اقامه حدود (دیدگاه محقق حلی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
اقامه حدود، از مباحث مهم و چالش‌برانگیز در
فقه امامیه است که به بررسی جواز یا عدم جواز اجرای حدود در
عصر غیبت امام معصوم (علیه‌السلام) می‌پردازد. این مسئله از دیرباز مورد توجه فقیهان شیعه بوده و درباره آن دو دیدگاه اصلی شکل گرفته است؛ گروهی از فقیهان،
فقیه جامع الشرائط را در عصر غیبت مجاز به اجرای حدود دانسته‌اند و گروهی دیگر، اقامه حدود را از شئون اختصاصی امام معصوم (علیه‌السلام) و منصوبان خاص ایشان شمرده و در نتیجه، اجرای آن را در
زمان غیبت جایز ندانسته‌اند.
محقق حلی در کتاب
شرایع الاسلام، اقامه حدود را در زمان حضور امام معصوم (علیه‌السلام) منحصر به امام یا کسی می‌داند که از سوی او برای این امر منصوب شده است. وی همچنین در
مختصر النافع، ضمن تأکید بر اختصاص اقامه حدود به امام یا منصوب او، قول به جواز اجرای حدود توسط فقیهان در زمان غیبت را نیز نقل می‌کند.
محقق حلی در بررسی مسئله
اقامه حدود، میان زمان حضور امام معصوم (علیه‌السلام) و عصر غیبت تفکیک کرده است. وی در شرایع الاسلام، اقامه حدود در زمان حضور را از اختیارات امام یا شخص منصوب از سوی او می‌داند و در کنار آن، قول به جواز اقامه حدود توسط فقیهان در زمان غیبت را نیز نقل می‌کند. همچنین در مختصر النافع، ضمن تأکید بر اختصاص اجرای حدود به امام یا منصوب او، دیدگاه جواز اقامه حدود توسط فقیهان را در زمان غیبت، با قید ایمنی از پیامدهای آن، مطرح می‌سازد.
ازاین‌رو، در بررسی دیدگاه محقق حلی، نخست عبارت وی در شرایع الاسلام و مبنای او در اختصاص اقامه حدود به امام یا منصوب او بررسی می‌شود؛ سپس قول به جواز اجرای حدود توسط فقیهان در عصر غیبت و نحوه نقل آن با تعبیر
«قیل» مورد توجه قرار می‌گیرد. در ادامه، نظر وی در مختصر النافع و قید
«اذا امنوا» بررسی شده و در پایان، جمع‌بندی دیدگاه محقق حلی درباره محدوده اختیار فقیهان در اقامه حدود ارائه می‌شود.
محقق حلی، فقیه نامدار قرن هفتم هجری، در کتاب شرایع الاسلام به طور قاطع می‌گوید:
لا یجوز لاحد اقامة الحدود الا الامام (علیه‌السّلام) فی وجوده او من نصبه لاقامتها. در زمان حضور امام معصوم (علیه‌السلام) هیچ کس جز او یا کسی که از سوی او برای این سمت منصوب شده، مجاز نیست که اقامه حدود نماید.
بنابراین، بر اساس عبارت محقق حلی، در زمان حضور امام معصوم (علیه‌السلام)، اقامه حدود از اختیارات اختصاصی امام یا منصوب او به شمار می‌رود.
محقق حلی پس از بیان دیدگاه خود درباره زمان حضور، قول دیگری را درباره زمان
غیبت نقل می‌کند و می‌نویسد:
و قیل یجوز للفقهاء العارفین اقامة الحدود فی حال الغیبه. محقق حلی در این عبارت، قول به جواز اقامه حدود در عصر غیبت را بدون ذکر نام قائل یا قائلان آن و با تعبیر «قیل» نقل می‌کند.
در نتیجه، این دیدگاه را به عنوان نظریه‌ای مخالف با نظر خود و غیرمشهور در میان اقوال فقهی مطرح می‌سازد. منبع این بحث نیز تصریح می‌کند که محقق حلی در هر دو متن، با به‌کارگیری تعبیر «قیل» و خودداری از معرفی قائل، قول مقابل را نادر و شاذ معرفی می‌نماید.
محقق حلی در اثر دیگر خود، مختصر النافع، نیز دیدگاه اصلی خویش را درباره اقامه حدود بیان کرده و در کنار آن، قول به جواز را نقل می‌کند:
و کذا الحدود لا ینفدها الّا الامام او من نصبه و قیل یقیم الرجل الحد علی زوجته و ولده و مملوکه و کذا قیل یقیم الفقهاء الحدود فی زمان الغیبه اذا امنوا. همچنین حدود را جز امام یا کسی که از سوی او منصوب شده است، کسی اجرا نمی‌کند. و گفته شده است که شخص می‌تواند بر
همسر،
فرزند و
مملوک خود حد جاری کند و نیز گفته شده است که فقیهان می‌توانند در زمان غیبت، در صورتی که از پیامدهای آن در امان باشند، حدود را اقامه کنند.
از این عبارت برمی‌آید که محقق حلی در مختصر النافع نیز اصل را بر اختصاص اجرای حدود به امام یا منصوب او قرار داده است. در عین حال، قول به جواز اقامه حدود توسط فقیهان در زمان غیبت را با قید
«اذا امنوا»؛ یعنی در صورت ایمنی از پیامدهای آن، نقل می‌کند.
بر اساس عبارات محقق حلی در شرایع الاسلام و مختصر النافع، وی اقامه حدود را در زمان حضور
امام معصوم (علیه‌السلام) از اختیارات امام یا منصوب او می‌داند. درباره عصر غیبت نیز قول به جواز اقامه حدود توسط فقیهان را نقل می‌کند، اما این قول را با تعبیر
«قیل» و بدون ذکر قائل مطرح می‌سازد. در مختصر النافع علاوه بر اصل نقل این دیدگاه، قید
«اذا امنوا» را نیز ذکر می‌کند.
بنابراین، دیدگاه محقق حلی در منابع مورد بحث، بر اختصاص اصل اقامه حدود به امام یا منصوب او استوار است و قول به جواز
اجرای حدود توسط فقیهان در عصر غیبت به صورت یک قول نقل‌شده و غیرمشهور مطرح شده است.
محقق حلی در
شرایع الاسلام اقامه حدود را در زمان حضور امام معصوم (علیه‌السلام) تنها برای امام یا کسی که از سوی او منصوب شده است، جایز می‌داند. وی سپس قول به جواز اقامه حدود توسط
فقیهان در زمان غیبت را با تعبیر «قیل» نقل می‌کند. محقق حلی در
مختصر النافع نیز اصل اجرای حدود را منحصر به امام یا منصوب او دانسته و در کنار آن، قول به جواز اقامه حدود توسط فقیهان در زمان غیبت را، در صورت ایمنی، مطرح می‌سازد.
محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه، ج۴، ص۲۸۳.
