بربرا (دانشنامه)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
بربرا،
بندر و
پایتخت سابق سومالی در ساحل «سرزمین عنبر»، از دیرباز در منابع یونانی و اسلامی (بارباریکه اپسیروس، بحر بربرا) شناخته شده و ساکنانش سومالیها و بربرهای
مسلمان بودند.
بربرا در قرن نوزدهم بندری کوچک با جمعیت فصلی تا ۴۰٬۰۰۰ تن بود که
خرما و پارچه و برنج وارد و
برده و پوست صادر میکرد، و امروز مرکز ایالت بربرا با بیش از ۳۰٬۰۰۰ جمعیت، مرکز حزب ملی «انجمن جوانان سومالی» و طریقه قادریه است و بندر آن به سرعت در حال توسعه است.
بِربِرا، بندر و
پایتخت سابق سومالی، با ۱۰ درجه و ۲۶ دقیقه عرض شمالی و ۴۵ درجه و ۲ دقیقه طول شرقی.
صاحبِ پریپلوس و
بطلمیوس و کوسماس، نام بارباریکه اپسیروس یا بربریا را بر سواحل «سرزمین عنبر» اطلاق کردهاند. خود
شهر بربرا هم ظاهراً همان مالائوارپوریون است. جغرافیدانان متقدم
مسلمان از سرزمین بربرا سخن گفتهاند و
خلیج عدن را بحر بربرا یا الخلیجالبربری نامیدهاند.
ساکنان این ناحیه بَربَروی یا بِربِره یا بَرابِر خوانده شدهاند که عبارتاند از سومالیها و قومی که
یاقوت ایشان را بربرهای سیاهپوست وصف کرده که
اسلام در میانشان نفوذ یافته است، و گوید جنسی میان زنگیان و حبشیاناند.
ابن سعید (متوفی ۶۸۵)، که ظاهراً نخستین کسی است که از شهر بربرا نام برده، آنان را مسلمان دانسته است.
ابن بطوطه (متوفی ۷۷۹) ایشان را
شافعی دانسته است که امروز هم بر همین مذهباند. کلمه سومالی نخستین بار در یک سرود حبشی، در عصر یِسحاق نجاشی (حک: ۸۱۷ـ۸۳۲) آمده است و در فتوح الحبشه (۹۴۷ـ۹۵۷) بکرّات دیده میشود.
محل اصلی شهر بربرا بندر عباس نام داشت که اینک گورستانی در
مشرق شهر فعلی است، در میان مقبرههای آن، مقبره سه سیّد به چشم میخورد که همزمان با اقدام دیگرِ مُبلّغان دینی
عرب به ساختن زَیْلَع و مَقْدیشو (مگادیشو) این شهر را بنا کردهاند.
بنا به روایت، شهر بربرا با دو شهر عَمود و اَوبَرّه، که در جانب غرب قرار دارند، همعصر بوده است. شهر جزئی از دولت اسلامی اَدَل، که گاه مقرّ آن زیلع بود، به شمار میرفت. این دولت که در
قرن سوم ـ
چهارم تأسیس شده بود، در
قرن هشتم به اوج رونق رسید و در
قرن دهم، پس از فتح
حبشه به دست امام احمد ابراهیم الغازی (حک: ۹۱۲ـ۹۵۰) بسرعت رو به افول نهاد.
هنگامی که سپاهیان حبشی، به یاری پرتغالیها، به
تسخیر مجدد سرزمینهای از دست رفته مشغول بودند، سَلْدَنْهَه در ۹۲۴/۱۵۱۸ شهر را غارت کرد. در
قرن یازدهم، بربرا همراه زیلع از مستملکات شریفان مُخا گردید. نخستین عهدنامه میان انگلستان و سومالی در ۱۲۴۳/۱۸۲۷، یعنی دو سال پس از چپاول مِریآن، در ساحل بربرا امضا شد.
در ۱۲۵۶/۱۸۴۰،
بریتانیا با علی شَرْمَرْکه (سومالی هَبَر یونس)، حاکم زیلع، به منظور تأمین حق پهلو گرفتن ناوهای شرکت هند شرقی قراردادی بست. در ۱۲۷۱/۱۸۵۵، زمانی که به برتون حمله شد، علی شرمر که، عامل انگلیسیها، در بربرا بود. سیّاحان
قرن سیزدهم /
نوزدهم، بربرا را تعدادی کلبه محقر وصف کردهاند که عده ساکنان آن، در ماههای گرم سال، از ۸۰۰۰ تن تجاوز نمیکرد.
با این همه، از ماه مهر تا اسفند، که فصل بارانهای شرقی شمالی بود، بندر به روی کشتیهایی که از عربستان و
خلیج فارس و هند میآمدند باز میشد تا
خرما و
پارچه و
برنج و فلزآلات وارد، و برده و چارپا و روغن و پوست صادر کنند. در این مواقع، گاهی جمعیت شهر به ۴۰۰۰۰ تن میرسید. در ۱۲۹۲/۱۸۷۵، مصریان بربرا را اشغال کردند و نه سال بعد، هنگام قیام پیروان مهدی سودانی که بریتانیاییها بر شهرهای زیلع و بربرا مسلط شدند، از آنجا عقب نشستند.
سپس عهدنامههایی با طایفههای گَدَبورْسی (۱۳۰۱/۱۸۸۴) و هَبَراَوَل (۱۳۰۱/۱۸۸۴ و۱۳۰۳/۱۸۸۶) به امضا رسید. در ۱۳۱۹/۱۹۰۱، شیخ محمد عبدالله حَسّان، از طریقه صالحیه، برای
مبارزه با
استعمار جهاد کرد. انگلیسیها در ۱۳۲۶/۱۹۰۸ اداره امور داخلی آن را رها کردند، اما حدود ۱۳۳۰/۱۹۱۲ دوباره آن را رفته رفته به دست گرفتند.
در زمان برتون، بربرا تحت تسلط طایفه هبر اول، عَیّال احمد، بود که تا ۱۳۳۰/۱۹۱۲، معادل ۱۰۰۰۰ روپیه در سال، کمک مالی دریافت میکرد.
امروز شهر بربرا، مرکز ایالت بربراست و بیش از ۳۰۰۰۰ تن جمعیت دارد، که بیشتر آنان از طایفه هبراول عیسه موسهاند. این شهر مرکز حزب ملی «انجمن جوانان سومالی»، و نیز مرکز طریقه قادریه است و «مقام»
سید عبدالقادر گیلانی در آن قرار دارد. در ۱۳۳۲/۱۹۵۳، در آن یک «شورای» حکومتی محلی تشکیل شد و بندر بربرا اکنون بسرعت رو به توسعه است.
۱. محمد بن ابی طالب دمشقی، کتاب نخبة الدهر فی عجائب البر و البحر، چاپ مرن، سن پطرزبورگ ۱۸۶۵.
۲. ابن بطوطه، تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار المعروفة برحلة ابن بطوطه، چاپ دفرمری و سانگینتی، پاریس ۱۸۵۳ـ۱۸۵۸.
۳. اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، چاپ رینود و دیسلان، پاریس ۱۸۴۰.
۴. علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، چاپ باربیه دمینار و پاوه دکورتل، پاریس ۱۸۶۱ـ۱۸۷۷.
۵. یاقوت حموی، معجم البلدان، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ۱۸۶۶ـ۱۸۷۳.
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بربرا».
