اصول عقاید ابن تیمیه (عقاید و مذاهب اسلامی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
اصول عقاید ابن تیمیه به بررسی مبانی فکری و اعتقادی
ابن تیمیه در چهار محور اصلی میپردازد. این محورها شامل شیوه برداشت او از صفات خبری، دیدگاه او درباره مقامات
پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) و اولیای الهی، موضع وی در برابر فضائل اهل بیت (علیهمالسّلام) و نیز مخالفت او با برخی احکام مذاهب چهارگانه اهل سنت است.
نخست به شیوه تفسیر صفات خبری نزد ابن تیمیه و حمل آنها بر معانی لغوی پرداخته میشود و سپس مجموعهای از دیدگاههای وی درباره زیارت پیامبر،
توسل،
سوگند، بنای قبور و برخی مراسم مربوط به پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) گزارش میشود. در ادامه، انکار برخی فضائل
امام علی (علیهالسلام) و
اهل بیت (علیهمالسّلام) در کتاب «
منهاج السنة» و نیز جایگاه امام علی (علیهالسلام) در نگاه
احمد بن حنبل بررسی شده است.
در پایان نیز نسبت میاناندیشه ابن تیمیه و جریانهای بعدی، بهویژه دیدگاههای
محمد بن عبدالوهاب و
عبدالعزیز بن باز، مورد اشاره قرار گرفته و توضیح داده میشود که محمد بن عبدالوهاب بیشتر به یکی از محورهای مطرحشده در مبانی فکری ابن تیمیه توجه کرده است.
مبانی فکری ابن تیمیه را در چهار اصول میتوان خلاصه کرد:
حمل صفات خبری بر معانی لغوی؛
کاستن از مقامات پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)؛
انکار
فضائل اهل بیت (علیهمالسّلام)؛
مخالفت با مذاهب چهار گانه اهل سنت.
دراصطلاح
علم کلام، بخشی از صفات خدا را، صفات خبری مینامند، صفاتی که
قرآن و
حدیث از آن خبرداده و خرد آنرا درک نکرده است، مانند
«وجه» و
«ید» و
«استواءبرعرش» ونظائر آنها که قسمتی از آنها در قرآن، وبرخی دیگر درحدیث نبوی وارد شده است.
شکی نیست که معانی لغوی این صفات، ملازم با جسمانی بودن خداست زیرا
«وجه» به معنی «صورت» و
«ید» به معنی دست و
«استواء» به معنی استقرارویا جلوس، ازشؤون موجودات امکانی است، وخدای واجب الوجود، منزه از چنین معانی، میباشد، ازاین جهت همه طوائف اسلامی به جزگروه
« مجسمه» با توجه به قرائنی که در سیاق آیات است، معانی خاصی برای این صفات مطرح میکنند، که با مراجعه به تفاسیر وکتابهای کلامی روشن میگردد.
ولی متاسفانه
شیخ الاسلام قرن هشتم، اصرارمی ورزد که آنچه دراین باره وارد شده، برهمان معانی لغوی ومتداول عرفی باید حمل گردد وکسانی را که این نوع از صفات را بکمک قرائن موجود در آیات وروایات بر معانی مجازی وکنائی حمل میکنند،
«مُؤَوِّلِه» نامیده وبه باد انتقاد میگیرد، وبه این نیزاکتفا ء نمیکند ومیگوید: همه
صحابه وتابعان نیز براین عقیده بودهاند وما درآینده، ترجمه عبارت
« رساله حمویّه» اورا خواهیم آورد.
بخش دوم تفکر او عادی جلوه دادن مقامات پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) واولیای الهی است واینکه آنان پس از مرگ کوچکترین تفاوتی با افراد عادی ندارند، اودراین راستا، مسائلی را مطرح میکند که همگی یک هدف را تعقیب میکنند، وآن عادی جلوه دادن پیامبران، مخصوصا پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) و اولیاء بزرگ دین است. روی این اساس میگوید:
سفر برای زیارت پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)
حرام است.
کیفیت زیارت پیامبر، از کیفیت زیارت اهل قبور تجاوز نمیکند.
هرنوع پناه وسایبان برقبور حرام میباشد.
پس از درگذشت پیامبر هرگونه
توسل به آن حضرت
بدعت و
شرک است.
سوگند به پیامبر وقرآن، ویا سوگند دادن خدا، به آنها شرک میباشد.
برگزاری مراسم جشن وشادی درتوّلد پیامبر،
بدعت به شمار میرود.
وهمچنین... که یکایک آنها به صورت گسترده خواهد آمد وزیر بنای آراء ونظریات او دراین مسائل این است که برای
توحید وشرک، حدّ منطقی قایل نشده
وروی انگیزه خاصی، آنها را شرک، وبدعت ویا لااقل حرام میداند.
او دراین قسمت، آراء ونظریاتی رامطرح میکند، که پیش ازاو، احدی از علمای اسلام، نگفته وی با لجاج خاصی به جنگ همه میرود، وازاین جهت از همان زمان، وپس از آن، افکار عمومی اهل سنت براو شورید. وبارها دستگیر وزندانی شد ودهها کتاب بررداندیشههای اونوشته گردید.
بخش سوم ازمبانی فکری او را انکار فضائل مسلّم اهل بیت عصمت وطهارت (علیهمالسّلام) که در
صحاح ومسانید اهل سنت وارد شده، تشکیل میدهد وی درکتاب خود به نام
«منهاج السنة» که به حق باید آنرا «منهاج البدعة» دانست احادیث صحیحی را که مربوط به مناقب
امام علی (علیهالسلام) وخاندان اوست، بدون ارائه مدرکی، انکار مینماید وهمه را مجعول اعلام میکند، فضائلی که دهها حافظ وحاکم ازمحدثان آنرا نقل کرده وبه صحت آنها تصریح کردهاند. ازباب نمونه میگوید:
نزول آیه:
(اِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ
)درباره علی (علیهالسلام)، به اتفاق اهل علم دروغ است،
درحالی که متجاوز ازشصت وچهار
محدث ودانشمند، بر نزول آن درباره امام (علیهالسلام) تصریح کردهاند.
آیه:
(قُلْ لَا اَسْاَلُکُمْ عَلَیْهِ اَجْرًا اِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی
)درباره خاندان رسالت نازل نشده است،
درحالی متجاوز از چهل وپنج محدث ودانشمند آنرا نقل کردهاند.
وهمچنین... این نوع نقدها وردها، علاوه براینکه حاکی از عدم مبالات، در انتقاد است، خالی ازیک نوع دشمنی باطنی با خاندان پیامبر نمیباشد.
او با گشودن این باب، زحمات
احمد بن حنبل را در تثبیت فضائل امام علی (علیهالسّلام) به هدر داد.
تا پیش از احمد بن حنبل م/۲۴۱، خلیفه راشد بودن امام (علیهالسلام) درمیان محدثان اهل سنت جا نیفتاده بود ودراین قضیه موافق ومخالف وجود داشت، او بود که علی را رسماً خلیفه چهارم از خلفای راشد اعلام کرد وبا زحمات فراوان توانست مساله
«تربیع خلافت» را تثبیت کند، وازاین طریق با
ناصبیگری، سخت مبارزه نمود وکتاب
«مناقب الصحابه» او بهترین گواه براین مطلب است.
«حمصی» میگوید وقتی مساله
«تربیع» از جانب احمد بن حنبل اعلام شد، به حضور او رفته وگفتم، کارشما، طعن بر طلحه وزبیراست، او صورت درهم کشید و گفت: من چه کار با آنان دارم؟ آنگاه سخنی از عبداللّه بن عمر نقل کردم، او درپاسخ گفت: عمر بهتر از فرزندش است، او علی را عضو شواری شش نفره قرار داد، وعلی نیز خود را امیر مؤمنان معرفی کرد، حالا من بگویم، علی امیر مؤمنان نیست؟
ولی ابن تیمیه حنبلی از راه امام مذهب خود، منحرف شد وبا انکار فضائل امام علی (علیهالسّلام)، روح ناصبی گری وانکار فضائل اهل البیت (علیهمالسّلام) را پرورش داد.
بخش چهارم ازانحراف فکری او مخالفت وی با
مذاهب چهارگانه اهل سنت درباب
نکاح و
طلاق است که فعلاً برای ما مطرح نیست، وشاید دربرخی ازمسائل، حق باابن تیمیه باشد ولی یک چنین مخالفت بامبانی فکری اهل سنت که اجماع فقهای یک عصر، تا چه رسد به چند عصر را حجت میدانند، سازگار نیست.
محمد بن عبدالوهاب که از نیم خورده ابن تیمیه استفاده میکند، تنها، بخش دوم از مبانی فکری اورا گرفت، وبه سه بخش دیگر اهمیت نداد، هرچند اخیراً بخش نخست (جهت داشتن خدا) به وسیله مفتی سعودی
« عبدالعزیز بن باز» به صورت کمرنگ احیاء شده است.
واخیراً درعربستان سعودی کتابی بنام
«علاقة الاثبات والتفویض» پیرامون صفات خبری با تقریظ «
عبدالعزیز بن باز» منتشر شده است، ومجموع کتاب حاکی است که مؤلف وتقریظ نویس درصدد احیاء بخش نخست ازمبانی فکری
«ابن تیمیه» هستند.
این مقاله، مبانی فکری
ابن تیمیه را در چهار محور اصلی بررسی میکند: برداشت لغوی از صفات خبری، کاستن از مقامات
پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) و اولیای الهی، انکار برخی فضائل
اهل بیت (علیهمالسّلام) و مخالفت با
مذاهب چهارگانه اهل سنت.
در بحث صفات خبری، نویسنده بر این نکته تاکید دارد که حمل ظاهری و لغویِ تعابیری مانند «وجه»، «ید» و «استواء» را نمیتوان با تنزیه الهی سازگار دانست و ابن تیمیه را به پافشاری بر این روش و مخالفت با تاویل متهم میکند. در بخش دوم نیز مجموعهای از دیدگاههای منسوب به او درباره زیارت، توسل، سوگند و برخی مراسم مربوط به پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) گزارش شده است.
بخش دیگری از مقاله به موضع ابن تیمیه در قبال فضائل امام علی (علیهالسلام) و اهل بیت (علیهمالسّلام) اختصاص دارد و نمونههایی از دیدگاه او در «منهاج السنة» درباره نزول برخی آیات نقل و با گزارشهای مطرحشده در منابع دیگر مقابله میشود. در ادامه، جایگاه احمد بن حنبل در تثبیت خلافت امام علی (علیهالسلام) بهعنوان خلیفه چهارم در میان اهل سنت مطرح شده و موضع ابن تیمیه در برابر آن مورد نقد نویسنده قرار گرفته است.
در پایان، مخالفت ابن تیمیه با برخی احکام مذاهب چهارگانه اهل سنت و نیز تاثیرگذاری برخی از مبانی او بر محمد بن عبدالوهاب و احیای مجدد بخشی از مباحث مربوط به صفات خبری در دورههای متاخر مطرح میشود.
•
سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج۳، ص۲۱.