حفاظت از افراد غیرنظامی (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
حفاظت از افراد غیرنظامی جهاد در
فقه اسلامی با
جنگ مطلق یکی نیست.
بلکه چارچوبی حقوقی و اخلاقی دارد که در آن مصونیت غیرنظامیان و رعایت اصول انسانی الزامی است.
عملیات نظامی تنها متوجه نیروهای مؤثر در جنگ است و باید با کنترل سلاح و تدابیر حفاظتی همراه باشد.
این رویکرد با برخی دیدگاههای موسع در جنگهای مدرن متفاوت است و بر محدودیت خشونت و رعایت
عدالت تأکید دارد
چگونگى حفاظت از افراد غيرنظامى چه به معنى كنترل فعاليتهاى نظامى بر عليه دشمن به منظور آسيب نرسيدن به افراد غيرنظامى و چه به معنى مصونيت افراد غيرنظامى در داخل مرزهاى
کشور اسلامی و به طور كلى حفاظت از افراد مسلمانان در سراسر جهان به هنگام وقوع جنگ بين
دارالاسلام يا
دولت اسلامی با دولت و يا دولتهاى متجاوز و دشمن امرى بسيار حساس و اصولاً نيازمند به يک سلسله تدابير فنى و وسايل دفاعى و امنيتى دارد كه در شرايط مختلف به صورتهاى متفاوت مورد لزوم قرار مىگيرد.
به عنوان مثال وسايلى مانند:
ماسکهاى ضد گاز، پناهگاههاى قابل اطمينان، حفاظتهاى ويژه در برابر بمبارانهاى اتمى و تشعشعات ناشى از آن، آذوقه و مواد غذايى، عوامل تسكين روانى انواع وسايل حمل و نقل و امكانات بهداشتى و درمانى و بالاخره جمعيتهاى حقوقى براى تأمين حفاظت از افراد غيرنظامى توسط هر دولتى نسبت به اتباع خود اجتناب ناپذير مىباشد.
چنانكه كنترل دقيق و فنى كاربرد سلاحها نسبت به افراد غيرنظامى دشمن از ويژگیهاى جهاد به مفهوم اسلامى است.
ظرافت و دشوارى اين نوع اقدامات حفاظتى هنگامى آشكارتر مىگردد كه به اين نكته نيز توجه داشته باشيم كه معمولاً پيشبينى شيوههاى حملات دشمن امكانپذير نيست و براى انتخاب راههاى دفاعى هم فرصت زيادى وجود ندارد.
از سوى ديگر انتخاب نوع سلاح و كنترل مقابله به مثالها نيز به نوبه خود از مشكلات نامریى در اقدامات مؤثر براى حفاظت افراد غيرنظامى به شمار مىآيد.
به نظر چنين مىرسد كه در عمليات رزمى جهادى آنقدر كه انديشه و تعقل به كار مىآيد ساز و برگ جنگى و سلاحها كارآيى ندارند و كاربرد وسايل جنگى نيز بايد با دقت كامل كنترل شود كه اقدامى در جهت مخالف اهداف جهاد انجام نگيرد.
منظور از انديشه و
تعقل تنها تدبير و مديريت جنگ نيست بلكه آن عقلا نيت بشردوستانه است كه خشونت را با ظريفترين و عاطفىترين مسائل انساندوستانه همراه و همسو مىگرداند و به خشونت جهت انسانى مىدهد.
اين نوع مشكلات اصولى كه امروز در مورد جهاد پيش مىآيد ناشى از آن است كه وسايل جنگى و سلاحهاى موجود در جهان براى انجام جهاد و يا يک جنگ مبتنى بر اصول انساندوستانه طراحى و توليد نشدهاند.
انگيزهها و هدفها در توليد انبوه سلاحهاى كشنده و مخرب هولناک و زرادخانههاى كشورهاى صاحب تكنولوژى اتمى انباشته شده آنگونه كه از سابقه تاريخى آن در جنگهاى جهانى معلوم مىگردد صرفاً كشتار به هر نوع و تخريب به هرگونه است.
انجام هر عملياتى براى هر هدفى ابزار متناسب با آن اعمال و اهداف را مىطلبد مفاد آيه كريمه:
(وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اِسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ) كه در مسير تحقق بخشيدن به اهداف انساندوستانه اسلام قرار دارد مستلزم طرح و توليد آن نوع از مصاديق
(مَا اِسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ) مىباشد كه قابل استفاده در رسيدن به اهداف اسلامى جهاد مىباشد.
مفاد معاهده
ژنو مورخ (۱۹۴۹ م) در مورد حمايت از مردم غيرنظامى در زمان جنگ طى يكصد و پنجاه و نه ماده تدابيرى را انديشيده است كه به بخشى از مسائل انساندوستانه در جنگ اشاره دارد.
از آن جمله مىتوان به ايجاد مناطق بىطرف، محلهاى بهداشتى و درمانى و نواحى امنيتى براى مجروحان، بيماران، معلولان، نيز كودكان، زنان باردار، مادران و افراد سالخورده اشاره نمود لكن اين نوع تدابير انساندوستانه هنگامى مؤثر است كه همراه با كنترل در توليد سلاحهاى كور (بدون تفكيک و تبعيض) باشد.
امروز هر اندازه كه سلاحهاى جنگى پيشرفتهتر و هولناکتر مىگردد آسيبپذيرى افراد غيرنظامى نيز عمق و توسعه بيشترى مىيابد و در نتيجه نياز به ضرورت كنترل تسليحات نيز محسوستر مىگردد.
نتيجه آن كه جهاد از نظر فقهى تعريفى كاملاً متمايز از جنگ دارد.
معمولاً به كليه درگيریهايى كه در آنها به نوعى، سلاح و خشونت به كارگرفته مىشود
جنگ اطلاق مىگردد ولى در مفهوم فقهى، جهاد عبارت از تلاشى است كه
مسلمان از طريق
ایثار مال، جان و توان خود در برابر دشمنان غيرمسلمان و يا مسلمانانى كه بر عليه امام مسلمين شوريدهاند به كار مىبندد.
فقها در مفهوم اسلامى جهاد بنا به، ماهيت عبادى آن عنصر معنوى قصد و نيت را معتبر دانستهاند به اين معنى كه پيكار مسلحانه و درگيرى نظامى هنگامى جهاد محسوب مىشود كه براى
خدا و با نيت و هدف اعتلاى اسلام و اقامه شعائر و يا برداشتن موانع از پيشپاى دعوت اسلام انجام گيرد.
به علاوه جهاد در مفهوم اسلامى لزوماً به معنى پيكار مسلحانه با دشمنان
اسلام و
کفار نيست بلكه در مفهوم وسيع و عام آن شامل پيكار با زبان، قلب، فكر و احساس بوده و گاه طرف مقابل پيكار حالات درونى فرد يا افراد و يا
جامعه اسلامی است به همين لحاظ گاه به تلاش فرد در خودسازى و اصلاح افراد و سالمسازى محيط زندگى اجتماعى نيز
جهاد گفته مىشود و احياناً از آن به جهاد اكبر تعبير مىشود.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۵، ص۲۳۲-۲۳۴.
