جهاد به لحاظ هدف غایی (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
جهاد به لحاظ هدف غایی در
مشروعیت جهاد، افزون بر عنصر معنوی، هدف و غایت عملیات رزمی نقش تعیینکننده دارد.
حقوق بینالملل معاصر
جنگها را بر اساس اهدافی چون فتوحات، منافع ملی، دفاع مشروع یا اجرای نظم بینالمللی دستهبندی میکند.
در
فقه اسلامی نیز جهاد اهدافی همچون دفاع در برابر تجاوز، مقابله با نقض پیمان و تلاش در راه
خدا برای رفع فتنه و یاری مستضعفان را در بر میگیرد.
بدینترتیب، در برخی مصادیق مانند دفاع مشروع و جنگهای رهاییبخش، میان مفهوم اسلامی جهاد و تعریف حقوقی جنگ همپوشانی قابل توجهی وجود دارد.
صرفنظر از عنصر معنوى در جهاد، مسأله هدف غايى و نتايج مورد نظر در عمليات رزمى مىتواند به نوعى در مشروعيت جهادتين تعريف جهاد مشروع موثر باشد.
در حقوق بينالملل معاصر جنگ را بر حسب غايت و هدف به گونههاى مختلف تعريف مىكنند كه به همين لحاظ به موارد زير قابل تقسيم مىباشد:
- مخاصمات مسلحانه به منظور دستيابى به فتوحات؛
- نبرد مسلحانه براى حفظ و توسعه منافع ملى؛
- دفاع مشروع؛
- اقدام به عمليات نظامى به منظور اجراى مقررات حقوقى؛
- تغيير نظام حقوقى از طريق نبرد مسلحانه؛
- اجراى يک تصميم جمعى به منظور اجراى نظم مورد نظر بينالمللى از طريق اقدامات مسلحانه؛
- پيكار مسلحانه براى ايجاد دگرگونى در افكار و عقائد بر عليه يک ايدئولوژى يا طرز فكر خاص؛
- مخاصمات مسلحانه براى حفظ توازن و حافظ وضعيت.
گرچه برخى از اين موارد نامبرده شده جنبه بينالمللى نداشته، احياناً در يك منطقه و يا در ميان دو كشور همسايه رخ مىدهد لكن همه اين جنگها به لحاظ حقوقى و آثار و مسؤوليتهاى بينالمللى ناشى از آن حائز اهميت مىباشند.
جهاد در مفهوم اسلامى مىتواند اهداف و غايات زير را به همراه داشته باشد.
- الف - دفاع مشروع در برابر نيروهاى متجاوز.
- ب - واكنش سريع نظامى در برابر اهداف تجاوزكارانه دشمنى كه درصدد نقض پيمان و زيرپا گذاردن تعهدات خود مىباشد كه در تعبير قرآنی از آن به انباذ ياد شده است.(وَ إِمّٰا تَخٰافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيٰانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلىٰ سَوٰاءٍ.)
- ج - فى سبيل الله كه شامل رفع فتنه، سركوب استكبار، يارى رساندن به مستضعفان در حال پيكار رهايى بخش، ايجاد زمينههاى استقرار حاکمیت الهى و اقامه شعائر دينى كه در بحث مربوط به اهداف جهاد به تفصيل از هر كدام گفتگو خواهيم داشت.
مفهوم اسلامى جهاد با تعريف حقوقى جنگ در مورد دفاع مشروع و مخاصمات مسلحانه مقاومت و رهايىبخش و يا جنگهاى
انقلابی تطابق دارد و نوع دوم اين جنگها هرچند كه جنبه داخلى داشته و بين دولت و قواى تحت استعمار انجام مىگيرد.
لكن در مطالعات حقوقى و بينالمللى و نيز در پروتكلها و كنوانسيونهاى بينالمللى و سلسله بحثهاى آكادميک
حقوق بینالملل مورد توجه خاص مىباشد.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۵، ص۲۱۳-۲۱۴.
