بردعه دانشنامه
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
بردعه، شهری باستانی در دشت قره‌باغ نزدیک رود ترتر بود که پیش از
اسلام مرکز بازرگانی و صنعتی مهمی به شمار میرفت. آثار سکه‌های یونانی، رومی، اشکانی و ساسانی در آن یافت شده است.
این شهر را قباد ساسانی بنا یا مرمت کرد و در دوره اسلامی به پایتخت ولایت اران تبدیل شد.
مسلمانان در
خلافت عثمان آن را با
صلح گشودند.
بردعه در سده‌های چهارم و پنجم هجری شهری بزرگ با بازارهای سرپوشیده و دادوستد
ابریشم و
ماهی شور بود، اما حملات خزران، روس‌ها و مغولان و سپس جدایی قره‌باغ در عهدنامه گلستان در سال
۱۲۲۸ق آن را به ویرانه تبدیل کرد.
امروزه شهر جدید بردعه در نزدیکی ویرانه‌های بردعه قدیم ساخته شده و بقایای پل، مقبره‌ها و مسجد ابراهیم از آثار تاریخی آن به جا مانده است.
بَردَعه (برذعه/ بردع)، ویرانه‌های شهر قدیمی و تاریخی
ایران در آ ن سوی رود ارس است. این ویرانه در قسمت مرکزی دشت قره‌باغ در نزدیکی جایی که اکنون رود ترتر (ثرثور) به رود کُر می‌ریزد, دیده می‌شود. نام آن را به
ارمنی پرثو ضبط کرده‌اند.
تاریخ آن پیش از
اسلام به طور دقیق روشن نیست؛ به روایتی، بنای برذعه به پادشاه افسانه‌ای بردعه پسر ارمینی، پسر لیطی، پسر یافت پسر نوح نسبت داده شده است.
بر اثر کاوش‌های باستان شناسان گویا بردعه در منطقه مسکونی کهن‌تری که از مراکز بازرگانی و صنعتی بوده احداث شده و پیش از میلاد با
روم و
یونان پیوند بازرگانی داشته است.
در ویرانه‌های آن آثار خانه‌های ساخته شده از
سنگریزه،
خشت و
آجر و مصنوعات گلی لعابدار، و نیز سکه‌های متعلق به زمان
اسکندر مقدونی و سلوکی‌ها و اشکانیان و اُگوست، امپراتور روم، و شاهان ساسانی و دوره اسلامی یافت شده است.
به نوشته
بلاذری شهر برذعه را قباد، پادشاه ساسانی (
۴۸۸ق ـ
۵۳۱ق)، ساخته است. ظاهراً در زمان قباد بردعه مرمت و قلعه‌ای در آن احداث شده است.
حمدالله مستوفی این مطلب را تأیید کرده می‌نویسد:
بنای برذعه به دست اسکندر مقدونی صورت گرفته و قباد پسر فیروز آن را تجدید عمارت کرده است.
به نوشته
باکیخانوف بردعه از بناهای فریدون پیشدادی است. ظاهراً از دوره قباد، بردعه به پایتخت ولایت اران تبدیل شده است.
به نوشته مارکوارت
پس از آنکه قباد دژ مستحکم مرزی، به نام پیروز کواذ، را احداث کرد، برای جلوگیری از حملات هون‌ها، بتدریج پایتخت قدیمی کَولَک (قبله)، مقر شاهان آلبانی (اران)، از اهمیت افتاد.
در سال
۶۲۸ق قیصر روم در
حمله به
ایران کاخ سلطنتی
دستگرد را تصرف کرد و مقدمات
محاصره تیسفون را فراهم ساخت خزران، که در این هنگام در منطقه قفقاز به سر می‌بردند و باب الابواب را در دست داشتند، با قیصر روم متحد شدند.
و به ایران حمله کردند.
به نوشته
بارتولد، بر اثر یورش خزرها به بردعه، مردم شهر را ترک کردند و پس از بازگشت آنها، به شهر خود برگشتند.
مسلمانان در دوره خلافت
عثمان، خلیفه سوم
به بردعه رسیدند.
سردار عرب،
سلمان بن ربیعه باهلی، پس از غارت دهکده‌ها و کشتزارهای پیرامون شهر، بردعه را محاصره کرد و در کنار رود ثرثور که حدود یک فرسنگ دور از شهر بردعه است اردو زد.
اهالی بردعه پس از مقاومتی کوتاه با پرداخت
جزیه و خراج، مانند مردم بیلقان، با
صلح تسلیم شدند.
یعقوبی بردعه را جزو اقلیم ششم آورده است. در بعضی از سال‌های دوره‌های خلافت، بردعه با قسمت‌های دیگر اَران جزو
ارمنستان اول شمرده می‌شده، به طوری که با ارمنستان یک حکمران داشته است و گاهی هم
آذربایجان و ارمنستان را دو حاکم اداره می‌کرده است.
شهر بردعه را در سال
۴۱ق عبدالعزیز بن حاتم بن نعمان، والی آذربایجان، مرمت و تجدید بنا کرد. او فارقین (پارگین = فاضلاب) شهر را حفر، و آن را مستحکم کرد. پس از او والی آذربایجان، محمد بن مروان، در دوره خلافت
عبدالملک مروان استحکامات شهر بردعه را تجدید بنا کرد.
نخستین بار در سال
۹۲ق، در دوره حکومت
ولید بن عبدالملک، در بردعه سکه درهم نقره ضرب شد.
در سال
۱۰۷ق هشام،
مسلمه بن عبدالملک را والی ارمنستان و آذربایجان کرد. او
سعید بن عمرو حَرَشی را به فرماندهی سپاه خود برگزید و با خزران که ده هزار اسیر
مسلمان را در اختیار خود داشتند به
جنگ پرداخت و آنان را
شکست داد، اما به لحاظ اختلافات داخلی مسلمه، حرشی را در بردعه زندانی کرد.
به نوشته
ابن اثیر در سال
۱۱۲ق حرشی پس از شکست خزران در ورثان وارد بردعه شد. به گفته یعقوبی
در زمان
هارون الرشید (حک:
۱۷۰ق ـ
۱۹۳ق) بردعه و نواحی همجوار بر اثر شورش‌ها ناآرام بود و ظاهراً این ناآرامی پس از جنگ‌های طولانی تا زمان
مأمون ادامه داشته است.
هنگامی که
فضل بن یحیی بن خالد برمکی وزیر هارون الرشید، در ارمنستان به سر می‌برد، به شمال شروان حمله کرد. او پس از شکست در ناحیه باب الابواب (
دربند) در حمله به قلعه حَمزَین به
عراق برگشت و ابوالصباح را مأمور خراج آن منطقه کرد، اما مردم بردعه شوریدند و او را کشتند.
در همین هنگام در شورش ابومسلم شاری (خارجی) در ارمنستان مردم بیلقان دست به شورش زدند و نماینده خلیفه ناگزیر در رَبَض بردعه
حصار گرفت.
در سال
۱۸۲ق هنگامی که دختر خاقان خزر را برای
ازدواج با فضل بن یحیی برمکی می‌آوردند در بردعه جان سپرد.
در سال
۱۸۳ق خزران به این بهانه که دختر خاقان به
قتل رسیده، (به اران) حمله و بیش از صد هزار تن را
اسیر کردند و فجایع بسیار مرتکب شدند.
در شورش خرم‌دینان در
آذربایجان در بذ، در آن سوی ارس در اران نیز حوادثی روی داد و مردم بیلقان (احتمالاً اهالی بردعه) بارها به پادگان‌ها حمله‌ور شدند.
به نوشته
ابن اثیر در سال
۲۸۷ق بردعه در دست
ابن ابی ساج (از سلسله‌های ایرانی) بود. در سال
۳۳۲ق،
روس‌ها بردعه را
تسخیر و غارت کردند و یک سال آن را حفظ کردند، ولی بر اثر فشار دیلمی‌ها بسیاری از آنان کشته شدند و ناگزیر آنجا را ترک کردند.
در این هنگام (قرن چهارم) حاکم بردعه، مرزبان بن محمد (ابن محمد بن مسافر) از آل مسافر بود.
در دوره اسلامی بردعه بر اثر رونق اقتصادی با شهرهای آن سوی ارس، از جمله
شروان و
گرجستان و
ارمنستان، و نیز شهرها و مناطق جنوبی ارس، از جمله
خراسان و
اصفهان تا
بغداد، مناسبات تجاری داشت. در همین دوره جغرافی نویسان، فواصل شهرها را بدقت تعیین کرده‌اند.
به نوشته
ابن خرداذبه از ورثان تا بردعه هشت سَکک (منزل) و از بردعه تا منصوره ارمنستان چهار سکک و از بردعه تا
تفلیس ده سکک و از بردعه تا دَبیل هفت سکک، و از وَرثان تا دَرمان سه فرسنگ و از درمان تا
بیلقان نه فرسنگ، سپس تا بردعه چهارده فرسنگ و از بردعه تا بذ سی فرسنگ فاصله بود.
ظاهراً جاده بردعه بذ همان راهی است که ابودلف (در قرن چهارم) از آنجا به شهر بدین، مرکز بابک، رفته است. به نوشته مینورسکی
وی باید از پل قدیمی خدا آفرین گذشته باشد. به نوشته
اصطخری در دوره او (سده چهارم) مردم بردعه به زبان ارانی سخن می‌گفته‌اند.
وی در وصف این شهر گفته است که:
«بردع شهری بزرگ است؛ فرسنگی در فرسنگی باشد... در
عراق و
خراسان، گذشته از
ری و سپاهان، شهری بزرگتر و نیکوتر... از بردع نیست. و در یک فرسنگی بردع... جایی هست آن را اندراب خوانند... همه
باغ و
بوستان و میوه دارست... و در بردع
انجیر بهتر از جای دیگر بُوَد و
ابریشم بسیار گیرند و
توت آنجا مباح باشد.
ابریشم از آنجا به
خوزستان و پارس برند و رود کُر آنجا است کی شور ماهی خیزد... بر در دروازه کُردان بازاری است کی آن را کُرکی خوانند. و روز یکشنبه آنجا بازار روز بود مقدار یک فرسنگ در یک فرسنگ، از
عراق و خراسان مردم آنجا جمله شوند...
بیت المال در مسجد آدینه دارند... سرای امارت در پهلوی مسجد آدینه است و بازارها در ربض شهر باشد».
به نوشته
مقدسی بازارهای بردعه سرپوشیده بود. و ظاهراً در دوره
ابن حوقل (سده چهارم)
بردعه اعتبار اقتصادی خود را از دست داده بوده و نانوایی‌های آن از ۱۲۰۰ به پنج نانوایی تنزل کرده بود؛ گرچه نوعی ماهی شور آن به
اردبیل و ری و عراق صادر می‌شده است.
در سال
۴۶۰ق بقراط، پادشاه ابخاز، به بردعه
حمله کرد و سلطان (الب ارسلان) که در ابخاز به سر می‌برد، پس از پنج ماه اقامت در آنجا چون اخبار خاقان ترک را شنید، به گنجه و سپس از آنجا به بردعه رفت.
. به نوشته یاقوت حموی
شهر بردعه، پیش از حمله مغول قصبه‌ای بیش نبود و ویرانی‌های فراوان داشت.
در حمله مغول، مردم بردعه مانند اهالی بسیاری از شهرها،
قتل عام شدند و جمعیت کمی از اهالی آن به جا ماند.
در سال
۶۸۱ق،
ترکان خاتون در
زمستان در بردع مقام ساخت و
تابستان به
تبریز رفت و در همانجا جان سپرد.
در یورش
تیمور به اران، بردعه نیز به دست او افتاد.
در سال
۸۰۴ق، تیمور از گنجه و بردع گذشت و در قراباغ قشلاق کرد.
در دوره تیموریان، بردع با دیگر شهرهای اران، مانند گنجه به دست آنان افتاد.
در سال
۹۶۱ق، شاه طهماسب اول پس از حمله به
گرجستان و فتوحاتی در آنجا با سی هزار
اسیر به بردع برگشت.
در
دوره صفویه، حکومت بردع را یکی از امرای طایفه قاجار به نام ایگیرمی دورت (= ۲۴) به عهده داشت.
در سال
۱۱۵۷ق،
نادر شاه وارد بردعه شد و در کوخهایی که از نی برای لشکریان و حرم پادشاهی ساخته بودند، اقامت گزید.
در سال
۱۲۱۸ق، قشون روس به طرف قراباغ و بردع رفتند.
سرانجام در
دوره قاجاریه در سال
۱۲۲۸ق، ولایت قره‌باغ از جمله بردعه و گنجه، طبق فصل سوم عهدنامه گلستان، از
ایران منتزع گردید.
آثار تاریخی بردعه عبارت است از:
بقایای پلی بر رود ترتر از قرن اول و سوم.
مقبره آخجابان بابا از قرن ششم.
مقبره بردع از سال
۷۳۲ق.
مسجد ابراهیم از قرن دوازدهم.
از متکلمان بزرگ بردعه،
ابوبکر محمد بن عبدالله بردعی (متکلم قرن سوم)، و از فقهای آن
احمد بن حسین بردعی (قرن چهارم) بوده است.
امروزه شهر بردع در دشت قراباغ شهر جدیدی است که در نزدیک بردعه قدیم احداث شده است و ارتباطی با شهر بردعه ندارد. رود کر از ۲۲ کیلومتری شمال آن می‌گذرد و در ۳۱۹ کیلومتری جنوب غربی باکو واقع است.
طبق افسانه‌ای، نوشته
نظامی گنجوی در
اسکندرنامه (نظامی گنجوی، ص ۱۱۳۶ به بعد)، به هنگام آمدن اسکندر از
ارمنستان به بردعه، زنی به نام نوشابه در بردع حکومت می‌کرد.
۱. احمد بن محمد مسکویه، کتاب تجارب الامم، ج ۲، چاپ آمدروز، مصر ۱۳۳۳/۱۹۱۵.
۲. محمد بن ابی طالب دمشقی، نخبة الدهر فی عجائب البر و البحر، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
۳. عباسقلی آقا باکیخانوف، گلستان ارم، چاپ عبدالکریم علیزاده... (و دیگران)، باکو ۱۹۷۰.
۴. اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، تهران ۱۳۵۰ ش.
۵. مسعر بن مهلهل ابودلف خزرجی، سفرنامه ابودلف در ایران، با تعلیقات و تحقیقات ولادیمیر مینورسکی، ترجمه ابوالفضل طباطبائی، تهران ۱۳۵۴ ش.
۶. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۷. ابن حوقل، کتاب صورة الارض، چاپ کرامرس، لیدن ۱۹۶۷.
۸. ابن خرداذبه، کتاب المسالک و الممالک، چاپ دخویه، لیدن ۱۹۶۷.
۹. ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، چاپ ا. صالحانی، بیروت ۱۹۵۸.
۱۰. آرتور امانوئل کریستن سن، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران ۱۳۵۱ ش.
۱۱. ابراهیم بن محمد اصطخری، کتاب مسالک الممالک، چاپ دخویه، لیدن ۱۹۶۷.
۱۲. ابراهیم بن محمد اصطخری، ترجمه فارسی قرن پنجم/ ششم هجری، چاپ ایرج افشار، تهران ۱۳۶۸ ش.
۱۳. محمد حسن بن علی اعتماد السلطنه، تاریخ منتظم ناصری، چاپ محمد اسماعیل رضوانی، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش.
۱۴. احمد بن یحیی بلاذری، فتوح البلدان، چاپ عبدالله انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۱۵. علی بن ناصر حسینی، کتاب اخبار الدولة السلجوقیه، چاپ محمد اقبال، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۶. حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی، کتاب نزهة القلوب، چاپ گی لسترنج، تهران ۱۳۶۲ ش.
۱۷. رشیدالدین فضل الله، جامع التواریخ، چاپ محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران ۱۳۷۳ ش.
۱۸. شرف‌الدین علی یزدی، ظفرنامه، چاپ محمد عباسی، تهران ۱۳۳۶ ش.
۱۹. عبدالرزاق شمس اشراق، نخستین سکه‌های امپراتوری اسلام، اصفهان ۱۳۶۹ ش.
۲۰. علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، چاپ باربیه دمینار و پاوه دکورتل، پاریس ۱۸۶۱ـ۱۸۷۷.
۲۱. محمد بن احمد مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه علینقی منزوی، تهران ۱۳۶۱ ش.
۲۲. محمد بن خاوند شاه میرخواند، تاریخ روضة الصفا، تهران ۱۳۳۸ـ۱۳۳۹ ش.
۲۳. محمد بن خاوند شاه میرخواند، روضة الصفا، تهذیب و تلخیص عباس زریاب، تهران ۱۳۷۳ ش.
۲۴. ولادیمیر فدروویچ مینورسکی، تاریخچه نادرشاه، ترجمه رشید یاسمی، تهران ۱۳۵۶ ش.
۲۵. الیاس بن یوسف نظامی، کلیات خمسه حکیم نظامی گنجوی، مقدمه و شرح حال از شبلی نعمانی، چاپ م. درویش، تهران ۱۳۶۶ ش.
۲۶. سعید نفیسی، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، تهران ۱۳۶۱ ش.
۲۷. یاقوت حموی، معجم البلدان، چاپ ووستنفلد، لایپزیگ ۱۸۶۶ـ۱۸۷۳، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۲۸. احمد بن اسحاق یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بیروت (بی‌تا).
۲۹. Azärbaycan Sovet Ensiklopediyası, Baku, ۱۹۷۶–۱۹۸۶.
۳۰. IA, s.v. "Berzaa" (by W. Barthold).
۳۱. J. Marquart, Ērānšahr, Berlin, ۱۹۰۱.
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بردعه»، تاریخ بازیابی ۱۴۰۵/۰۸/۲۱.
