرداد، ۱۳۳۲، تهران، انتشارات قلم، ۱۳۸۱، چاپ اول، ص۶۰.
۹. گاز یوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه سرهنگ غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۷، چاپ اول، ص۱۰.
۱۰. یزدی، ابراهیم، کالبد شکافی توطئه کودتای ۲۸ مرداد، ۱۳۳۲، تهران، انتشارات قلم، ۱۳۸۱، چاپ اول، ص۶۲.
۱۱. امینی، علیرضا، تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دوران پهلوی، تهران، انتشارات صدای معاصر، ۱۳۸۱، چاپ اول، ص۲۳۹.
۱۲. روبین، باری، جنگ قدرت‌ها در ایران، ترجمه محمد مشرقی، تهران، انتشارات آشتیانی، ۱۳۶۳، ص۶۵.
۱۳. روبین، باری، جنگ قدرت‌ها در ایران، ترجمه محمد مشرقی، تهران، انتشارات آشتیانی، ۱۳۶۳، ص۷۱.
۱۴. تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دوران پهلوی، ص۲۴۰.
۱۵. تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دوران پهلوی، ص۲۴۱.
۱۶. آوری، پیتر، سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت کمبریج، ترجمه عباس مخبر، تهران، انتشارات طرح نو، ۱۳۷۱، ص۹۱-۹۰.
۱۷. جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸مرداد، ص۳۵.
۱۸. جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸مرداد، ص۳۵۸.
۱۹. پژوهشی در کودتای ۲۸ مرداد، ص۵۶.
۲۰. پژوهشی در کودتای ۲۸ مرداد، ص۵۶.
۲۱. خاطرات نورالدین کیانوری، تهران، مؤسسه تحقیقاتی و انتشاراتی دیدگاه، انتشارات اطلاعاتی، ۱۳۷۲، ص۲۷۶-۲۷۷.
۲۲. تجربه ۲۸ مرداد، ص۳۰۲.
۲۳. مصدق، محمد، خاطرات و تاملات، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۶۶، ص۲۸۸-۲۸۹.
۲۴. تجربه ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص۳۰۳.
۲۵. تجربه ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص۳۱۰.
۲۶. خاطرات کیانوری، ص۲۷۸-۲۷۹.
۲۷. مکی، حسین، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و رویدادهای متعاقب آن، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۷۸، چاپ اول، ص۲۷۲.
۲۸. پژوهشی در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص۴۸.
۲۹. پژوهشی در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص۴۸.
۳۰. عظیمی، فخرالدین، بحران دموکراسی در ایران، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و بیژن نوذری، تهران، البرز، ۱۳۷۲، ص۴۱۵، ۱۴۱.
۳۱. آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، مترجمین کاظم فیروزمند و حسن شمس آبادی و محسن شانه چی، تهران، نشر مرکز، چ ۳، ۱۳۷۹، ص۲۵۱.
۳۲. سفری، محمد علی، قلم و سیاست، ج۲، تهران، نشر نامک، ۱۳۷۳، ص۲۳.
۳۳. گذشته چراغ راه آینده، پژوهش گروه جامی، تهران، انتشارات ققنوس، چ ۶، ۱۳۷۷، ص۶۲۴_ ۶۲۳.
۳۴. بهزادی، علی، شبه خاطرات، ج۱، تهران، زرین، چ ۲، ۱۳۷۵، ص۱۹۰_ ۱۹۱.
۳۵. بهزادی، علی، شبه خاطرات، ج۱، تهران، زرین، چ ۲، ۱۳۷۵، ص۱۹۰-۱۹۱.
۳۶. گازیوروسکی، مارک ج، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، چ ۲، ۱۳۶۸، ص۲۷.
۳۷. خاطرات نورالدین کیانوری، به کوشش موسسه تحقیقاتی و انتشاراتی دیدگاه، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۱، ص۳۰۲_ ۳۰۰.
۳۸. گازیوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه سرهنگ غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۷، چاپ اول، ص۳۲.
۳۹. گازیوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه سرهنگ غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۷، چاپ اول، ص۳۴.
۴۰. گازیوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه سرهنگ غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۷، چاپ اول، ص۳۵.
۴۱. جوانشیر، ف. م، تجربه ۲۸ مرداد (نظری به تاریخ جنبش ملی شدن نفت ایران)، انتشارات حزب توده ایران، ۱۳۵۹، چاپ اول، ص۲۹۲.
۴۲. گاززیوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ترجمه سرهنگ غلامرضا نجاتی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۷، چاپ اول، ص۳۵.
۴۳. جوانشیر، ف. م، تجربه ۲۸ مرداد (نظری به تاریخ جنبش ملی شدن نفت ایران)، انتشارات حزب توده ایران، ۱۳۵۹، چاپ اول، ص۲۹۳.
۴۴. خلیل الله مقدم، احمد، (حزب ایران) پژوهش در کودتای سیاه ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ص۴۱.
۴۵. روبین، باری، جنگ قدرت‌ها در ایران، ترجمه محمد مشرقی، تهران، انتشارات آشتیانی، ۱۳۶۳، ص۷۵.
۴۶. نجاتی، غلامرضا، جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۸، ص۲۲۷.
۴۷. گازیوروسکی، مارک، سیاست خارجی آمریکا و شاه، ترجمه فریدون فاطمی، تهران، نشر مرکز، ۱۳۷۱، ص۱۱۹.
۴۸. هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، تاریخ روابط خارجی ایران، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۹، ص۱۰۷.
۴۹. مدنی، سید جلال الدین، تاریخ سیاسی معاصر ایران، تهران، دفتر انتشارات اسلامی، بی تا، ج۱، ص۵۱۴.


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله، «کودتای ۲۸ مرداد».    
سایت پژوهه، برگرفته از مقاله، «کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش».    



جعبه ابزار