ابوالفتوح برجوان دانشنامه
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
ابوالفتوح برجوان، غلامی بود که در دربار
العزیز پرورش یافت و به پیشکاری خلیفه رسید. او پس از مرگ العزیز، الحاکم را بر تخت
خلافت نشاند و با کنار زدن ابن عمار کتامی در سال
۳۸۷ق قدرت واقعی دولت را در دست گرفت. وی شورش‌ها و تهدیدهای خارجی را سرکوب کرد و قرارداد
صلح با روم شرقی بست، اما قدرت
بربرها را برای همیشه در هم شکست.
با این حال برجوان بر اثر پیروزی‌ها
مغرور شد و با الحاکم رفتار تحکم‌آمیز در پیش گرفت، تا آنجا که او را «وَزَغه» (
مارمولک) می‌خواند. سرانجام به تحریک ریدان صقلبی، الحاکم دستور
قتل او را صادر کرد و برجوان در سال
۳۹۰ق به قتل رسید. قتل او خشم مردم و ترکان را برانگیخت، ولی
خلیفه در
دفاع از عمل خود او را به توطئه متهم کرد.
ابوالفتوح بَرجَوان، غلامی که در خلافت الحاکم مدتی حکمران
مصر بود. او در دربار العزیز پرورش یافته و در همانجا به منصب پیشکاری خلیفه نایل آمده بود.
برجوان از خواجگان و صاحب لقب «استاذ» بود. اصل و نسب او بروشنی معلوم نیست.
ابن خلکان او را سیاه پوست و
ابن قلانسی سفید پوست دانسته است.
مقریزی می‌گوید که او از
صقالبه (اسلاوها) و یا از اهل صقلیه (سیسیل) است، صورت‌های «صَقْلَبی» و «صِقِلّی» هر دو در نسخ خطی خطط آمده است.
برجوان از جانب العزیز به عنوان پیشکارِ ولیعهد جوان منصوب شد و پس از درگذشت
العزیز در
رمضان سال
۳۸۶ق، ولیعهد را با لقب الحاکم رسماً به
خلافت نشاند. در آغاز تنها وظیفه وی سرپرستی خلیفه جوان بود.
«واسطه» یعنی ابن عمّار کُتامی، سردار لشکر و افواج
بربرها، قدرت حکومتی را عملاً در دست داشت که یقیناً برای خلیفه جوان و پیشکار او رنج‌آور و ناخوشایند بود، و ریاست و زبردستی بربرها بدون شک باعث تحریک
کینه در ترکان و دیگر شرقیان سپاه و شاید هم خود مصریان به طور عموم می‌شد.
سرانجام برجوان شریک سرنوشت شرقیان شد و در همین سال به مَنْگُوتَکین، حاکم ترک
دمشق، نامه نوشت و از او دعوت کرد که با سپاه به نجات مصر و شخص خلیفه از ظلم و جور بربرها بشتابد. منگوتکین، به یاری جماعاتی از ترکان و دیلمان و سیاهان و اعراب محلی روانه
مصر شد؛ ولی در نزدیکی عَسْقَلان از لشکر بربر، که ابن عمار به فرماندهی سلیمان بن جعفر بن فلاح گسیل داشته بود،
شکست خورد.
برجوان موقتاً مجبور به
اطاعت از ابن عمار شد، ولی اندکی بعد توانست با برخورداری از حمایت جَیْش بن صَمصَامه، که سرداری بربرنژاد ولی ناراضی بود، بار دیگر به مقابله با ابن عمار برخیزد و این بار موفق شود. ابن عمار در رویارویی با برجوان شکست خورد و ناگزیر پنهان شد و برجوان در مقام «واسطه» و رئیس واقعی دولت به جای او نشست (۲۸ رمضان سال
۳۸۷ق).
برجوان با بربرهای مغلوب در مصر با گذشت و ملایمت رفتار کرد، ولی دیگر قدرت آنان برای همیشه در هم شکسته شده بود. حاکم بربری دمشق معزول گردید و افواج کُتامیِ سپاه،
قتل عام شدند. پس از آن، شام چندی دچار هرج و مرج گردید که با تلاش بسیار برجوان رفع شد. اعراب یاغی در
فلسطین و
صور سرکوب شدند و حملات زمینی و دریایی روم شرقی دفع شد.
مذاکرات سیاسی به عقد قرارداد صلح ده ساله‌ای بین روم شرقی و
دولت فاطمی انجامید. در مغرب، برجوان،
برقه و
طرابلس را تسخیر کرد و هر دو شهر به فرمان خواجگان درآمد، اما این
فتح دوامی نیافت.
برجوان، که بر اثر پیروزی‌ها مغرور شده بود، با خلیفه نیز رفتار تحکم‌آمیزی اختیار کرد، بطوریکه، طبق بعضی از منابع، حتی اسب سواری و نیز مقدار صِلات و عطایای او را محدود ساخت.
نویری این داستان پرمعنا را نقل می‌کند که برجوان عادت داشت الحاکم را «وَزَغه» (
مارمولک) بخواند.
این نام بر الحاکم سخت گران آمد و هنگامیکه برجوان را احضار می‌کرد تا به قتل برساند، پیام او این بود:
«به برجوان بگویید که مارمولک کوچک اژدهایی بزرگ شده است و اکنون او را طلب می‌کند.»
آتش خشم الحاکم را غلام خواجه دیگری به نام ابوالفضل رَیدان صقلبی دامن می‌زد. او به خلیفه هشدار می‌داد که برجوان به راه کافور می‌رود و می‌خواهد با خلیفه آن کند که کافور با آل اِخْشید کرد.
به دستور
خلیفه، برجوان به یک ضربت خنجرِ ریدان، در شب بیست و هفتم
ربیع الآخر سال
۳۹۰ق، به
قتل رسید.
ابن صیرفی که روز قتل را ذکر نمی‌کند؛
ابن خلکان؛
مقریزی؛ ابن مُیَسَّر، که اشتباهاً «سبعین» را «تسعین» خوانده است؛ ابن قلانسی، و به تقلید او، ابن اثیر، سال واقعه را
۳۸۹ق ذکر می‌کند.
قتل برجوان خشم توده مردم و نیز ترک‌ها را، که لابد از تجدید سلطه و حکومت بربرها بیمناک بودند، برانگیخت. ولی خلیفه، از بالای دروازه قصر خود، در مقابل جمعیت مسلح، ظاهر شد، به
دفاع از عمل خود پرداخت و برجوان را به توطئه بر ضد خود متهم کرد و گناه را از جوانی و بی‌تجربگی خود دانست. نامه‌هایی با همین مضمون نیز فرستاده شد.
در رساله دروزی حمزه، موسوم به السیرة المستقیمه، عبارت جالب توجهی وجود دارد که در آن، اعدام برجوان به فرمان خلیفه جوان، آن هم بدون بیم از خشم سپاهیان، عملی سخت جسورانه تلقی شده است که هنوز هیچ نشده از صفات و خصوصیات خارق العاده و شگفتی که برای الحاکم بر شمرده‌اند خبر می‌دهد.
می‌گویند که برجوان مردی با
ذوق و
سلیقه و دوستدار لذت‌های دنیوی بوده است. منزل او محفل
شاعران و
نوازندگان بود. چون وفات یافت، لباس‌های گوناگون و کتابخانه و اسطبل‌ها و خدم و حشمی از او باقی ماند که موجب حیرت معاصران او شد. در قاهره خیابانی به اسم او نامگذاری شده بود.
۱. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، چاپ تورنبرگ، لیدن ۱۸۵۱ـ۱۸۷۶، فهرست.
۲. ابن تغری بردی، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهره، قاهره ۱۳۴۸ـ ۱۳۵۸، فهرست.
۳. ابن خلدون، کتاب العبر و دیوان المبتدا و الخبر، بولاق ۱۲۸۴.
۴. ابن خلکان، وفیاتِ الاعیان و انبا ابناءالزمان، چاپ ووستنفلد، گوتینگن ۱۸۳۵ـ۱۸۵۰.
۵. ابن صیرفی، الاشارة الی من‌نال الوزارة.
۶. ابن قلانسی، ذیل تاریخ دمشق.
۷. ابن میسَّر، اخبار مصر.
۸. یحیی بن سعید انطاکی، ذیل التاریخ، چاپ شیخو، چاپ کراچکوفسکی و واسیلیف.
۹. محمد عبدالله عنان، الحاکم بامرالله، قاهره (بی‌تا).
۱۰. احمد بن علی مقریزی، الخطط،.
۱۱. G. Wiet, L'Égypte arabe, ۱۹۷-۱۹۹.
۱۲. I. Hrbek, "Die Slawen im Dienste der Fāṭimiden", ArO, XXI, (۱۹۵۳), ۵۷۵-۵۷۶.
۱۳. Ibn Khallikān, Kitāb Wafayāt al-Aʿyān, tr. Baron MacGuckin de Slane, Paris ۱۸۴۲-۱۸۷۱, I, ۲۵۳.
۱۴. Ibn ʿIbrī, Chronographia, Eng. tr., ۱۸۰, ۱۸۲.
۱۵. S. Lane-Poole, History of Egypt in the Middle Ages, ۱۲۴-۱۲۵.
۱۶. Severus b. al-Muqaffaʿ, Patriarchs, ۱۲۱.
۱۷. Silvestre de Sacy, Chrestomathie arabe, I, Paris ۱۸۲۶, ۵۲ ff. and ۹۴ ff. of the translation.
۱۸. Silvestre de Sacy, Exposé de la religion des Druzes, I, Paris ۱۸۳۸, cclxxxiv–ccxcv.
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «ابوالفتوح برجوان»، تاریخ بازیابی ۱۴۰۵/۰۸/۰۶.
