احتیاط

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



احتیاط عبارت است از عمل به گونه‌ای که موجب
یقینیقین، ‌عبارت است از اعتقاد ثابت و قطعی انسان به امری که مطابق با واقع بوده و با هیچ شبهه‌ای، هر قدر هم قوی، قابل زوال نباشد
به ادای شود.
احتیاط از دو جنبۀ فقهی و اصولی مورد بحث قرار گرفته است: جنبۀ فقهی آن در باب
اجتهادواژه مجتهد از کلمه «اجتهاد» مشتق شده‌است
و
تقلیدتقلید مصدر «قلّد» به معناى انداختن گردنبند و یا قلاده به گردن کسى است و «تقلید بَدَنه» به معناى آن است که قلاده و یا نشانه اى به گردن شتر قربانى بیندازند، به نشانه آن که قربانی حج است
،
حدودحدود، از مباحث مهم کیفری در فقه و حقوق به معنای کیفرهایی با میزان مشخص برای جرائمی خاص است
و
قصاص قصاص در لغت، به معنی هر نوع دنباله روی و پی جویی نمودن- کین کشی به مثل کشنده را کشتن- مجازات- عقاب- سزا- جبران- تلافی آمده است
و جنبۀ اصولی آن در بحث
اصول عملیّهاُصول‌ِ عَمَلیّه‌، اصطلاحی‌ در اصول‌ فقه‌ ، به‌ معنی‌ اصول‌ یا ضوابطی‌ که‌ در موارد بروز شک‌ در تعیین‌ حکم‌ شرعی‌ ، تکلیف‌ مکلف‌ را روشن‌ می‌سازد و ملجأ نهایی‌ مکلفی‌ است‌ که‌ بر دلیل‌ و اماره‌ای‌ دست‌ نیافته‌ است
مطرح شده است که جنبۀ اخیر در ذیل مدخل
اصل احتیاطقاعدۀ عمل به فارغ کنندۀ ذمّۀ مکلّف از تکلیف هنگام جهل به حکم واقعی را اصل احتیاط گویند
می‌آید.


تعریف احتیاط



عمل موجب فراغ ذمّۀ مکلّف از
تکلیفتکلیف، از مفاهیم مهم دینی است، تکلیف در لغت به معنای امر به انجام دادن کاری است که انجام دادنش برای کسی که به او امر شده مشقت دارد و در اصطلاح، اوامر و نواهی خداوند به بندگانش است در جهت انجام دادن یا ندادن بعضی افعال
هنگام
شکشک مقابل یقین یکی از عناوین مهمی است که درفقه و اصول در مورد آن زیاد بحث شده است و در تمامی ابواب فقه جاری است
در فراغ احتیاط گویند.

قلمرو احتیاط



قلمرو احتیاط هم است و هم
معاملات«معاملات» عبارت از احکام شرعی متعلق به امور دنیاست به اعتبار بقای شخص؛ مانند بیع، رهن، اجاره، نکاح و جز آن‏ها
.

← احتیاط در عبادات


احتیاط در عبادات دو صورت دارد:

←← مستلزم تکرار


احتیاط در عبادات یا مستلزم تکرار عمل است مانند آن که‌
نماز واجبعبادات، شامل ده باب می‏باشد که صلاة از جمله آن عبادات است
، میان قصر و
اتماماتمام به معنی تمام کردن می‌باشد
یا ظهر و عصر مردّد باشد و مکلّف هر دو را به جا آورد،

←← مستلزم تکرار نبودن


یا مستلزم تکرار نیست مانند تردد بین
وجوبوجوب یکی از احکام خمسه تکلیفی می‌باشد
و دعا هنگام
رؤیت هلالیکی از مسائل مهم روز که برخی آن را ناسازگاری دین با علم روز قلمداد می‌کنند و بعضی آن را مایه تمسخر دین داران قرار می‌دهند و دسته سوم با دیدی تعجب آمیز درباره آن به پرسش می‌پردازند مسأله رؤیت هلال ماه می‌باشد
.

←← نظر مشهور در احتیاط در عبادات


به مشهور قدما نسبت داده شده که
عبادتواژه «عبادت» در اصل به نظر بسيارى از واژه شناسان به معنى «خضوع»
کسی که یکی از دو راه اجتهاد یا تقلید را نپیموده،
باطلباطل در لغت، قرآن و حدیث، اسم فاعل از بطلان است و دارای مفهوم تقابلی «ضد حق» است که در قرآن، حدیث، علوم بلاغی، منطق، فلسفه، فقه، اصول فقه، کلام و عرفان بسیار به کار رفته است
است.

←← نظر معروف فقهای معاصر


لیکن نظر معروف فقهای معاصر و نزدیک به عصر ما، صحّت راه سوم یعنی احتیاط در عبادات است، مشروط بر آن که مستلزم تکرار عمل نشود.

←← صحت احتیاط در فرض تکرار


در
صحّتصحت به معنای سلامتی از بیماری می‌باشد
احتیاط در فرض استلزام تکرار، اختلاف است.

← احتیاط در معاملات


قلمرو احتیاط در معاملات، گسترده است؛ به این معنا که شامل همۀ اعمال و افعالی که قصد قربت در آن‌ها معتبر نیست می‌شود مانند و ،
عقودعقود اموری دو طرفه هستند که بین دو طرف ایجاد می شوند
و . در غیر عقود و ایقاعات احتیاط است.
[۵] تفصیل الشریعة (اجتهاد و تقلید) ج۱، ص۲۱.

مانند آن که چیز را- به خاطر شک در پاک شدن آن با یک بار
شستنشستن به معنی پاک کردن چیزى از آلودگى با آب گفته می شود
- دو بار بشوید.
در عقود و ایقاعات، هر چند بعضی در جواز احتیاط- به دلیل تنافی آن با جزمی که در
انشاءایجاد یا ابراز معنا، مقابل اخبار را اِنشاء می‌گویندواز آن در باب تجارت بحث شده است
معتبر است- مناقشه کرده‌اند، لیکن معروف بین فقهایی که متعرّض مسأله شده‌اند،
جوازجواز: اباحه، صحّت، عدم لزوم عقدو نافذ بودن
آن است.
[۶] تفصیل الشریعة (اجتهاد و تقلید) ج۱، ص۲۰-۲۱.


حکم تکلیفی احتیاط



معروف بین فقیهان معاصر این است که احتیاط همچون اجتهاد و تقلید، است؛ بدین معنا که مکلّف در گزینش یکی از سه راه یاد شده مخیّر است، لیکن در خود مسألۀ جواز و عدم جواز احتیاط، باید یا
مجتهدشخص دارای ملکه استنباط حکم شرعی فرعی از منابع معتبر را مجتهد گویند
باشد یا مقلّد.

اقسام احتیاط



احتیاط از دو حیث قابل تقسیم است:

احتیاط از حیث مورد



از حیث مورد که به احتیاط در فعل مانند احتمال وجوب فعل با قطع به عدم
حرمتحرمت به معنی حرام بودن است
آن، احتیاط در
ترکترک یعنی انجام ندادن، مقابل فعل است
مانند احتمال حرمت فعل با قطع به عدم وجوب آن و احتیاط در جمع میان
فعلفعل، به دو معنا بکار برده شده، یکی کردار؛ رفتار، و یا کلمه‌ای که بر وقوع عمل در گذشته، حال و یا آینده دلالت دارد، گفته می‌شود
و ترک با تکرار مانند تردد
نمازیکی از اعمال و تکالیفی که از طرف خداوند بر انسان واجب شده است نماز می باشد
واجب بین قصر و اتمام، تقسیم می‌شود.

احتیاط از حیث الزام‌آور بودن



احتیاط همچنین‌ از حیث الزام‌آور بودن و عدم آن، به لازم و واجب و مستحب تقسیم می‌گردد.

← احتیاط لازم


آن است که قبل یا بعد از آن فتوایی از
فقیهفقیه به معنای دارنده ملکه استنباط حکم فرعی شرعی از منابع معتبر می‌باشد
صادر نشده باشد.

← احتیاط مستحب


احتیاط مستحباحتیاط غیر الزام‌آور را احتیاط مستحب گویند
آن است که قبل یا بعد از آن
فتوایی فتوا عبارت است از خبر دادن از حکم کلی الاهی در موضوعات کلی به استناد دلائل چهار گانه در فقه (کتاب، سنت، عقل و اجماع)، اعم از آن که به صورت خبر القا شود یا به صورت امر
از فقیه در مورد آن صادر شده باشد.

← احتیاط واجب


احتیاط واجباحتیاط الزام‌آور را احتیاط واجب گویند
به معنای احتیاط لازم است که گذشت. در چنین مواردی مقلد می تواند به دیگری که در رتبه بعد قرار دارد عمل نماید.

پانویس


 
۱. مستمسک العروة ج۱، ص۶.    
۲. مستمسک العروة ج۱، ص۶.    
۳. العروة الوثقی ج۱، ص۴.    
۴. مستمسک العروة ج۱، ص۸.    
۵. تفصیل الشریعة (اجتهاد و تقلید) ج۱، ص۲۱.
۶. تفصیل الشریعة (اجتهاد و تقلید) ج۱، ص۲۰-۲۱.
۷. العروة الوثقی ج۱، ص۳.    
۸. العروة الوثقی ج۱، ص۳.    
۹. العروة الوثقی ج۱، ص۴.    
۱۰. العروة الوثقی ج۱، ص۳-۴.    


منبع



فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۱، ص۲۹۵-۲۹۶.    
پایگاه اطلاع رسانی آیت الله مکارم شیرازی    




جعبه ابزار