کوه ثور مکه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ثور، نام کوهی مشهور در مکه می‌باشد.


موقعیت مکانی

[ویرایش]

کوه ثور در جنوب مکه و مسجدالحرام
[۱] محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فیها من الاثار، ج۲، ص۲۹۴.
[۲] محمدبن عبداللّه حمیری، الروض المعطار، ج۱، ص۱۵۱.
[۳] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۲۷.
[۴] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۵۷.
و در راه یمن قرار دارد.
[۵] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳.


وجه شهرت

[ویرایش]

شهرت این کوه به سبب غار آن است که پیامبر اکرم در آغاز هجرتش از مکه به مدینه در شبی که لیلة المبیت نامیده شده است، برای رهایی از دست مشرکان به آن پناه برد و سه شبانه روز در آن غار، معجزه آسا اقامت گزید
[۶] عبدالرحمان بن عبداللّه سهیلی، الروض الانف فی شرح السیرة النبویة لابن هشام،ج ۴، ص ۱۸۲ـ۱۸۳.
[۷] ابن کثیر، السیرة النبویة، ج۲، ص۲۳۹.

برخی نام این کوه را اَطحَل یا ثور اَطحَل ثبت کرده‌اند، از آن رو که ثَوْربن عبدمَناة، از اشراف قریش، در آنجا (کوه اطحل) سکونت داشته یا در آن‌جا زاده شده است.
[۸] ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ج۱، ص۲۰۱، چاپ عبدالسلام محمدهارون، قاهره (۱۹۸۲).
[۹] عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم، ج۱، ص۱۶۷.
[۱۰] عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم، ج۱، ص۳۴۸.
[۱۱] یاقوت حموی، ذیل مادّه ثور.
به نظر عده‌ای نیز نام این کوه از نام ثوربن عبدمناة گرفته شده است.
[۱۲] یاقوت حموی، ذیل مادّه ثور.
[۱۳] احمدبن علی قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ج۱، ص۱۸۸.

بر خلاف مشهور، برخی از مورخان به این کوه، ابوثور گفته‌اند که صحیح به نظر نمی‌رسد.
[۱۴] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳.
[۱۵] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۵۰.
[۱۶] احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام، ج۱، ص۲۱۲.
بعید نیست جبل ثور نامیدن این کوه به این سبب باشد که همچون گاوی است که رو به جنوب مکه کرده است.
[۱۷] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۲۷.

در قرآن کریم
[۱۹] محمد نسفی، تفسیر القرآن الجلیل، ذیل همین آیه، المسمی بمدارک التنزیل و حقائق التأویل.
داستان توطئة مشرکان و خروج پیامبر اکرم از منزل خویش در مکه و پناه بردن به این غار در جبل ثور ذکر شده است.

مسیر راه

[ویرایش]

در قدیم از دو راه کوهستانی به کوه ثور می‌رفتند که یکی دشوار ولی کوتاه بود و از میان کوههای خَنْدَمَه و ابوقُبَیْس می‌گذشت
[۲۰] عبداللّه بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة (ماءالموائد)، ج۲، ص۱۰۲.
[۲۱] ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۳.
و دیگری آسان ولی طولانی‌تر بود و از راه مَسْفَله عبور می‌کرد.
[۲۲] ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۳.
امروزه از راه آسفالت و مستقیم اَجْیاد به کوه ثور می‌روند.
[۲۳] محمدطاهر کردی، ج۱، ص۳۹۳، التاریخ القویم لمکة و بیت اللّه الکریم، جزء ۲.
[۲۴] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۲۷.


فاصله کوه تا مکه

[ویرایش]

فاصلة کوه ثور تا مکه بسته به راهی بود که حاجیان انتخاب می‌کردند؛ از این رو، این فاصله را، به تفاوت، حدود یک فرسخ
[۲۵] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳.
[۲۶] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۱۳۹.
(که فاصله را سه میل ذکر کرده است)، دو ـ سه میل
[۲۷] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۵۰.
[۲۸] ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل، ج۱، ص۳۰۰.
و در فاصلة دو ساعت راه
[۲۹] محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیة، ج۱، ص۱۲۸.
از مکه ذکر کرده‌اند.
رفعت باشا که در ۱۳۱۹/۱۹۰۱ از کوه و غار ثور دیدن کرده، گفته است که فاصلة ثور تا مکه ۵.۵ میل است.
[۳۰] ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۱.
از محققان معاصر، کردی
[۳۱] محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت اللّه الکریم، ج۱، ص۳۸۴، جزء ۲.
فاصلة کوه ثور را تا مسجدالحرام سه یا چهار کیلومتر دانسته است.

شکل ظاهری کوه

[ویرایش]

غار ثور در قلة کوه قرار دارد، بر کوههای اطراف مسلط و به صورت صخره یا سنگی توخالی و شبیه قایقی وارونه است. ارتفاع آن از زمین کمی بیش از پانصد متر و صعود به غار بسیار دشوار و مستلزم تلاش فراوان است.
[۳۲] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۱۳۹.
[۳۳] عبداللّه بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة (ماءالموائد)، ج۲، ص۱۰۲ـ۱۰۳.
[۳۴] ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۱.
[۳۵] ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۳.
[۳۶] الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ج۲۳، ص۶۰۳، ذیل «مکة المکرمة».

غار ثور دارای دو ورودی یا شکاف است؛ یکی غربی که بسیار تنگ است و تقریباً به کف غار چسبیده و ورود از آن خیلی دشوار است، و دومی شرقی که تا حدودی پهن است و گویند پس از ورود پیامبر به غار، به معجزه الهی ایجاد شده است.
[۳۷] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۴.
[۳۸] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۱۳۹-۱۴۰.
[۳۹] احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام، ج۱، ص۲۱۳.
[۴۰] عبداللّه بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة (ماءالموائد)، ج۲، ص۱۰۳.
[۴۱] ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۲.


قول ابن جبیر

[ویرایش]

به گفتة ابن جبیر
[۴۲] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳.
عرض دهانة غربی غار، که پیامبر از آن وارد شد، دو سوم وجب و ارتفاع طول آن یک ذراع و به گفتة عیاشی
[۴۳] عبداللّه بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة (ماءالموائد)، ج۲، ص۱۰۳.
عرض آن سه وجب و ارتفاع آن کمی بیش از یک وجب بود، در حالی که ارتفاع دهانة شرقی آن را که مردم به راحتی از آن رفت و آمد می‌کردند، پنج وجب گفته‌اند.
[۴۴] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۱۲۴ـ۱۲۵.
[۴۵] عبداللّه بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة (ماءالموائد)، ج۲، ص۱۰۳، (فاس) ۱۳۱۶، چاپ افست رباط ۱۳۹۷/۱۹۷۷.

بنا به برخی احادیث
[۴۶] محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج۴، ص۱۹۰.
[۴۷] مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج۲، ص۱۸۵۴.
دهانه‌ای که پیامبر از آن داخل غار شد رو به بالا بوده که بعدها تغییراتی کرده است.
[۴۸] محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت اللّه الکریم، ج۱، ص۳۹۴، جزء ۲.

با وجود دشواری بسیار و سختی ورود از دهانة تنگ غار، که پیامبر اکرم از آن داخل شده بود، مردمی که به دیدار غار می‌رفتند از باب تبرک سعی می‌کردند از آن وارد شوند
و چه بسیار کسانی که در میانة شکاف به سبب تنگی آن محبوس می‌شدند.
[۴۹] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳.
[۵۰] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۱۳۹.
[۵۱] صفا خلوصی، «مکة فی أشهر الرحلات العربیة»، ج۱، ص۱۱۷، در موسوعة العتبات المقدسة.
[۵۲] ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل، ج۱، ص۳۰۰.
[۵۳] محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت اللّه الحرام، ج۱، ص۴۵۰ـ ۴۵۱، در اخبار مکة المشرفة، ج۳.

میان عوام شایعه زشت و بی‌اساسی راجع به کسانی که نتوانند از شکاف غار ثور بگذرند، رواج داشت.
[۵۴] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۴، بیروت ۱۹۸۶.
[۵۵] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۵۰.
[۵۶] محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت اللّه الحرام، ج۱، ص۴۵۱، در اخبار مکة المشرفة، ج۳.
[۵۷] احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام، ج۱، ص۲۱۳.
[۵۸] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۲۷.


تغییر در وضعیت دهانه غار

[ویرایش]

در حدود سال ۸۰۰ و به روایتی ۸۱۰، امیرتَغْری بَرْمِشْ ترکمانی اقدام به گشاد کردن دهانة تنگ غار کرد تا دیگر مردم در آن محبوس نشوند.
[۵۹] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۴۹ـ۴۵۰.
[۶۰] ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل، ج۱، ص۳۰۰.
[۶۱] محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت اللّه الکریم، ج۱، ص۳۹۵، جزء ۲.
در دوره شریف عَوْن الرفیق (۱۲۹۹ـ۱۳۲۴)، امیر مکه، بار دیگر دهانة غار را وسیع کردند.
[۶۲] محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیة، ج۱، ص۱۳۱، قاهره ۱۴۱۵/۱۹۹۵.

امروزه دهانة تنگ و غربی غار، دو وجب عرض و سه وجب ارتفاع دارد
[۶۳] ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۲.
و به روایتی دیگر، ارتفاع دهانه غار حدود نیم متر و عرض آن نیز حدود نیم متر است.
[۶۴] محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیة، ج۱، ص۱۳۱.


اندازه فعلی دهانه غار

[ویرایش]

طول خود غار هجده وجب و پهنای قسمت میانی آن یازده وجب است.
[۶۵] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۱۴۰.
ارتفاع داخل غار به اندازة قد یک انسان و مساحتش ده ذراع
[۶۶] عبداللّه بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة (ماءالموائد)، ج۲، ص۱۰۳.
یا ۲.۵ مترمربع است.
[۶۷] محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیة، ج۱، ص۱۳۱.


معجزه پیامبر

[ویرایش]

در این غار، به برکت اقامت پیامبر اکرم در آن، معجزات متعددی روی داد، همچون تنیده شدن تار عنکبوت جلو ورودی آن و لانه کردن دو کبوتر وحشی و به روایتی روییدن درختی فرا روی پیامبر.
[۶۸] ابن‌سعد، الطبقات الکبرى، ج۱، ص۱۵۴، قسم ۱.
[۶۹] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳.
[۷۰] ابن کثیر، السیرة النبویة، ج۲، ص۲۳۹ـ۲۴۱.
[۷۱] محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت اللّه الحرام، ج۱، ص۴۴۸ـ۴۴۹، در اخبار مکة المشرفة، ج۳.


قبه جبرائیل

[ویرایش]

در پایین غار، ستونی قبه مانند و مجزا از کوه، به نام «قبة جبریل» قرار دارد که بیست تا سی نفر می‌توانند در سایه آن بنشینند.
[۷۲] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۴ـ ۹۵.
[۷۳] صفا خلوصی، «مکة فی أشهر الرحلات العربیة»، ج۱، ص۱۱۸، در موسوعة العتبات المقدسة.


غار ثور و حراء

[ویرایش]

برخی از مورخان غار ثور را که پیامبر به آن پناه برد با غار حراء که محل نزول نخستین وحی الهی بود، خلط کرده‌اند.
[۷۴] محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فیها من الاثار، ج۲، ص۲۸۸.
[۷۵] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۴۸.
[۷۶] ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل، ج۱، ص۲۹۹.
[۷۷] محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت اللّه الحرام، ج۱، ص۴۴۷ـ ۴۴۸، در اخبار مکة المشرفة، ج۳.


کوه مبارک

[ویرایش]

تعدادی از مورخان و جغرافی‌دانان نوشته‌اند کوه کم ارتفاع دیگری همنام با جبل ثور وجود دارد، و پیامبر از آن‌جا تا کوه عَیْر را حرم مدینه منوره اعلام کرده است.
[۷۸] عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم، ج۱، ص۳۴۸.
[۷۹] عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم، ج۱، ص۳۵۰.
[۸۰] یاقوت حموی، ذیل مادّه ثور.
[۸۱] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۵۰.
[۸۲] ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل، ج۱، ص۳۰۱.
برخی هم بر این باورند که کوهی به این نام اصلاً در مدینه وجود ندارد و جبل ثور همان کوهی است که در نزدیکی مکه قرار دارد.
[۸۳] عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم، ج۱، ص۳۴۸ـ۳۵۰.
[۸۴] عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم، ج۱، ص۳۴۸، پانویس ۳.
این کوه که از نزدیک مکه، دیده می‌شود
[۸۵] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۵۷.
دارای رگه‌هایی از معدن طلاست.
[۸۶] ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۳.

کوه ثور که از زمان اقامت سه روزه پیامبر اکرم در آن نزد مسلمانان مبارک شمرده می‌شود،
[۸۷] محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت اللّه الحرام، ج۱، ص۴۴۸، در اخبار مکة المشرفة، ج۳.
[۸۸] محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت اللّه الکریم، ج۱، ص۳۹۳، جزء ۲.
[۸۹] عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۵۷.
همواره محل زیارت حاجیان بوده است.
[۹۰] ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳، بیروت ۱۹۸۶.
[۹۱] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۴۹.


منابع

[ویرایش]

(۱) قرآن.
(۲) ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، بیروت ۱۹۸۶.
(۳) ابن حزم، جمهرة انساب العرب، چاپ عبدالسلام محمدهارون، قاهره (۱۹۸۲).
(۴) ابن‌سعد، الطبقات الکبرى (لیدن).
(۵) ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل.
(۶) مکة و اهلها و بناء البیت الشریف، چاپ علی عمر، قاهره ۱۴۲۳/ ۲۰۰۳.
(۷) ابن کثیر، السیرة النبویة، چاپ مصطفی عبدالواحد، قاهره ۱۳۸۳ـ۱۳۸۶/ ۱۹۶۴ـ ۱۹۶۶، چاپ افست بیروت (بی تا).
(۸) محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فیها من الاثار، چاپ رشدی.
(۹) صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ ش.
(۱۰) احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام، چاپ.
(۱۱) حافظ غلام مصطفی، بنارس ۱۳۹۶/۱۹۷۶.
(۱۲) محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیة، قاهره ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
(۱۳) محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
(۱۴) عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم.
(۱۵) ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، چاپ مصطفی سقّا، قاهره ۱۳۶۴ـ۱۳۷۱/ ۱۹۴۵ـ۱۹۵۱.
(۱۶) عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، مکه ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
(۱۷) محمدبن عبداللّه حمیری، الروض المعطار.
(۱۸) فی خبرالاقطار، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۸۴.
(۱۹) صفا خلوصی، «مکة فی أشهر الرحلات العربیة»، در موسوعة العتبات المقدسة.
(۲۰) قسم مکة المکرمة، ج۱، ألفها جعفر خلیلی، بغداد: دارالتعارف، ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
(۲۱) ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحج و مشاعره الدینیة، بیروت: دارالمعرفه، (بی تا).
(۲۲) عبدالرحمان بن عبداللّه سهیلی، الروض الانف فی شرح السیرة النبویة لابن هشام، چاپ عبدالرحمان وکیل، قاهره ۱۳۸۷ـ۱۳۹۰.
(۲۳) عبدالرحمان بن عبداللّه سهیلی، الروض الانف فی شرح السیرة النبویة لابن هشام، ۱۹۶۷ـ۱۹۷۰، چاپ افست ۱۴۱۰/ ۱۹۹۰.
(۲۴) طبری، جامع.
(۲۵) عبداللّه بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة (ماءالموائد)، (فاس) ۱۳۱۶، چاپ افست رباط ۱۳۹۷/۱۹۷۷.
(۲۶) محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
(۲۷) احمدبن علی قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۴.
(۲۸) محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت اللّه الکریم، بیروت ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
(۲۹) مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
(۳۰) الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ۱۴۱۹/۱۹۹۹، ذیل «مکة المکرمة».
(۳۱) محمد نسفی، تفسیر القرآن الجلیل، المسمی بمدارک التنزیل و حقائق التأویل، بیروت: دارالکتاب العربی، (بی تا).
(۳۲) محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت اللّه الحرام، در اخبار مکة المشرفة، ج۳، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ۱۸۵۷، چاپ افست بیروت ۱۹۶۴.
(۳۳) یاقوت حموی.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فیها من الاثار، ج۲، ص۲۹۴.
۲. محمدبن عبداللّه حمیری، الروض المعطار، ج۱، ص۱۵۱.
۳. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۲۷.
۴. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۵۷.
۵. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳.
۶. عبدالرحمان بن عبداللّه سهیلی، الروض الانف فی شرح السیرة النبویة لابن هشام،ج ۴، ص ۱۸۲ـ۱۸۳.
۷. ابن کثیر، السیرة النبویة، ج۲، ص۲۳۹.
۸. ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ج۱، ص۲۰۱، چاپ عبدالسلام محمدهارون، قاهره (۱۹۸۲).
۹. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم، ج۱، ص۱۶۷.
۱۰. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم، ج۱، ص۳۴۸.
۱۱. یاقوت حموی، ذیل مادّه ثور.
۱۲. یاقوت حموی، ذیل مادّه ثور.
۱۳. احمدبن علی قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ج۱، ص۱۸۸.
۱۴. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳.
۱۵. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۵۰.
۱۶. احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام، ج۱، ص۲۱۲.
۱۷. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۲۷.
۱۸. توبه/سوره۹، آیه۴۰.    
۱۹. محمد نسفی، تفسیر القرآن الجلیل، ذیل همین آیه، المسمی بمدارک التنزیل و حقائق التأویل.
۲۰. عبداللّه بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة (ماءالموائد)، ج۲، ص۱۰۲.
۲۱. ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۳.
۲۲. ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۳.
۲۳. محمدطاهر کردی، ج۱، ص۳۹۳، التاریخ القویم لمکة و بیت اللّه الکریم، جزء ۲.
۲۴. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۲۷.
۲۵. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳.
۲۶. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۱۳۹.
۲۷. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۵۰.
۲۸. ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل، ج۱، ص۳۰۰.
۲۹. محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیة، ج۱، ص۱۲۸.
۳۰. ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۱.
۳۱. محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت اللّه الکریم، ج۱، ص۳۸۴، جزء ۲.
۳۲. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۱۳۹.
۳۳. عبداللّه بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة (ماءالموائد)، ج۲، ص۱۰۲ـ۱۰۳.
۳۴. ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۱.
۳۵. ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۳.
۳۶. الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ج۲۳، ص۶۰۳، ذیل «مکة المکرمة».
۳۷. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۴.
۳۸. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۱۳۹-۱۴۰.
۳۹. احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام، ج۱، ص۲۱۳.
۴۰. عبداللّه بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة (ماءالموائد)، ج۲، ص۱۰۳.
۴۱. ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۲.
۴۲. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳.
۴۳. عبداللّه بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة (ماءالموائد)، ج۲، ص۱۰۳.
۴۴. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۱۲۴ـ۱۲۵.
۴۵. عبداللّه بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة (ماءالموائد)، ج۲، ص۱۰۳، (فاس) ۱۳۱۶، چاپ افست رباط ۱۳۹۷/۱۹۷۷.
۴۶. محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج۴، ص۱۹۰.
۴۷. مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج۲، ص۱۸۵۴.
۴۸. محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت اللّه الکریم، ج۱، ص۳۹۴، جزء ۲.
۴۹. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳.
۵۰. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۱۳۹.
۵۱. صفا خلوصی، «مکة فی أشهر الرحلات العربیة»، ج۱، ص۱۱۷، در موسوعة العتبات المقدسة.
۵۲. ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل، ج۱، ص۳۰۰.
۵۳. محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت اللّه الحرام، ج۱، ص۴۵۰ـ ۴۵۱، در اخبار مکة المشرفة، ج۳.
۵۴. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۴، بیروت ۱۹۸۶.
۵۵. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۵۰.
۵۶. محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت اللّه الحرام، ج۱، ص۴۵۱، در اخبار مکة المشرفة، ج۳.
۵۷. احمدبن محمد اسدی مکی، اخبارالکرام بأخبار المسجدالحرام، ج۱، ص۲۱۳.
۵۸. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۲۷.
۵۹. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۴۹ـ۴۵۰.
۶۰. ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل، ج۱، ص۳۰۰.
۶۱. محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت اللّه الکریم، ج۱، ص۳۹۵، جزء ۲.
۶۲. محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیة، ج۱، ص۱۳۱، قاهره ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
۶۳. ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۲.
۶۴. محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیة، ج۱، ص۱۳۱.
۶۵. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۱۴۰.
۶۶. عبداللّه بن محمد عیاشی، الرحلة العیاشیة (ماءالموائد)، ج۲، ص۱۰۳.
۶۷. محمد لبیب بتنونی، الرحلة الحجازیة، ج۱، ص۱۳۱.
۶۸. ابن‌سعد، الطبقات الکبرى، ج۱، ص۱۵۴، قسم ۱.
۶۹. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳.
۷۰. ابن کثیر، السیرة النبویة، ج۲، ص۲۳۹ـ۲۴۱.
۷۱. محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت اللّه الحرام، ج۱، ص۴۴۸ـ۴۴۹، در اخبار مکة المشرفة، ج۳.
۷۲. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۴ـ ۹۵.
۷۳. صفا خلوصی، «مکة فی أشهر الرحلات العربیة»، ج۱، ص۱۱۸، در موسوعة العتبات المقدسة.
۷۴. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فیها من الاثار، ج۲، ص۲۸۸.
۷۵. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۴۸.
۷۶. ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل، ج۱، ص۲۹۹.
۷۷. محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت اللّه الحرام، ج۱، ص۴۴۷ـ ۴۴۸، در اخبار مکة المشرفة، ج۳.
۷۸. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم، ج۱، ص۳۴۸.
۷۹. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم، ج۱، ص۳۵۰.
۸۰. یاقوت حموی، ذیل مادّه ثور.
۸۱. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۵۰.
۸۲. ابن ظهیره، الجامع اللطیف فی فضل، ج۱، ص۳۰۱.
۸۳. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم، ج۱، ص۳۴۸ـ۳۵۰.
۸۴. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم، ج۱، ص۳۴۸، پانویس ۳.
۸۵. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۵۷.
۸۶. ابراهیم رفعت باشا، مرآة الحرمین، ج۱، ص۶۳.
۸۷. محمدبن احمد نهروالی، کتاب الاعلام باعلام بیت اللّه الحرام، ج۱، ص۴۴۸، در اخبار مکة المشرفة، ج۳.
۸۸. محمدطاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت اللّه الکریم، ج۱، ص۳۹۳، جزء ۲.
۸۹. عاتق بلادی، معالم مکة التاریخیة (۱۲) الاثریة، ج۱، ص۵۷.
۹۰. ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۹۳، بیروت ۱۹۸۶.
۹۱. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، ج۱، ص۴۴۹.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «کوه ثور مکه»، شماره۴۲۸۵.    



جعبه ابزار