• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

حمید بن زیاد (دانشنامه)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف


حُمَیْد بن زیاد، فقیه و محدّث شیعیِ قرن سوم و چهارم هجری است. او که اصالتاً کوفی بود و در شهرهای سُورا و نینوا اقامت داشت، از آخرین چهره‌های برجسته فرقه واقفیه به شمار می‌آید.
با وجود این گرایش مذهبی، به دلیل وسعت دانش، نزد علمای رجالِ امامیه بسیار مورد وثوق است. وی از مشایخ بزرگ حدیث محسوب می‌شود که محدثانِ طراز اولی مانند کلینی و علی بن ابراهیم قمی از او روایت کرده‌اند.
حمید آثار متعددی، از جمله «الجامع فی انواع الشرایع» و «تاریخ الرجال» تألیف کرد که منابعِ مهمِ رجالی برای شیخ طوسی و نجاشی بوده‌اند. او در سال ۳۱۰ هجری درگذشت.


حُمَیْد بن زیاد، فقیه و محدّث امامی قرن سوم و چهارم. از تاریخ تولد، زادگاه، و جزئیات زندگی وی اطلاعی در دست نیست. کنیه‌اش ابوالقاسم و در اصل کوفی بود، مدتی در سُورا نزدیک شهر حِلّه سکنا گزید و سپس به نینوا قریه‌ای در نزدیکی کربلا رفت
[۱] ر. ک: احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، ص۱۳۲، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
[۲] عنایة‌اللّه قهپائی، مجمع‌الرجال، ج۲، ص۲۴۴. ، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی، اصفهان ۱۳۸۴ـ۱۳۸۷، چاپ افست قم بی‌تا.


۱.۱ - مشایخ

به تصریح شرح‌حال‌نویسان، حمید از افراد بسیاری حدیث شنید، از جمله احمد بن محمد بن رَباح، حسن بن محمد بن سَماعة (متوفی ۲۶۳ق)، حسن بن موسی خَشّاب (زنده در ۲۶۰ق)، عُبیداللّه بن احمد نَهیکی (محدّث قرن سوم هجری)، حسن بن محمد کِندی و ابراهیم بن سلیمان نَهْمی‌.
[۳] ر. ک: کلینی، ج۳، ص۱۴۶.
[۴] محمدبن حسن طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۴۱۷، ص۳۸ـ۳۹، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
[۵] خویی، ج۶، ص۲۸۹.


۱.۲ - وثاقت و اعتبار

هرچند حمید از بزرگان فرقه واقفه/ واقفیه و از آخرین چهره‌های سرشناس این گروه بوده، ولی مورد وثوق رجالیان امامی است. وی را به وسعت علم و کثرت آثار ستوده‌اند.
[۶] ر. ک: احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، ص۱۳۲، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
[۷] محمدبن حسن طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۴۱۵، ص۴۲۱، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
[۸] ابن‌داوود حلّی، کتاب الرجال، ص۲۱۰، چاپ محمدصادق آل‌بحرالعلوم، نجف ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم بی‌تا.

وی همچنین راوی بسیاری از کتب و اصول اصحاب امامیه بود و به همین جهت، نام او در سلسله اسنادِ روایات بسیاری، در کتب معتبر شیعه آمده و محدّثان بزرگی از طریق او روایت کرده‌اند، از جمله محمد بن یعقوب کلینی،
[۹] برای نمونه رجوع کنید به ج ۲، ص ۱۴، ۷۵
علی بن ابراهیم قمی (زنده در ۳۰۷ق)، حسین بن علی بَزوفَری (زنده در ۳۵۲ق)، عبیداللّه بن ابوزید انباری و حسن بن محمد بن عَلّان.
برخی از این افراد، از جمله علی بن حاتِم قزوینی در ۳۰۶ق و ابوالمفضل شیبانی در ۳۱۰ق، از او اجازه روایت دریافت کرده‌اند.
[۱۰] ر. ک: احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، ص۱۳۲، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
[۱۱] محمدبن حسن طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۴۱۷، ص۱۱۵، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
[۱۲] حرّعاملی، ج۳۰، ص ۱۳۲
[۱۳] خویی، ج۶، ص۲۸۹ـ۲۹۲.
حمید را از معمرین دانسته و، وفات وی را در سال ۳۱۰ق ثبت کرده‌اند.
[۱۴] ر. ک: احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، ص۱۳۲، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
[۱۵] مجلسی، ج۵۴، ص۳۶۷.
[۱۶] آقابزرگ طهرانی، ج۲، ص۱۴۸.

حمید بن زیاد آثار متعددی تألیف کرده از آن جمله: «الجامع فی انواع الشرایع»، «الفرائض»، «الدَلائل»، «فَضْلُ العِلم وَ الْعُلماء»، «الخُمس»، «ذَمُّ مَنْ خالَفَ الْحَقَّ وَ اَهْلَهُ»، «النوادر»، «تاریخ الرجال»، و «من روی عن الصادق علیه‌السلام».
[۱۷] ر. ک: آقابزرگ طهرانی، ج۳، ص۲۵۳، ج۷، ص۲۵۵، ج۸، ص۲۳۶، ج۱۰، ص۴۳، ج۱۶، ص۱۴۵، ۲۷۱.
[۱۸] اسماعیل بغدادی، ایضاح المکنون، ج۱، ستون ۳۵۶، ج۲، ستون ۲۹۳ـ ۲۹۵، ۲۹۷، ۳۴۶، ج ۱ـ۲، در حاجی‌خلیفه، ج ۳ـ۴.
به گفته موحدی ابطحی
[۱۹] محمدعلی موحدی ابطحی، تهذیب المقال فی تنقیح کتاب الرجال للشیخ الجلیل ابی‌العباس احمدبن علی النجاشی، ج۵، ص۱۳۳، پانویس ۱ و ۲، ج ۵، قم ۱۴۱۷.
دو کتاب اخیر از جمله منابع شیخ‌ طوسی و نجاشی در تألیفِ آثار رجالی‌شان بوده است.
۱. ↑ ر. ک: احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، ص۱۳۲، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
۲. ↑ عنایة‌اللّه قهپائی، مجمع‌الرجال، ج۲، ص۲۴۴. ، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی، اصفهان ۱۳۸۴ـ۱۳۸۷، چاپ افست قم بی‌تا.
۳. ↑ ر. ک: کلینی، ج۳، ص۱۴۶.
۴. ↑ محمدبن حسن طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۴۱۷، ص۳۸ـ۳۹، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
۵. ↑ خویی، ج۶، ص۲۸۹.
۶. ↑ ر. ک: احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، ص۱۳۲، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
۷. ↑ محمدبن حسن طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۴۱۵، ص۴۲۱، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
۸. ↑ ابن‌داوود حلّی، کتاب الرجال، ص۲۱۰، چاپ محمدصادق آل‌بحرالعلوم، نجف ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم بی‌تا.
۹. ↑ برای نمونه رجوع کنید به ج ۲، ص ۱۴، ۷۵
۱۰. ↑ ر. ک: احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، ص۱۳۲، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
۱۱. ↑ محمدبن حسن طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۴۱۷، ص۱۱۵، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
۱۲. ↑ حرّعاملی، ج۳۰، ص ۱۳۲
۱۳. ↑ خویی، ج۶، ص۲۸۹ـ۲۹۲.
۱۴. ↑ ر. ک: احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، ص۱۳۲، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
۱۵. ↑ مجلسی، ج۵۴، ص۳۶۷.
۱۶. ↑ آقابزرگ طهرانی، ج۲، ص۱۴۸.
۱۷. ↑ ر. ک: آقابزرگ طهرانی، ج۳، ص۲۵۳، ج۷، ص۲۵۵، ج۸، ص۲۳۶، ج۱۰، ص۴۳، ج۱۶، ص۱۴۵، ۲۷۱.
۱۸. ↑ اسماعیل بغدادی، ایضاح المکنون، ج۱، ستون ۳۵۶، ج۲، ستون ۲۹۳ـ ۲۹۵، ۲۹۷، ۳۴۶، ج ۱ـ۲، در حاجی‌خلیفه، ج ۳ـ۴.
۱۹. ↑ محمدعلی موحدی ابطحی، تهذیب المقال فی تنقیح کتاب الرجال للشیخ الجلیل ابی‌العباس احمدبن علی النجاشی، ج۵، ص۱۳۳، پانویس ۱ و ۲، ج ۵، قم ۱۴۱۷.


۱. آقابزرگ طهرانی؛
۲. ابن‌داوود حلّی، کتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل‌بحرالعلوم، نجف ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم بی‌تا.؛
۳. اسماعیل بغدادی، ایضاح المکنون، ج ۱ـ۲، در حاجی‌خلیفه، ج ۳ـ۴؛
۴. حرّ عاملی؛
۵. خویی؛
۶. محمد بن حسن طوسی، رجال‌الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵؛
۷. محمد بن حسن طوسی، الفهرست، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۷؛
۸. عنایة‌اللّه قهپائی، مجمع‌الرجال، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی، اصفهان ۱۳۸۴ـ۱۳۸۷، چاپ افست قم بی‌تا.؛
۹. کلینی؛
۱۰. مجلسی؛
۱۱. محمدعلی موحدی ابطحی، تهذیب المقال فی تنقیح کتاب الرجال للشیخ الجلیل ابی‌العباس احمد بن علی النجاشی، ج ۵، قم ۱۴۱۷؛
۱۲. احمد بن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.؛



جعبه ابزار