ابن یمین فریومدی (شعر عاشورایی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
امیر فخرالدین محمود، مشهور به
«ابن یمین»، شاعر برجسته و شیعی
قرن هشتم هجری است که در سال
۶۸۵ ه. ق در قریه فریومد
خراسان و در خانوادهای ادیب دیده به جهان گشود.
شهرت عمدهی وی در تاریخ ادبیات ایران، به دلیل سرودن
«قطعات» اخلاقی، اجتماعی و پندآموز است؛ به طوری که اگرچه در
قصیده و
غزل جایگاهی متوسط دارد، اما او را
بزرگترین قطعهسرای پارسی میدانند.
روزگار ابن یمین همزمان با حکومت
سربداران و دوران پرآشوبی بود.
او مدتی در دستگاه آنان خدمت کرد و حتی در جنگی اسیر شد که منجر به
غارت دیوان اشعارش گشت، اما خوشبختانه بعدها مجدداً گردآوری شد.
این شاعر وارسته که ارادتی خالصانه به
اهلبیت (علیهالسّلام) داشت، اشعار بسیاری در
مدح حضرت علی (علیهالسّلام) و
سوگ شهدای کربلا از خود به یادگار گذاشت.
و سرانجام در سال
۷۶۹ ه. ق در هشتاد سالگی در زادگاه خود درگذشت و در کنار پدرش به خاک سپرده شد.
امیر فخر الدین محمود بن امیر یمین الدّین محمّد طغرایی شاعر فارسی زبان شیعی که در حدود سال ۶۸۵ ه ق. در قریهی
«فریومد» از ولایت جوین خراسان زاده شد.
پدرش از ترکستان به فریومد از توابع
سبزوار کوچ کرد، وی در دستگاه وزیر خراسان مکانتی داشت و از استادان
نظم و
نثر زمان خویش بود.
این یمین که پروردهی چنین پدر فاضلی بود از سالهای جوانی به سرودن
شعر پرداخت.
ابن یمین شاعری متوسط است و پیروی از طریقهی
انوری میکند و جز در چند قطعهی معروف، قصاید و غزلهای او از تکلف و تعسف خالی نیست.
اما او را میتوان یکی از بزرگان قطعهسرای
ایران نامید.
هنرش در سرودن قطعات اخلاقی و اجتماعی سودمند است.
و در زمرهی شاهکارهای ادب فارسی به شمار میروند و از این جهت مشهور شده است.
روزگار
ابن یمین بسیار پرآشوب بود که یک بار نیز به
اسارت او انجامید.
ابن یمین در عهد
سلطان محمّد خدا بنده در خراسان مورد عنایت وزیر دانشمندش
خواجه علاء الدّین محمد بود.
و در ابتدا مدّاحی
طغا تیمور میکرد، سپس به خدمت سربداران پیوست.
در جنگی که میان
امیر وجیه الدّین مسعود سربداری و
ملک معزّ الدّین روی داد، دیوان ابن یمین به غارت رفت.
امّا او آنچه از اشعارش در نزد دیگران بود فراهم آورد و شاید چیزی هم بر آن افزوده باشد. اکنون نسخهی کامل آن در کتابخانه مرکزی مجلس موجود میباشد.
ابن یمین را
شیعی مذهب و هوادار اهل بیت (علیهالسّلام) دانستهاند.
قصایدی در ستایش ائمه اطهار (علیهالسّلام) بالاخص امام علی (علیهالسّلام) دارد و از نخستین شعرایی است که مرثیههایی در سوگ شهدای کربلا سروده است.
او در پایان عمر به زادگاه خود بازگشت و
انزوا اختیار نمود.
و سرانجام به سال ۷۶۹ هجری در سن هشتاد سالگی در همان قریه درگذشت، و در مقبرهی پدر شاعرش مدفون گردید
ابن یمین فریومدی از پیشگامان
شعر آیینی و مذهبی در
ادب فارسی است که باورهای شیعی خود را با صراحت در اشعارش منعکس کرده است. سرودههای زیر شامل قصیدهای غرا در اثبات
ولایت و
توسل به
چهارده معصوم (علیهالسّلام) و مثنویای در بیان مصائب
حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) و واقعه
عاشورا است که از مشهورترین سوگسرودههای قرن هشتم هجری به شمار میرود.
قصیده: توسّل به
حضرت رسول اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) و اولاد طاهرینش (علیهالسّلام):
| ای دل ار خواهی گذر بر گلشن دار البقا • • • • جهد کن کز پای خود بیرون کنی خار هوی | | |
| ور نمیخواهی که پای از راه حق یکسو نهی • • • • دست زن در عُروة الوثقای شرع مصطفی | | |
| راه شرع مصطفی از مرتضی جو، زان که نیست • • • • شهر علم مصطفی را در، به غیر از مرتضی | | |
| مرتضی را دان ولیّ اهل ایمان تا ابد • • • • چون ز دیوان ابد دارد مثال «انّما» | | |
| غیر او را کس نزیبد از «سَلُونی» دم زدن • • • • زان که او داناست ما فوق السموات العُلا | | |
| | |
مثال
انّما...
فرمان انّما...: اشاره است به آیه ۵۵
سوره مائده:
(اِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ اَلزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ) بنا به نقل تفاسیر این آیه در شان امام علی (علیهالسّلام) که در حال
رکوع انگشتری خود را به سایل بخشید، آمده است.
سلونی: اشاره است به فرمایش علی (علیهالسّلام) که بارها فرمود: «
«سلونی قبل ان تفقدونی» «از من بپرسید پیش از آن که از میان شما بروم و مرا از دست بدهید.»
العُلا: اشاره است به فرمایش مولی علی (علیهالسّلام):
«ایّها النّاس سلونی قبل ان تفقدونی ملانا بطریق السّماء اعلم منّی یطرق الارض»| خلعت با زیب وزین «انت منّی» کس نیافت • • • • از نبیِ اِلاّ علی کو داشت فرّ انبیا | | |
| در سخا بود از دل و دستش خجل دریا و کوه • • • • این سخن دارد مصدّق هر که خواند «هَلْ اَتیٰ» | | |
| بعد ازو در راه دین گر پیشوا خواهی گرفت • • • • بهتر از اولاد معصومش نیابی پیشوا | | |
| کیستند اولاد او، اوّل حسن و آن گه حسین • • • • آن که ایشان را نبی فرمود امام و مقتدا | | |
| بندهی این هر دو مخدومیم در دیوان شرع • • • • میکنم ثابت به حکم مصطفی این مدّعا | | |
| از نبی «من کنت مولا» چون که تشریف علی است • • • • از طریق ارثشان بس بندگان باشیم ما | | |
| بعد از ایشان مقتدا سجّاد و آن گه باقر است • • • • چون گذشتی جعفر و موسی و سبط او رضا | | |
| پس تقی آنگه نقی آن گه امام عسگری است • • • • بعد از آن مهدی کزو گیرد جهان نور و صفا | | |
| کردگارا جان پاک هر یکی زین جمع را • • • • از کرم در صدر فردوس برین ده متکا | | |
| بخششای دل زین بزرگان جوکه هریک بودهاند • • • • دُرّ دریای فتوّت گوهر کان سخا | | |
| پیروی کن گر نجات مخلصانت آرزوست • • • • هرکه را با خاندان عصمت آمد «انتما» | | |
| در طریق دین به هرکس اقتدا، فرهنگ نیست • • • • گر کنی باری به معصومان کنای دل اقتدا | | |
| | |
| شنیدم ز گفتارِ کارآگهان • • • • بزرگان گیتی، کهان و مهان | | |
| که با پیغمبر پاک والا نسب • • • • محمّد سرِ سروران عرب | | |
| چنین گفت روزی به اصحاب خود • • • • به خاصان درگاه و احباب خود | | |
| که چون روز محشر درآید همی • • • • خلایق سوی محشر آید همی | | |
| منادی برآید به هفت آسمان • • • • کهای اهل محشر کران تا کران | | |
| زن و مرد چشمان به هم برنهید • • • • دل از رنج گیتی به هم برنهید | | |
| که خاتون محشر گذر میکند • • • • ز آب مژه خاک تر میکند | | |
| یکی گفت کای پاکِ بیکین و خشم • • • • زنان از که پوشند باری دو چشم؟ | | |
| جوابش چنین داد دارای دین • • • • که بر جان پاکش هزار آفرین | | |
| که فردا که چون بگذرد فاطمه • • • • ز غم جَیب جان بردَرَد فاطمه | | |
| ندارد کسی طاقت دیدنش • • • • ز بس گریه و سوز نالیدنش | | |
| به یک دوش او بر، یکی پیرهن • • • • به زهر آب آلوده بهر حسن | | |
| ز خون حسینش به دوش دگر • • • • فرو هشته آغشته دستار سر | | |
| | |
انت منّی: اشاره است به حدیث منزلت که رسول اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) به علی (علیهالسّلام) فرمود:
«انت منّی بمنزلة هارون من موسی الاّ انّه لا نبیّ بعدی»«ای علی تو نسبت به من به منزلهی
هارون نسبت به [[|موسی]] هستی، جز آن که بعد از من پیامبری نیست.»
هل اتی: سوره دهر یا انسان، به اتفاق اکثر مفسران دربارهی حضرت علی (علیهالسّلام) و خاندانش نازل شده است و آن، اشاره است به وفای
نذر و اطعام
مسکین و
یتیم و
اسیر.
انتما: نسبت دادن، باز بستن.
| بدینسان رود خسته تا پای عرش • • • • بنالد به درگاه دادار عرش | | |
| بگوید که خون دو والا گهر • • • • ازین ظالمان هم تو خواهی مگر | | |
| ستم، کس ندیدهست ازین بیشتر • • • • بده داد من چون تویی دادگر | | |
| کند یاد سوگند یزدان چنان • • • • به دوزخ کنم بندشان جاودان | | |
| چه بد طالع آن ظالم زشت خوی • • • • که خصمان شوندش شفیعان اوی | | |
| الاای خردمند پاکیزه رای • • • • به نفرین ایشان زبان برگشای | | |
| و زان تو ز یزدان جان آفرین • • • • بیابی جزای بهشت برین | | |
| | |
مضمون بیت که خصمان شوندش شفیعان اوی: ویل لمن شفعائه خصمائه و الصّور فی یوم القیامة ینفخ.
• عناوین دانشنامه شعر عاشورایی، ج۲، ص۷۶۵.
