برجیه دانشنامه
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
برجیه، دومین هنگ مهم
ممالیک، را
سلطان منصور قلاوون با استقرار ۳۷۰۰ مملوک قفقازی در ابراج قلعه
قاهره تأسیس کرد و پس از فراز و نشیب‌های سیاسی، در دوره ناصر محمد و سپس با ظهور
برقوق دوباره قدرت گرفت.
برقوق در سال
۷۸۴ق سلطنت را به دست گرفت و سلسله ممالیک چرکسی (برجی) را بنیان نهاد که تا سال
۹۲۲ق/۱۵۱۶ ادامه یافت. سرانجام این سلسله به دست سلطان سلیم عثمانی برچیده شد.
بُرجیّه، دومین هنگ مهم پس از بحریه در تاریخ
سلطنت ممالیک است. برجیه را سلطان منصور قلاوون تأسیس کرد. (قس بحریه) او به این منظور ۳۷۰۰ تن از مملوکان خود را برگزید و آنها را در «ابراج» جمعِ «بُرج» ارگ قاهره مستقر ساخت. وجه تسمیه برجیه همین است.
در منابع، فقط هنگامی که در پایان سلطنت قلاوون از اقدامات او به اجمال یاد می‌شود، به تأسیس این واحد، بی‌ذکر تاریخ دقیق، اشاره شده است.
این واحد از مملوکانی که از مردم قفقاز بودند «الجرکس و الاص = چرکسیان و اَبخازیان»، تشکیل شده بود.
مقریزی به جای «آص» از
ارامنه «ارمن» نام می‌برد. به نظر نمی‌رسد که خطائیه و قپچاق‌ها، که وی در همان بخش از آنان نام برده و آنها را عهده‌دار وظایف خاصَّکیّه (=ندیم، سلطان) دانسته، از برجیه بوده باشند.
در هنگام حکومت سلطان قلاوون (
۶۷۸ق ـ
۶۸۹ق) و پسرش اشرف خلیل (۶۸۹ق ـ
۶۹۳ق)، مشارکت برجیه در امور دولت چندان نظرگیر نبود، ولی بلافاصله پس از قتل خلیل، از ایشان به عنوان مهم ترین حامیان
امیر سنجر شجاعی یاد شده است، در حالی که تاتارهای وافِدیه و کردهای شهرزوری پشتیبانان اصلی رقیب او، امیر کِتْبُغا، بودند.
کتبغا، پس از شکست دادن سنجر، پادشاه خردسال، ناصر محمد بن قلاوون، را
عزل کرد (
۶۹۴ق) و خود بر تخت سلطنت نشست و برای
انتقام گرفتن از برجیه گروهی از آنها را از ارگ بیرون راند و در محله‌های مختلف پایتخت(میدان اَلّلُوق، الکَبْش و دارالوزارة ) سکنی داد. این اولین ضربه‌ای بود که به برجیه وارد شد.
با این حال، دیری نپایید که سلطان لاجین، کتبغا را سرنگون کرد و خود به جای او بر تخت نشست (
۶۹۶ق) و برجیه جایگاه پیشین خود را به دست آوردند و، پس از آنکه به رهبری فرمانده خود، کُرْجی، مقدم البرجیه، لاجین را کشتند (
۶۹۸ق)، بسیار قدرتمند شدند.
در دومین دوره سلطنت
ناصر محمد بن قلاوون (۶۹۸ق ـ
۷۰۸ق)، رهبران برجیّه بتدریج به مقام حکّام واقعی سرزمین ممالیک ارتقا یافتند. در کشمکشی که بر سر تاج و تخت ممالیک میان امیر بَیْبَرس جَشْنَکیر (=بیبرس دوم) و امیر سَلاّر درگرفت، برجیه طبعاً از بیبرس، که خود از ایشان بود، جانبداری کردند، در حالی که سلار را
صالحیه (بازماندگان فوج بحریّه که به همّت صالح نجم‌الدین ایوب ایجاد شده بود) و
ظاهریّه (مملوکان ظاهر بیبرس: بیبرس اول) حمایت می‌کردند.
بیبرس به آسانی سلار را شکست داد و خود به سلطانی جانشین ناصر محمد شد (۷۰۸ق).
در حکومت مظفر بیبرس (=بیبرس دوم)، برجیه به اوج قدرت خود رسیدند، ولی عمر دولت آنها کوتاه بود؛ زیرا اندکی بعد ناصر محمد، برای سومین بار به تخت سلطنت نشست (
۷۰۹ق ـ
۷۴۱ق ) و آنان را از پایگاه قدرتی که داشتند به زیر آورد.
چون ناصر پس از آن بیش از سی سال بی‌وقفه سلطنت کرد، برجیه رفته رفته رو به اضمحلال نهادند.پس از دوره سلطنت وی، بندرت نامی از آنها در منابع برده شده است.
خاورشناسان معمولاً دوره‌های اول و دوم حکومت ممالیک را بترتیب «دوره‌های بحری و برجی» می‌خوانند. این اصطلاحات در منابع خود ممالیک، بندرت به کار رفته است. در این منابع، دوره اولیه و همچنین همه دوران سلطنت ممالیک «
دولة الترک»، و دوره اخیر آن «
دولة الجرکس» خوانده شده است.
به دنبال تضییقاتی که ناصر محمد در بار سوم حکومت خود برای برجیه فراهم آورد، و در پی کشف توطئه آنان در سال
۷۴۸ق برای عزل سلطان ناصرالدین حسن، این هنگ
تبعید و زندانی شدند.
اما بعدها
برقوق، یکی از بازماندگان برجیه در
قاهره، که در زمان سلطان شعبان بن حسین (حک:
۷۶۴ق ـ
۷۷۸ق) به منصب اتابکیه رسیده بود، با جذب چرکسیان، خاصه در زمان حاجی بن شعبان، بار دیگر قدرت برجیه را تجدید کرد. وی در سال
۷۸۴ق حاجی بن شعبان را
خلع کرد و سلطنت را به دست گرفت
و سلسله‌ای دیگر از ممالیک را بنیان نهاد که ملوک چرکسی یا ممالیک برجیّه خوانده می‌شوند.
با شورش ترکان، برقوق در سال
۷۹۱ق تبعید شد و ممالیک چرکسی پراکنده شدند.
و سلطانی ترک به نام حاجی دوم ملقب به منصور ناصرالدین به مدت یک سال حکومت را به دست گرفت، اما وی در سال
۷۹۲ق مجدداً به سلطنت دست یافت و تا هنگام مرگ در سال
۸۰۱ق در این مقام باقی بود.
بدین ترتیب، سلسله‌ای که به دست این ممالیک پا گرفت تا سال
۹۲۲ق/۱۵۱۶ که به دست سلطان سلیم عثمانی برچیده شد، به حیات خود ادامه داد.
۱. آثارجدید: علی ابراهیم حسن، تاریخ الممالیک البحریه، قاهره ۱۹۴۴، فهرست، ذیل «الممالیک البرجیه».
۲. محمد بن احمد ذهبی، دول الاسلام، حیدرآباد دکن ۱۳۳۷، ج ۲، ص ۱۵۷.
۳. ابن فرات، تاریخ الدول و الملوک، چاپ زریق، بیروت ۱۹۳۶ـ۱۹۴۲، ج ۸، ص ۱۸۱، ۱۸۳، ۱۹۱ـ۱۹۲.
۴. ابن خلدون، کتاب العبر، قاهره ۱۲۸۴، ج ۵، ص ۴۶۱ـ۴۶۲.
۵. ابن حجر عسقلانی، الدُرر الکامِنَه، حیدر آباد دکن ۱۳۴۸ـ۱۳۵۰، ج ۱، ص ۵۰۲ـ۵۰۷.
۶. (الف) مآخذ اصلی: ابن تغری بردی، النجوم الزاهره، قاهره ۱۹۳۸ـ۱۹۴۴.
۷. (الف) مآخذ اصلی: ابن تغری بردی، المَنهَل الصافی، ج ۵، گ ۴۵ ر، ج ۸، گ ۳۳ ر.
۸. ابن فرات، تاریخ، چاپ قسطنطین زریق، ج ۹، بیروت ۱۹۳۶.
۹. ابن تغری بردی، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهرة، مصر (بی‌تا).
۱۰. سید الباز عرینی، الممالیک، بیروت ۱۳۸۶/۱۹۶۷.
۱۱. استانلی لین‌پول، و دیگران، تاریخ دولت‌های اسلامی و خاندان‌های حکومت‌گر، ترجمه صادق سجادی، ج ۱، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۲. احمد بن علی مقریزی، الخطط، ج ۲، ص ۱۳۴، قاهره (بی‌تا).
۱۳. احمد بن علی مقریزی، کتاب السلوک، چاپ زیاده، قاهره ۱۹۳۴ـ۱۹۴۲، ج ۱، ص ۷۳۶، ۷۹۸، ۸۰۲، ۸۰۸ ـ۸۱۰، ۸۶۷، ج ۲، ص ۲۵، ۳۷، ۴۳، ۴۵ـ۴۶، ۵۲ـ۵۳، ۵۸ـ۵۹، ۶۹ـ۷۱، ۷۳، ۱۵۶، ۳۷۷ـ۳۷۸، ۴۲۶، ۵۲۴.
۱۴. G. Weil, Geschichte des Abbaside chalifats in Egypten, vol. I, Stuttgart ۱۸۶۰, ۱۷۰.
۱۵. G. Wiet, L'Égypte arabe, in Histoire de la nation égyptienne, IV, Paris ۱۹۳۷.
۱۶. G. Wiet, L'Égypte musulmane, in Précis de l'histoire d'Égypte, vol. II, Cairo ۱۹۳۲.
۱۷. S. Lane-Poole, A History of Egypt in the Middle Ages, London ۱۹۳۶, ۲۸۲.
۱۸. W. Popper, Egypt and Syria under the Circassian Sultans, II, Berkeley ۱۹۵۷, ۱۱.
۱۹. Zetterstéen, ed., Beiträge zur Geschichte der Mamlukensultane, Leiden ۱۹۱۹, ۳۰, ۳۲, ۵۰, ۱۲۹.
۲۰. Mufaḍḍal ibn Abī al-Faḍāʾil, al-Nahj al-Sadīd, in Patrologia Orientalis, vol. ۱۴, pp. ۵۸۳, ۵۸۵; vol. ۲۰, p. ۱۷۰.
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «برجیه»
