تثلیث (مقاله‌دوم)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف

---

تثلیث آموزه بنیادین مسیحیت درباره سه شخص (پدر، پسر، روح‌ القدس) در یک خداست که قرآن بدون کاربرد واژه «تثلیث»، آن را صریحاً نفی و کفر آمیز خوانده است.
مفسران و متکلمان مسلمان با استناد به آیات، الوهیت عیسی و سه‌ گانه بودن خدا را رد کرده و آن را شرک و غلو دانسته‌اند.
تاریخ تفکر مسیحی شاهد تحولات فراوانی در تبیین تثلیث بود: ترتولیان، اوریگنس، آریوس، شورای نیقیه (۳۲۵م) و قسطنطنیه (۳۸۱م) که هم‌ جوهری اقانیم را تثبیت کرد.
اختلاف شرق و غرب بر سر «و از پسر» (filioque) به جدایی کلیسای کاتولیک و ارتدوکس انجامید.
متکلمان مسلمان مانند : کندی، وراق، باقلاّنی، قاضی عبد الجبار، ابن‌ حزم، شهرستانی و ابن‌ تیمیه با استدلال‌های عقلی و منطقی به نقد تثلیث پرداختند و آن را نامعقول و متناقض شمردند.
مناظرات مسلمانان و مسیحیان از صدر اسلام تا دوره معاصر ادامه یافت و آثار متعددی در رد تثلیث تألیف شد.
اشکالات اصلی مسلمانان: ناسازگاری با توحید، نامعقول بودن «سه در یک»، اثبات ترکیب و حدوث در ذات خدا، و تحریف انجیل.
مسیحیان در پاسخ به این اشکالات، تثلیث را امری ایمانی و فوق عقل خوانده و گاه با تمثیل‌هایی (خورشید و نور و گرما) به توجیه آن کوشیدند.
در دوره صفوی و معاصر، آثاری چون مصقل صفا، انیس الاعلام و التوحید و التثلیث در نقد تثلیث نگاشته شد.
در مجموع، تثلیث از منظر اسلامی با توحید ناسازگار و از نظر عقلی نامنسجم دانسته شده و نقدهای گسترده‌ای را در تاریخ کلام اسلامی برانگیخته است.

---

تثلیث، از آموزه‌های بنیادین الاهیات مسیحی با تفاسیر گوناگون عمدتاً راجع به تعارض یا عدم تعارض آن با اعتقاد به توحید و یگانگی خداوند.
در میان مسلمانان در حوزه‌های قرآنی و کلامی به این بحث پرداخته شده است.
این واژه در قرآن به کار نرفته اما مفهوم اصطلاحی آن ذکر و بصراحت نفی و انکار شده است.
مفسران نیز به تبع قرآن، در پی تدقیق در این اعتقاد، با توجه به آگاهی از گزارشی خاص در باره تثلیث به بحث در باره آن پرداخته‌اند.
در مباحث کلامی، این اصل اعتقادی و تفاسیر آن عمده توجه متکلمان را در مواجهه با مسیحیان به خود معطوف داشته و به مناظراتی گسترده انجامیده است.
در این مقاله، پس از بررسی تثلیث در حوزه الاهیات مسیحی، به بحث در باره واژه تثلیث و مباحث قرآنی و کلامی آن پرداخته می‌شود.
• بحث الاهیات مسیحی
• مفهوم تثلیث در اعتقاد مسیحیان

۱.۱ - دیدگاه‌های نخستین درباره عیسی مسیح (علیه‌السّلام)

۱. در قرن اول میلادی عده‌ای عیسی مسیح (علیه‌السّلام) را فقط پیامبر می‌دانستند.
۲. گروهی معتقد بودند که او واقعاً پسر خداست .
۳. گروهی دیگر او را پسر خوانده خدا می‌خواندند.
بنا به گزارش‌های تاریخی، الوهیت عیسی (علیه‌السّلام) در نوشته‌های پولوس و در نظریه لوگوس ِ یوحنا مطرح شد و شکل فلسفی یافت.
بر اساس گزارش پولوس از شخصیت و پیام عیسی مسیح (علیه‌السّلام)، که متأثر از تفکر یونانی‌مآبی است، نظریه تثلیث درصورت بسیار ابتدایی و با تأکید بر رابطه پدر و پسر در جهان‌ شناسی خاص این تفکر ارائه گردید، بدین ترتیب خدا با سه شخصیت و سه عملِ متفاوت تعریف شد.
• پدران رسول و مسائل مسیح‌شناختی
• پدران مدافع و تأثیر فلسفه یونانی
• مونارکیانیست‌ها و نقد مسیح‌شناسی لوگوس

۱.۲ - ترتولیانوس و صورت‌ بندی تثلیث

حاصل این مباحثات آن بود که مسیح‌ شناسی لوگوس با نظریه‌ پردازی ترتولیانس و اوریگنس بر دیگر آرا فایق آمد.
ترتولیانوس این اعتقاد سنّتی مسیحی را ابراز داشت که پسر از پدر صادر می‌شود و روح القدس را نیز او می‌فرستد.
وی برای فرار از توهّم دو خدایی، در ابتدا وحدت جوهر الاهی را تأیید کرد و واژه لاتینی substantia (جوهر، ذات) را در ترجمه واژه یونانی ousia به کار برد.
• تمثیل ترتولیانوس درباره رابطه پدر و پسر
• نظریه هم‌جوهر بودن پدر و پسر
• دیدگاه اوریگنس درباره روح القدس

۱.۳ - آریوس و نقد الوهیت مسیح

در ابتدای قرن چهارم میلادی آریوس اظهار داشت که مسیح مخلوق است و الوهیت ندارد.
این رأی، وحدت نظریِ کلیسا را به خطر افکند.
آریوس در مقابل اسقف شهر اسکندریه، که به پیروی از اوریگنس معتقد به اتحاد سه اقنوم بود، به مخالفت برخاست.
به اعتقاد وی یک خدا وجود دارد که واجب و ازلی و حکیم و خیر و قادر است، او همیشه پدر نبوده است؛ قبل از زمان و آفرینش مخلوقاتِ دیگر، پسر خود را از عدم خلق کرد و به وسیله او جهان را آفرید.
پسر مانند دیگر مخلوقات نیست، او مخلوق کامل است ولی به‌رغم آنکه قبل از زمان به وجود آمده، ازلی نیست.
بدین ترتیب، پسر به هیچ روی با پدر هم‌ جوهر نیست و جوهر الاهی ندارد.
نکته جدید نظام کلامی آریوس این بود که انسان بودن مسیح را بار دیگر مطرح ساخت و بر جوهر کاملاً متفاوت او با پدر تأکید ورزید.
عقاید آریوس در شورای نیقیه در ۳۲۵ میلادی محکوم شد.
این شورا که به دستور و در حضور امپراتور قسطنطنین برگزار گردید، اولین شورای عمومی مسیحیت شناخته می‌شود، آریوس و پیروانش نیز نتوانستند به این شورا راه یابند و با طرد آریانیسم (نظریه آریوس) در این شورا، طرفداران الوهیت مسیح با طرح مفاهیم خلقت و نجات به نظریه تثلیث شکل بخشیدند.
در شورای نیقیه به‌ رغم مطرح‌ شدن بحث ایمان به روح القدس، در باره بنیان وجودی آن گفتگویی صورت نگرفت و آتاناسیوس، روح القدس را با پدر و پسر هم‌ جوهر دانست و از رهگذر آن راه برای تشکیل شورای عمومی قسطنطنیه گشوده شد.
شورای قسطنطنیه، در ۳۸۱ میلادی، الوهیت و هم‌ جوهری روح القدس را تأیید کرد و با تأیید هم‌ جوهریِ این سه، اعتقاد به اینکه مسیح یا روح القدس تابع پدرند یا در مرتبه وجودی پایینتر قرار دارند بدعت شمرده شد.
متکلمان مسیحی پس از اعلان آرای شوراهای کلیسا در باره تثلیث، به تفسیر چگونگی ارتباط سه شخص یا اقنوم الاهی در جوهر واحد پرداختند؛ تفسیر غرب لاتینی از اعتقادنامه قسطنطنیه با آنچه مسیحیان یونانی‌زبان از آن می‌فهمیدند، متفاوت بود.
استناد یونانیان به متن اعتقادنامه بود که طبق آن روح القدس فقط از پدر صادر شده است، در حالی که تفسیر لاتینیان این بود که روح القدس از پدر و پسر صادر شده است، بدین معنا که پسر، هم‌ تراز پدر، علت وجودی روح القدس است.

۱.۴ - آوگوستینوس و بوئتیوس

در غرب، آوگوستینوس (۳۵۴ـ۴۳۰ میلادی) و پس از آن بوئتیوس (۴۸۰ـ۵۲۴ میلادی) از مقولات ارسطویی برای تبیین چگونگی وحدت و تمایز سه شخص در جوهر واحد کمک گرفتند.
هر دو برخلاف متکلمان یونان ی‌زبان که با بحث در باب اقانیم سه‌ گانه در تثلیث، به اثبات جوهر واحد خدا می‌پرداختند، بحث در باب تثلیث را با اثبات وحدت جوهری اشخاص الاهی، شروع می‌کردند و سپس در باره تمایز بین آنها گفتگو می‌نمودند.
این دو، برای تبیین تمایز بین اشخاص تثلیث، با تقسیم‌ بندی سه‌گانه مقولات ده‌ گانه ارسطو به استدلال پرداختند.
هدف این دو متفکر آن بود که در عین اثبات تمایز بین سه شخص در تثلیث، کثرت را در خدا رد کنند و به تعبیر دیگر، نشان دهند که نظریه تثلیث با وحدت خدا ناسازگار نیست.
بوئتیوس اظهار داشت که کثرت از غیریت ( alteritas ) است و غیریت نیز بر جنس و نوع و عرَض مبتنی است و چون در خدا جنس و نوع و عرض وجود ندارد، پس کثرت نیز در او نیست.
شورای عمومی کلیسای کاتولیک در شهر تولدو در قرن هفتم میلادی، اصطلاحات trinitas ، substantia (جوهر)، divinitas (الوهیت) و persona (شخص) را در باب موضوع تثلیث به کار برد و با تأیید اینکه روح القدس از پدر و پسر صادر شده، واژه «و از پسر» ( filioque ) را به صدور روح القدس اضافه کرد.
پدر، پسر و روح القدس را نیز اسم‌هایی از مقوله اضافه دانست که بر اساس نسبت ( relatio ) از یکدیگر متمایزند.
این نظر موجب اختلاف بین کاتولیک‌ها و ارتدوکس‌ها در مسئله تثلیث شد؛ کلیسای ارتدوکس به ظاهرِ متن شورای قسطنطنیه وفادار ماند و روح القدس را صادر از پدر، و البته به واسطه پسر، دانست.
این نظر که تمایز اشخاص تثلیث مستقیماً از رابطه و نسبت نشئت می‌گیرد تا قرن دوازدهم میلادی مقبولیت عام داشت تا اینکه سن ویکتوری آکاردوس (۱۱۷۰ـ۱۱۷۱ میلادی) با توجه به کتاب مقولات ارسطو اظهار داشت که صِرف رابطه، موجد افراد جدید نیست و رابطه فقط بر جواهری که موجودند، حمل می‌شود.
وی بر این اساس، ابتدا ملکیت یا خصوصیتِ ( proporietas ) هریک از اشخاص را مطرح کرد و آن را اساس تمایز و کثرت ( pluralitas ) در نظر گرفت و با حمل رابطه بر ذات هریک از این اشخاص، پدر بودن و پسر بودن و روح القدس بودن را در هریک مشخص کرد.
آکاردوس بصراحت از کثرت در خدا سخن گفت و آن را اساس کثرت موجودات دانست، او سعی داشت این کثرت را در وحدت جوهر خداوند جای دهد.

۱.۵ - توماس آکوئینی و تبیین تثلیث

توماس آکوئینی (۱۲۲۵ـ۱۲۷۴ میلادی) با توجه به نقد اثبات تمایز اشخاص تثلیث و خطر اظهار کثرت در ذات خدا، تمایز بر اساس رابطه را که اساس تعلیمات کلیسا بود پذیرفت ولی از طریقی دیگر در باب تثلیث سخن گفت.
او نیز مانند اکثر متکلمان مسیحی پذیرش خدای واحد را در سه شخص تثلیث امری اعتقادی می‌دانست و در کتاب ( تفسیر رساله در باب تثلیث بوئتیوس ) اظهار داشت که چون انسان خدا را از طریق معلولهایش می‌شناسد و ممکن نیست که تثلیث اشخاص الاهی از طریق استدلالهای مبتنی بر اصل علیت درک شود، به هیچ وجه نمی‌توان آن را با برهان عقلی اثبات کرد؛ هرچند در کتاب (جامع الهیات) با تفکیک بین صدور خارجی و صدور درونی، برای صورت‌ بندی معقول تثلیث تلاش کرد.
در بیان او لازمه صدور درونی جدایی فاعل از موجود صادر شده نیست، و عقل خدا و عشق خدا به عنوان فعل درونی و عقلی و متحد با منشأ خود بترتیب عبارت‌اند از پسر و روح القدس.
به بیان او، صدور درونی موجب جدایی بین فاعل و موجودِ صادرشده نمی‌شود و عالی‌ ترین صدور درونی، صدور در عقل به واسطه فعل ادراک است، مانند صدور مفهومی عقلی در عقل انسان.
آنچه صادر می‌شود، هرچه کاملتر باشد به منشأ صدور نزدیکتر است؛ یعنی مفهوم عقلی به فاعل مدرِک نزدیکتر است و با آن اتحاد بیشتری دارد و چون فعل الاهیِ ادراک، کمال متعالی خداوند است، کلمه خدا (عقل الاهی) بالضروره با منشأیی که از آن صادر می‌شود یکی است.
• به نظر توماس می‌توان این صدور را زایش نامید، زیرا این زایش بر اساس فعلی عقلی است و شباهت تام بین زاینده و زاده شده وجود دارد و از این‌ رو کلمه خدا پسر نام گرفته است.
توماس صدور عشق را بر اساس فعل اراده، به صدور نخستین اضافه کرد، زیرا اراده چیزی را دوست دارد که قبلاً عقل ادراک کرده باشد.
صدور دوم، که از آن به روح القدس تعبیر می‌شود، بر اساس زایش نیست، بلکه فقط صدور است.
• زایش پسر و صدور روح القدس

۱.۶ - نهضت ضدتثلیث

پس از دوران اصلاحگری، در مخالفت با نگرش‌های اسکولاستیک، نهضت‌های متعددی از جمله نهضت ضدتثلیث پدید آمد.
اغلب پیروان این ایده از میان آناباپتیست‌ها و معنویت‌گرایانِ مقیم در ایتالیا و سوئیس و لهستان و مجارستان و ترانسیلوانی بودند.
اعضای فرهیخته و نظریه‌ پرداز این نهضت فکری، از جمله مایکل سروتوس و للیلو سوزینی لهستانی، در نقد تثلیث بر این دو نکته تأکید داشتند که اولاً تثلیث و اصطلاحات جانبی این آموزه در کتاب مقدّس ذکر نشده است و ثانیاً این آموزه با اصول عقلیِ منطقی سازگاری ندارد.
پس از عصر روشنگری، آیین تورع، دئیسم و تجربه‌ گرایی از دیگر جریان‌های عمده‌ای بودند که در معرفی آموزه تثلیث به عنوان امری نامعقول و غیر موجه بسیار کوشیدند.
از عوامل مهم در تقلیل‌ گرایی تثلیث در قرون جدید، ظهور جریان نقد کتاب مقدّس بود، به گونه‌ای که اشتراوس منابع قایلان به تثلیث، از جمله اناجیل چهارگانه، را شدیداً نقد کرد و در باره تمامی آموزه‌های عهد جدید، از جمله تثلیث، که به اتکای مرجعیت وحیانیِ کتاب مقدّس و اعلان شوراها حجیت یافته بود، از اساس مناقشه کرد.
از طرف دیگر، روش متفاوتی که شلایر ماخر، متأله پروتستان آلمانی در قرن نوزدهم، در پیش گرفت، به انکار تثلیث انجامید و پیروان وی در الاهیات لیبرال همین روش را ادامه دادند.
با ظهور کارل بارت و مکتب ارتدوکسی جدید، الاهیات شلایر ماخر و تقلیل‌ گرایی تثلیث سیطره خود را از دست داد.
• نقد منطقی نظریه تثلیث

---

‌واژه تثلیث از ریشه ثلث در لغت به معنای سه بخش کردن، سه یکی کردن، سه گوشه کردن و سه کردن است.
تثلیث در اصطلاح ، خدا را سه دانستن است، با این توضیح که پدر و پسر و روح القدس هریک خدایند و به رغم تمایز، سه خدا نیستند و در عین حال، صرفاً سه نام نیستند که هریک در شرایط متفاوت بر خداوند اطلاق شده باشد، همچنانکه هریک از این سه، جنبه و جزوی از خداوند به شمار نمی‌آید.
• دلالت واژه تثلیث
• تثلیث در کتب لغت
• معانی دیگر
در مواردی به معنای دیگر تثلیث اشاره شده است، از جمله این‌ که نام مکانی در حجاز و در نزدیکی مکه ، و اصطلاحی در نجوم و احکام نجوم است.
هنگامی که فاصله دو ستاره (مثلاً ماه و خورشید ) از هم به اندازه یک سوم فلک (ْ۱۲۰) باشد، این حالت تثلیث است و از نظر عالمان احکام نجوم دلالت بر سعد بودن و دوستی تمام دارد.
• دلیل کاربرد اندک در کتب لغت و تفسیر

۲. {{(آیه):لَقَد کَفرالَّذین قالوا انّ اللّهَ ثالثُ ثلاثة)
به اعتقاد مسیحی تثلیث اشاره کرده است.
• شاید بتوان اولین کاربرد تثلیث را در آثار تفسیری نقل قولی از ابن عباس دانست.
• قرطبی در الجامع لاحکام القرآن در تفسیر آیات مذکور قول ابن عباس را نقل و خود نیز واژه تثلیث را به کار برده است.
• شیخ طوسی نیز در التبیان
• همچنین در تمهید الاصول این واژه را به کار برده است.
از دیگر منابع کلامی متقدم که این واژه در آن‌ها به کار رفته:
• التمهید باقلانی
• المغنی قاضی عبدالجبار بن احمد است.
ظاهراً از قرن چهارم هجری به بعد کاربرد این واژه در متون اسلامی رایج شده است.}}

۲.۱ - بحث قرآنی درباره تثلیث

قرآن بر اساس نظامِ توحیدی، با صراحت و قاطعانه به انکار و نقد آموزه تثلیث پرداخته و با رد هرگونه اعتقاد به الوهیت عیسی (علیه‌السّلام) مسیح یا این همانیِ اللّه و مسیح، این عقیده را کفرآمیز و شرک آلود و غلوآمیز خوانده است.
• مفسران مراد از غلو را افراط و تفریط در حق عیسی مسیح (علیه‌السّلام) دانسته‌اند که نصارا و یهود در تعظیم و طعن بر وی بدان دچار شده اند.
• در آیات دیگر، خداوند مسیحیان را از اعتقاد به سه تا بودن خداوند یا یکی از سه خدا بودن اللّه برحذر می‌دارد و بیم می‌دهد.
• پسر و زاییده خدا بودن عیسی (علیه‌السّلام) را نیز بشدت انکار می‌کند.
• نسبت دادن فرزند به خدا را عقیده‌ای می‌داند که از فرط نادرستی و زشتی نزدیک است به از هم پاشیدن آسمان‌ها و شکافتن زمین و فرو پاشیدن کوه‌ ها بینجامد.
• علاوه بر این‌ها عیسی (علیه‌السّلام) هرگز از بندگی خدا استنکاف نداشته و در روز قیامت خود را از این‌که مردم را به الوهیت خود و مادرش فراخوانده باشد، مبرّا می‌داند.
عیسی (علیه‌السّلام) و مریم را دو شخصِ دیگر تثلیث (در کنار اللّه) و واجد الوهیت معرفی کرده‌اند.
توضیح آن‌ که مُفاد آیه می‌تواند ناظر به باور تثلیث نباشد، بلکه تنها بر منع انجام دادن اعمال عبادی در برابر عیسی (علیه‌السّلام) و مریم به عنوان خدا ناظر باشد، چنانکه نظریه «مادرِ خدا بودن مریم» در قرن پنجم به تأیید کلیسا رسیده بود.
)

۲.۲ - تفاسیر گوناگون درباره اقنوم

احتمال دیگر این‌که اقنوم دانستنِ مریم مستند به فرقه‌هایی در جزیرة العرب، از جمله فرقه مریمیه و فرقه کولی ریدیه ، بوده است، به اعتقاد ایشان مریم ملکه بهشت بود و پرستش می‌شد.
به هر صورت اغلب مفسران، اعتقاد رایج مسیحیان را درباره تثلیث آورده و بر این اساس کوشیده‌اند آیه مذکور را توضیح دهند: تثلیث عبارت است از اعتقاد به سه اقنوم (اقانیم ثلاثه) که دارای جوهر واحدند
سه اقنوم تثلیث بترتیب اب و ابن و روح القدس هستند یا اب و مسیح و روح.
برخی مفسران این سه اقنوم را سه صفت وجود و حیات و علم (یا وجود و علم و حیات) دانسته‌اند.
• دیدگاه فخر رازی درباره اب و ابن و روح
؛ به این ترتیب، بحث از حلول خدا در جسد عیسی (علیه‌السّلام) یا اتحاد خدا با روح عیسی (علیه‌السّلام) مطرح می‌شود. )
• عدم هم‌خوانی تثلیث با بدیهیات عقلی
• تمثیل برای تثلیث و نقد آن
• منشأ آرای گوناگون درباره تثلیث

۲.۳ - تفاسیر فرزندخواندگی عیسی (علیه‌السّلام)

از مفسران متأخر، طباطبائی به استناد سه انجیل هم نگر (مَتّی ' و لُوقا و مَرْقُس) که در آن‌ها، برخلاف انجیل یوحنا ، بر الوهیت عیسی (علیه‌السّلام) تصریح یا تأکید نشده، گفته است که نسبت فرزند خواندگی از باب شرافت و تبرک است یا مراد آن است که اطاعت از عیسی (علیه‌السّلام) به مثابه اطاعت از خداست.
همچنین سید قطب و رشید رضا بتفصیل بحث کرده‌اند که اعتقاد به تثلیث متأثر از اعتقادات و اساطیر یونانی و رومی و مصری و حتی هندی بوده است.
درباره تولد عیسی (علیه‌السّلام)، بیان قرآن بر معجزه بودن آن صراحت دارد و با این‌ همه متضمن هیچگونه نسبتی جز عبودیت و بنده اللّه بودن عیسی مسیح (علیه‌السّلام) نیست.

۲.۴ - ارتباط ولادت عیسی (علیه‌السّلام) با دو آموزه روح و کلمه

این ولادت با دو نظریه و آموزه روح و کلمه مرتبط است، در برخی آیات بر روح و در پاره‌ای دیگر بر کلمه تأکید شده است، اما در آیه ۱۷۱ سوره نساء ، کلمه و روح توأمان به کار رفته است.
بر پایه مجموعه این آیات می‌توان ولادت عیسی (علیه‌السّلام) را از نظر قرآن چنین دانست که خدا فرشته‌ای را، که از او به «روح ما» تعبیر شده، فرو فرستاد تا مریم را به فرزندی بشارت دهد که «کلمه‌ای از خدا» بود.
این فرزند از مادر باکره‌ ای با دمیده شدن روح و با گفتن کلمه «کُن» زاده شد.
• سوء برداشت از اطلاق کلمه و روح
• استفاده از کلمه برای مخلوقات
• دلیل اختصاص (کلمه) به عیسی (علیه‌السّلام)
• کلمه در مسیحیت
• تعبیر (روحی از خدا) درباره عیسی (علیه‌السّلام)
• تفاسیر درباره روح در آیه مذکور

۲.۵ - نقد تثلیث در قرآن

در بسیاری از تفاسیر در شرح آرای گوناگون درباره اعتقاد به تثلیث، گزارش عقاید سه فرقه نصارا، نسطوریان و یعقوبیان و ملکانیان ارائه و برخی اطلاعات تاریخی نیز داده شده است.
از مجموع بیانات قرآن به دست می‌آید که قرآن با ارائه انسان شناسی و نجات شناسی متفاوت با عهد جدید، آموزه‌های اساسی گناه اولیه و گناهکار بودن ذات بشر، تصلیب، فدیه و در نهایت تجسد و تثلیث را به گونه‌ای بنیادین نقد می‌کند.

---

اسلام در مواجهه نخست خود با مسیحیت جزیرة العرب، در واقع با مسیحیتی متفاوت با جریان رسمی آن مواجه شد، مسیحیتی که عموماً بر فرهنگ شفاهی استوار بود.
• محل زندگی مسیحییان در زمان ظهور پیامبر اکرم

۳.۱ - صورت‌ بندی شورایی تثلیث

پس از ظهور اسلام و به دنبال فتح شام، مسلمانان مستقیماً با اندیشه الاهیاتی مسیحی و نمایندگان برجسته مسیحیت رو برو شدند و به دنبال آن با صورت‌ بندی شورایی تثلیث آشنا گردیدند.
بنا بر این صورت‌ بندی، پدر و پسر و روح برابر و هریک از آن‌ها خدای‌اند.
این سه، «شخص» یا «اُقنوم» اند و جوهر یا ذات ، میان آن‌ها مشترک است.
مناظره یوحنای دمشقی (متوفی ح۱۳۷) پیش از سال ۱۳۷ و اشاراتی در تفسیر مُقاتل بن سلیمان (متوفی ۱۵۰) که سه بار از عقاید نسطوریان و یعقوبیان و مَلْکانیان (پیروان کلیسای بیزانس مسیحی) یاد کرده و نیز مناظره تیموتی اول (اسقف نسطوریان) با مهدی عباسی در حدود سال ۱۶۵، دلالت بر این آگاهی دارد.

۳.۲ - تلقی دقیق مسلمانان از تثلیث

تلقی دقیق مسلمانان از تثلیث، در ردّیه‌های به جا مانده از اوایل قرن سوم نیز منعکس است.
در این قرن، اناجیل و تورات را ظاهراً مسیحیان مناطقِ اسلامی به عربی ترجمه کردند.
بعلاوه، نگرش عالمان مسلمان قرن سوم به تثلیث را در مباحث فِرَق گوناگون کلامی در باب واقعیت داشتن صفات یا نفی آن می‌توان شناخت.

۳.۳ - معارضه جویی‌ها علیه مسیحیت و تثلیث

در قرن چهارم، بیشتر معارضه جویی‌ها علیه مسیحیت و تثلیث، خواه از سوی اشعریانی چون ابوبکر باقلاّنی (متوفی ۴۰۳) خواه از سوی معتزلیانی چون قاضی عبدالجبار (متوفی ۴۱۵)، تحت تأثیر مباحث قرن سوم بوده است.
در متون متأخرتر همچون الفِصَل ابن حزم (متوفی ۴۵۶) و الملل و النحل شهرستانی (متوفی ۵۴۸)، وقوف کامل‌تری بر افکار و فرق مسیحی مشهود است.
ابن حزم و شهرستانی همراه با بیان عقاید ملکانیان و نسطوریان و یعقوبیان (تک طبیعتی‌ها)، به دو فرقه مطرود و بددین سَبالوسیه (منسوب به سابلیوس) که تفاوت پدر و پسر را تنها در نام می‌دانستند و آریانیست‌ها (پیروان آریوس) که به خدای واحد و عیسای مخلوق اعتقاد داشتند، اشاره کرده‌اند.

۳.۴ - احتجاجات درباره تثلیث

از همان آغاز فتوحات اسلامی در اوایل قرن نخست هجری، رویارویی‌های فرهنگی و کلامی اسلام و مسیحیت نیز آغاز شد.
اگر از روایت حاوی مناظره پیامبربا عالمان مسیحی درباره عیسی (علیه‌السّلام) و اتحاد او با خدا صرف نظر کنیم، تقریباً هیچ مناظره‌ای‌ به‌طور کامل از سده نخست گزارش نشده است.
به همین جهت نیومن در مجموعه متون ترجمه شده‌ای که از مناظرات مسلمانان و مسیحیان سه قرن نخست فراهم ساخته، از قرن اول فقط دو مطلب آورده است: گزارشی از مناظره یوحنای اول (اسقف یعقوبیان) با عمروعاص در سال ۲۴ و پاسخ مکتوب لِئوی سوم، امپراتور روم، به عمر بن عبدالعزیز در حدود ۱۰۱.
از همین اسناد اندک هم بخوبی برمی‌آید که در این دوره شناخت و دانش طرفین نسبت به یکدیگر اندک و ناقص بوده، زیرا هنوز اناجیل به عربی ترجمه نشده بوده است.
• نقد الوهیت عیسی (علیه‌السّلام)
• صبغه کلامی و احتجاجی مناظرات
• مناظره تیموتی و مهدی عباسی
• تمثیل روشی برای توجیه تثلیث
• اولین مناظره بین مسلمانان و مسیحییان

۳.۵ - تألیف کتاب در رد تثلیث

در این قرن علی بن رَبَّن طبری که مسیحی اسلام آورده‌ای بود در کتاب الدین و الدوله (تألیف در حدود ۲۴۰)، ابوعثمان عَمرو بن بحر جاحظ معتزلی (متوفی ۲۵۴) در الرّدّ علی النصاری '، و فضل بن شاذان نیشابوری عالم و محدّث بزرگ شیعه (متوفی ۲۶۰) در الرّدّ علی المثلِّثه، احتجاجاتی در رد عقاید مسیحیان و آموزه تثلیث تدوین کردند.
در اواسط قرن سوم و خصوصاً در قالب سه مجادله مکتوب فلسفی و کلامی، مباحث از غنای نظری شایان توجهی برخوردار شد.

۳.۵.۱ - کتاب الرّدّ علی النصاری (قاسم بن ابراهیم الرَّسی)

نظر یحیی بن عدی درباره تثلیث

۳.۵.۲ - کتاب الرّدّ علی النصاری (یعقوب بن اسحاق کندی)

• مناقشه سوم کندی

۳.۵.۳ - کتاب الرّدّ علی الثلاث فرق من النصاری

۳.۶ - جواب مسیحیان به نقد ها

این سه احتجاج، بر اِشکال ملازمت تثلیث با کثرت واقعی در الوهیت متمرکز بود و مسیحیان برای رفع این اشکال نیازمند ابداع راه حل بودند.
بدین منظور مسیحیان عرب زبان قرن سوم متناسب با مباحث و اصطلاحات کلامی آن روز، اقانیم و اشخاص تثلیث را با صفات ذات الاهی یا چیزی مشابه آن مطابقت دادند.
پیش از این، در مناظره یوحنای دمشقی مقدّمات این کار صورت گرفته بود و پس از او یحیی بن عدی در تکمیل آن کوشید.
وی اظهار داشت که به اعتقاد مسیحیان، اقانیم، خواص و صفات‌اند و مشخصه پدر و پسر و روح القدس بترتیب وجود و حکمت و قدرت است.
• بیان شهرستانی درباره تثلیث

۳.۷ - علت مطابقت اقانیم با صفات

در قرآن هرچند واژه صفت برای خداوند به کار نرفته، اما در جاهای متعدد از او با اوصاف حی و علیم و قدیر یاد شده و علاوه بر این، لفظ صفت نیز در احادیث برای حق متعال به کار رفته است.
ازین‌رو، این حدس کاملاً معقول است که مسیحیان در قلمرو اسلامی برای مقبول و معقول جلوه دادن آموزه تثلیث به چنین توجیهاتی پرداخته باشند، بویژه آن‌که تناظر اقانیم با صفات نه دقیقاً با عهد جدید سازگار است نه آبای کلیسا اشخاص تثلیث را با مشخصه‌های آثار عربی یاد کرده‌اند.
به نظر می‌رسد اصرار و تأکید ولفسون، و تا حدی کرمر و بکر، و گاردیه و قنواتی بر این‌که اساساً اندیشه صفات نزد متکلمان مسلمان و مباحث متعاقب آن، متأثر از آموزه‌های مسیحی و مناظره با مسیحیان خصوصاً در باب تثلیث بوده است.
مقرون به صحت نیست.با این وصف، تأثیر این تطبیق یا مشابه انگاری اشخاص تثلیث را در اندیشه نفی صفات، نمی‌توان انکار کرد.
• موضع گیری سلبی معتزله و اشاعره در قبال تثلیث مسیحی
• نظریه (احوال) شهرستانی
• اوج غنای نظری احتجاجات کلامی بین مسلمانان و مسیحیان

۳.۸ - محور کلی نقدهای نظریه تثلیث

این نقدها بر چند محور کلی استوار بود که از آن جمله می‌توان به این‌ها اشاره کرد:
مسیحیان درباره تثلیث و نحوه ارتباط اقانیم با جوهر و مسئله «اتحاد» مسیح با خدا، آرای بسیار مختلفی دارند:
• اختلاف مسیحیان درباره اتحاد(تجسّد و تأنّس و ترکّب)
• اختلاف در معنای حدوث
• نامعقول‌ بودن مسئله‌های تثلیث و اتحاد
• نقد تثلیث به واسطه وجود جوهر
• نقد تثلیث به واسطه اقانیم
• اعتقاد به تثلیث، آموزه‌ای نقلی و امری ایمانی

۳.۹ - تلقی نادرست مسیحیان از تثلیث

عالمان مسلمان این تکلفات را ناشی از تلقی نادرست مسیحیان می‌دانسته و معتقد بوده‌اند که با توجه به معصومیت حضرت مسیح، آن حضرت دچار اشتباه نشده و سخنی خلاف عقل نگفته است.ایشان برای حل مشکل تثلیث نکاتی را مطرح کرده‌اند، از جمله آن‌که انجیل تحریف شده است.عالمان مسلمان با بیان تعارضات نسخه‌های موجود انجیل، عدم وثاقت آن را نشان می‌داده‌اند.
دیگر این‌که بر مبنای همین کتب موجود، نظریه تثلیث را ناشی از تفسیر غلط می‌دانسته‌اند، چنانکه در میان خود مسیحیان هم کسانی بوده‌اند که تثلیث و الوهیت مسیح را قبول نداشته‌اند.
منشأ این تفسیر نادرست آن بوده که درباره خدا و مسیح تعبیر پدر و پسر به کار رفته، در حالی که این تعبیر حاکی از رحمت خداوند نسبت به عیسی (علیه‌السّلام) است و درباره پیامبران دیگر هم به کار رفته است.
تفسیر نادرست عالمان مسیحی سبب شده تا مسیحیانِ کم اطلاع، رابطه مسیح و خدا را رابطه پسر و پدر به معنای معمول آن بدانند، حال آن‌که برای این تفسیر نه حجّت شرعی داشته‌اند نه دلیل عقلی .
پرداختن به مسئله تثلیث و نقد آن از جهات گوناگون، جنبه‌ای جدلی نیز داشته و بخصوص در زمان‌هایی مطرح می‌شده که مسلمانان بیش‌تر با مسیحیان برخورد داشته‌اند.

۳.۱۰ - آثار تألیف شده در رد تثلیث

برخی از آثاری که با این انگیزه نوشته شده، بدین قرار است:
در سه قرن اخیر، در زمان گسترش فعالیت‌های تبشیری مسیحیان در جهان اسلام، عالمان مسلمان بار دیگر آثاری در بررسی و نقد باورهای مسیحیان‌ به‌طور عام و نظریه تثلیث‌ به‌طور خاص پدید آوردند.
• مهم‌ترین آثار دوره صفوی در نقد باورهای مسیحیان

---

۱. آرنت‌یان‌ ونسینک‌، المعجم‌ المفهرس‌ لالفاظ‌ الحدیث‌ النبوی‌، لیدن‌ ۱۹۳۶ـ ۱۹۶۹؛
۲. لوئی‌ گاردیه‌ و جورج‌ قنواتی‌، فلسفة‌ الفکر الدینی‌ بین‌الاسلام‌ و المسیحیة‌، نقله‌ الی‌ العربیة‌ صبحی‌ صالح‌ و فرید جبر، بیروت‌ ۱۹۷۸ـ۱۹۸۳؛
۳. ابن‌حزم‌، الفصل‌ فی‌ الملل‌ و الاهواء و النحل‌، چاپ‌ محمدابراهیم‌ نصر و عبدالرحمان‌ عمیره‌، بیروت‌ ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵؛
۴. ابن‌تیمیّه‌، الجواب‌ الصحیح‌ لمن‌ بدل‌ دین‌ المسیح‌، چاپ‌ علی‌السید صبح‌ المدنی‌، [بی‌جا، بی‌تا.]؛
۵. قمر آریان‌، چهرة‌ مسیح‌ در ادبیات‌ فارسی‌، تهران‌ ۱۳۶۹ش‌؛
۶. لوئی‌ گاردیه‌ و جورج‌ قنواتی‌، فلسفة‌ الفکر الدینی‌ بین‌الاسلام‌ و المسیحیة‌، نقله‌ الی‌ العربیة‌صبحی‌ صالح‌ و فرید جبر، بیروت‌ ۱۹۷۸ـ۱۹۸۳؛
۷. طباطبائی‌؛
۸. محمد رشیدرضا، تفسیرالقرآن‌ الحکیم‌ الشهیر بتفسیر المنار، ج‌۶، مصر ۱۳۷۵؛
۹. ابن‌معروف‌، فرهنگ‌ کنزاللغات‌، چاپ‌ رضا علوی‌، [تهران‌? ۱۳۹۲]؛
۱۰. ابن‌کثیر، تفسیرالقرآن‌ العظیم‌، بیروت‌ ۱۴۱۲؛
۱۱. علاوه‌ بر کتاب‌ مقدّس‌. عهد جدید؛
۱۲. محمد ایلخانی‌، «پولُس‌»، ارغنون‌، سال‌ ۲، ش‌ ۵ و ۶ (بهار و تابستان‌ ۱۳۷۴)، ص‌۳۹۳ـ۴۰۹؛
۱۳. محمد ایلخانی‌، «تثلیث‌ از آغاز تا شورای‌ قسطنطنیه‌»، معارف‌، دورة‌ ۱۲، ش‌ ۳ (آذر ـ اسفند ۱۳۷۴)، ص‌ ۷۳ـ۱۰۰؛
۱۴. محمد ایلخانی‌، متافیزیک‌ بوئتیوس‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌، ص‌ ۲۳۷ـ۲۷۷؛
۱۵. علاوه‌ بر قرآن‌ و کتاب‌ مقدّس‌. عهد جدید؛
۱۶. محمدبن‌ طبیب‌ باقلانی‌، التمهید فی‌ الرد علی‌ الملحدة‌ المعطلة‌، چاپ‌ محمود محمد خضیری‌ و محمد عبدالهادی‌ ابوریده‌، قاهره‌ ۱۳۶۶/ ۱۹۴۷؛
۱۷. احمدبن‌علی‌ بیهقی‌، تاج‌المصادر، چاپ‌ هادی‌ عالم‌زاده‌، تهران‌ ۱۳۶۶ـ ۱۳۷۵ش‌؛
۱۸. اسماعیل‌بن‌ حماد جوهری‌، الصحاح‌: تاج‌اللغة‌ و صحاح‌العربیة‌، چاپ‌ احمد عبدالغفور عطار، بیروت‌ [بی‌تا.] ، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌؛
۱۹. دهخدا؛
۲۰. حسین‌بن‌ محمدراغب‌ اصفهانی‌، المفردات‌ فی‌ غریب‌القرآن‌، چاپ‌ محمد سیدکیلانی‌، بیروت‌ [بی‌تا.]؛
۲۱. محمدبن‌ علی‌ شوکانی‌، فتح‌ القدیر، [بیروت‌] : عام‌الکتب‌، [بی‌تا.]؛
۲۲. محمدبن‌ ابراهیم‌ صدرالدین‌ شیرازی‌، الحکمة‌ المتعالیة‌ فی‌ الاسفار العقلیة‌ الاربعة‌، تهران‌ ۱۳۳۷ش‌، چاپ‌ افست‌ قم‌ [بی‌تا.]؛
۲۳. عبدالرحیم‌بن‌ عبدالکریم‌ صفی‌پوری‌، منتهی‌الارب‌ فی‌ لغة‌العرب‌، چاپ‌ سنگی‌ تهران‌ ۱۲۹۷ـ ۱۲۹۸، چاپ‌ افست‌ ۱۳۷۷؛
۲۴. طبرسی‌؛
۲۵. طبری‌، جامع‌؛
۲۶. فخرالدین‌بن‌ محمد طریحی‌، مجمع‌البحرین‌، چاپ‌ احمد حسینی‌، تهران‌ ۱۳۶۲ش‌؛
۲۷. محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، التبیان‌ فی‌ تفسیرالقرآن‌، چاپ‌ احمد حبیب‌ قصیر عاملی‌، بیروت‌ [بی‌تا.]؛
۲۸. محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، کتاب‌ تمهید الاصول‌ فی‌ علم‌ الکلام‌، چاپ‌ عبدالمحسن‌ مشکوة‌الدینی‌، تهران‌ ۱۳۶۲ش‌؛
۲۹. محمدبن‌ عمر فخررازی‌، التفسیرالکبیر، قاهره‌ [بی‌تا.] ،چاپ‌ افست‌ تهران‌ [بی‌تا.]؛
۳۰. محمدبن‌ یعقوب‌ فیروزآبادی‌، ترتیب‌ القاموس‌ المحیط‌، چاپ‌ طاهر احمد زاوی‌، بیروت‌ ۱۳۹۹/ ۱۹۷۹؛
۳۱. قاضی‌ عبدالجباربن‌ احمد، المغنی‌ فی‌ ابواب‌ التوحید و العدل‌، ج‌ ۵، چاپ‌ محمود محمد خضیری‌، قاهره‌ ۱۹۶۵؛
۳۲. محمدبن‌ احمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، بیروت‌ ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵؛
۳۳. سیدقطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، بیروت‌ ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷؛
۳۴. محمدبن‌ محمد مرتضی‌ زبیدی‌، تاج‌العروس‌ من‌ جواهر القاموس‌، بیروت‌: مکتبة‌ الحیاة‌، [بی‌تا.]؛
۳۵. ابوالفضل‌ مصفّی‌'، فرهنگ‌ اصطلاحات‌ نجومی‌، تهران‌ ۱۳۶۶ش‌؛
۳۶. ویلیام‌ مونتگمری‌ وات‌، برخورد آرای‌ مسلمانان‌ و مسیحیان‌: تفاهمات‌ و سوءتفاهمات‌، ترجمة‌ محمدحسین‌ آریا، تهران‌ ۱۳۷۳ ش‌؛
۳۷. یاقوت‌ حموی‌؛
۳۸. علاوه‌ بر قرآن‌؛
۳۹. حسام‌ محیی‌الدین‌ آلوسی‌، فلسفة‌ الکندی‌ و آراء القدامی‌ والمحدثین‌ فیه‌، بیروت‌ ۱۹۸۵؛
۴۰. محمدبن‌ طیب‌ باقلاّ نی‌، التمهید فی‌ الرد علی‌ الملحدة‌ المعطلة‌، چاپ‌ محمودمحمد خضیری‌ و محمد عبدالهادی‌ ابوریده‌، قاهره‌ ۱۳۶۶/ ۱۹۴۷؛
۴۱. علیرضا برازش‌، المعجم‌ المفهرس‌ لالفاظ‌ احادیث‌ الکتب‌ الاربعة‌، تهران‌ ۱۳۷۳ ش‌؛
۴۲. علیرضا برازش‌، المعجم‌ المفهرس‌ الالفاظ‌ احادیث‌ بحار الانوار، تهران‌ ۱۳۷۲ـ ۱۳۷۳ش‌؛
۴۳. محمدبن‌ عبدالکریم‌ شهرستانی‌، الملل‌ و النحل‌، چاپ‌ محمد سیدکیلانی‌، قاهره‌ ۱۳۸۷/ ۱۹۶۷؛
۴۴. محمدحسین‌ طباطبائی‌، شیعه‌ در اسلام‌، قم‌ ۱۳۶۰ش‌؛
۴۵. طبری‌، تاریخ‌ (لیدن‌)؛
۴۶. محمدصادق‌ فخرالاسلام‌، انیس‌الاعلام‌ فی‌ نصرة‌ الاسلام‌، چاپ‌ عبدالرحیم‌ خلخالی‌، تهران‌ ۱۳۵۱ـ۱۳۵۵ش‌؛
۴۷. قاضی‌ عبدالجباربن‌ احمد، شرح‌ الاصول‌ الخمسة‌، چاپ‌ عبدالکریم‌ عثمان‌، قاهره‌ ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸؛
۴۸. قاضی‌ عبدالجباربن‌ احمد، المغنی‌ فی‌ ابواب‌ التوحید و العدل‌، ج‌۵، چاپ‌ محمودمحمد خضیری‌، قاهره‌ ۱۹۶۵؛
۴۹. کتاب‌ مقدّس‌. عهد جدید. فارسی‌، ترجمة‌ اناجیل‌ اربعه‌، از محمدباقربن‌ اسماعیل‌ حسینی‌ خاتون‌آبادی‌، چاپ‌ رسول‌ جعفریان‌، تهران‌ ۱۳۷۵ش‌؛
۵۰. مجلسی‌؛
۵۱. پل‌ نویا، تفسیر قرآنی‌ و زبان‌ عرفانی‌، ترجمة‌ اسماعیل‌ سعادت‌، تهران‌ ۱۳۷۳ش‌؛
۵۲. ویلیام‌ مونتگمری‌ وات‌، برخورد آرای‌ مسلمانان‌ و مسیحیان‌: تفاهمات‌ و سوءتفاهمات‌، ترجمة‌ محمدحسین‌ آریا، تهران‌ ۱۳۷۳ش‌؛
۵۳. هری‌ اوسترین‌ ولفسون‌، فلسفة‌ علم‌ کلام‌، ترجمة‌ احمد آرام‌، تهران‌ ۱۳۶۸ش‌؛
۵۴. Abu ¦ ـ I ¦sa ¦Warra ¦k ¤, Anti-Christian polemic in early Islam: Abu ¦ ـ I ¦sa ¦al-Warra ¦q's Against the Trinity , ed. and tr. David Thomas, Cambridge ۱۹۹۲;
۵۵. Boethius , The theological tractates , London ۱۹۷۳;
۵۶. C. Welch, Trinity in contemporary theology , London ۱۹۵۳.۲);
۵۷. D. Brown, The divine Trinity , London ۱۹۸۵;
۵۸. Edmund J. Fortman, The triune God , London ۱۹۷۳;
۵۹. Edward William Lane, An Arabic-English lexicon , Cambridge ۱۹۸۴.۴);
۶۰. EI ۲ , s.v. " ـ I ¦sa ¦" (by G. C. Anawati);
۶۱. EI ۲ , s.v. "Tat ¢h ¢l ¦ât ¢h ¢" (by D. Thomas);
۶۲. EI ۲ , s.v. "Tat ¢h ¢l ¦ât ¢h ¢" (by D. Thomas).;
۶۳. J. Gill, The council of Florence , Cambridge ۱۹۵۹;
۶۴. J. N. D. Kelly, Early Christian doctrine , New York ۱۹۶۸;
۶۵. J. Quasten, Patrology , ۶th. ed. Westminister, Maryland ۱۹۹۲;
۶۶. M. Ilkhani, La thإologie de la crإation chez Achard de Saint-Victor , Bruxelles ۲۰۰۰;
۶۷. M. Luther, Luther's works , ed. J. Pelikan, St. Louis ۱۹۵۹-۱۹۶۷;
۶۸. Routledge encyclopedia of philosophy , ed. Edward Craig, London: Routledge, ۱۹۹۸, s.v. "Trinity" (by Peter Van Inwagen);
۶۹. St. Augustin, De Trinitate (La trinitإ ), texte latin et traduction francaise, Etudes Augustiniennes, vol. ۱۵-۱۶, Paris ۱۹۹۱;
۷۰. Th. de Regnon, Etudes de thإologie positive sur la Saint Trinitإ, Paris ۱۸۹۲-۱۸۹۸;
۷۱. The Early Christian- Muslim dialogue: a collection of documents from thefirst three Islamic centuries ( ۶۳۲-۹۰۰ A. D. ) , translations with commentary , ed. N. A. Newman, Hatfield, PA: Interdisciplinary Biblical Research Institute, ۱۹۹۳;
۷۲. The Early Christian-Muslim dialogue: a collection of documents from the first three Islamic centuries (۶۳۲-۹۰۰ A.D.), translations with commentary , ed. N.A. Newman, Hatfield, PA: Interdisciplinary Biblical Research Institute, ۱۹۹۳;
۷۳. The International standard Bible encyclopedia , ed. Geoffrey W. Bromiley, Michigan: William B. Eerdmans, ۱۹۷۹- ۱۹۸۸, s.v. "Trinity" (by C. Plantinga);
۷۴. The Oxford encyclopedia of the reformation , ed. Hans J. Hillerbrand, New York ۱۹۹۶, s.v. "Antitrinitarianism"(by Lech Szczucki);
۷۵. Thomas Aquinas, Summa theologiae , translated by Fathers of the English Dominican Province, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۷۱, vols. ۱۹-۲۰;

---