رشته های دین پژوهی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



دین پژوهی عبارت است از رشته‌های مختلفی که با روش‌های گوناگون به
تحقیقتحقیق، اصطلاحی در منطق فلسفه و عرفان است
، مطالعه و بررسی ابعاد مختلف می‌پردازد. با توجه به این که ادیان و به خصوص دین
اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
، مشتمل بر ابعاد عقیدتی، فقهی و حقوقی، فردی، اجتماعی، تربیتی و سیاسی‌اند، دانش‌های دین پژوهی از اهمیت خاصی برخوردارند.
رشته‌های دین پژوهی عبارتند از:


فلسفه اسلامی



در
فرهنگ اسلامیبرای فرهنگ تعاریف مختلفی کرده‌اند، به طور کلی فرهنگ، عبارت است از عقیده، برداشت و تلقی هر انسانی از واقعیات و حقایق عالم و نیز خلقیات فردی و خلقیات اجتماعی و ملی
برای
فلسفهفلسفه آن علمی است که درباره کلی‌ترین مسایل هستی که مربوط به هیچ موضوع خاصی نیست و به همه موضوعات هم مربوط است بحث می‌کند و همه هستی را به عنوان یک موضوع در نظر گرفته و درباره آن بحث می‌کند
، تعریف‌های گوناگونی ارایه شده است. برخی از آن‌ها مجموعه معارف بشری را در بر می‌گیرند (ان الحکمة هی العلم بحقایق الاشیاء علی ما هی علیه بقدر الطاقة البشریه) (ان الفلسفه استکمال النفس الانسانیه بمعرفه حقائق الموجودات علی ما هی علیها و الحکم بوجودها تحقیقا بالبراهین لا اخذا بالظن و التقلید بقدر الوسع الانسانی)
[۱] شرح رساله المشاعر، ص۴.
[۲] الحکمة المتعالیه، ج۱، ص۲۰.
و پاره‌ای دیگر، تنها به
علم الهیعلم، یكی از صفات جمال و كمال است و در ثبوت این صفت برای خداوند جای هیچ گونه تردیدی نیست
که مشتمل بر امور عامه و الهیات بالمعنی الاخص است، اختصاص داده شده‌اند. (الحکمة الالهیه علم یبحث فیه عن احوال الموجود بما هو موجود فالحکمة الالهیه هی العلم الباحث عن احوال الموجود بما هو موجود ویسمی ایضا الفلسفة الاولی و العلم الاعلی)
[۳] بدایة الحکمة، ص۶.



تعریف ملاصدرا از فلسفه



صدر المتالهین در تعریف فلسفه می‌نویسد:
«البحث فی الفلسفة الاولی و الحکمة القصوی عن عوارض الوجود بما هو وجود فضرب منها ذوات مجردة عن المواد بالکلیة و الحکمة الباحثة عنها یسمی باثولوجیا فی لغة یونان‌ای العلم الربوبی و ضرب منها معان و مفهومات کلیه لا یابی عن شمولها الطبایع المادیه لا بما هی بل حیث هی موجودات مطلقة».
[۴] صدرالمتالهین شیرازی، الشواهد الربوبیة، ص۱۸.

ایشان در تعلیقات خود بر شفا، ضمن معرفی کتاب و حکمت متعالیه، تمام مباحث فلسفی را به الهیات اختصاص می‌دهد و آن را به دو بخش فلسفه اولی و فن مفارقات تقسیم می‌کند.
[۵] صدرالمتالهین شیرازی، التعلیقة علی الهیات شفا، چاپ سنگی، ص۲۵۶.


فلسفه دین



فلسفه دین به معنای تفکر فلسفی در زمینه دین است. حال اگر آن را دفاع عقلانی و فلسفی از اعتقادات دینی معرفی کنیم، در آن صورت، ادامه دهنده نقش و کارکرد الهیات طبیعی (عقلی) که متمایز از الهیات وحیانی بوده شناخته می‌گردد.
غایت فلسفه دین، اثبات وجود
خداآفرینندۀ جهان هستی را خدا گویند
از طریق براهین عقلی می‌باشد؛ ولی امروزه تنها به تفکر فلسفی و عقلانی درباره دین اطلاق می‌شود و نمی‌توان آن را وسیله‌ای برای آموزش دین تلقی کرد.
حتی لاادریون و کسانی که به خدا اعتقاد ندارند نیز می‌توانند هم چون افراد متدین به تفکر فلسفی در زمینه دین بپردازند.
[۶] جان هیک، فلسفه دین، ترجمهی بهرام راد، ص۲۱ - ۲۲.

برخی از نویسندگان در تبیین فلسفه دین چنین انگاشته‌اند که فلسفه دین عبارت است از ژرف کاوی فلسفی دین و کارهای جدید در این زمینه که به دو نوع تقسیم می‌گردد:
۱ـبررسی و ارزیابی عقلانیت یا معقولیت عقاید دینی، با توجه به انسجام آنها و اعتبار براهین مربوط به توجیه آنها؛
۲ ـ تحلیل توصیفی و روشن سازی زبان و عقیده و اعمال دینی با توجه خاص به قوانین
حاکمبه انشاء کننده حکم حاکم می‌گویند
بر آنها و زمینهی آنها در
حیاتحیات‏ مقابل ممات است
دینی.
[۷] دین پژوهی، دفتر دوم، ص۲۷۱.


مهمترین مبحث دین پژوهی



مهمترین مبحث این رشته دین پژوهی عبارت است از:
تعریف دین، منشا دین، براهین اثبات وجود خدا،
پلورالیسمپلورالیسم (کثرت‌انگاری) نسبت به دین، نظریه‌ای است که برخی از دانشمندان و متکلمین غربی با تأثیرپذیری از دیدگاه خاصی در پاسخ به بعضی مسائل عقیدتی و همچنین برای حل برخی از مشکلات اجتماعی ارائه می‌دهند
دینی، شبهات شر، اوصاف خدا، رابطه علم و دین، اخلاق و دین، هنر و دین، زبان دین، گوهر و صدف دین، قلمرو دین و.... تحقیق و پژوهش در این مسائل در حوزه فلسفه دین تنها با روش
عقلعقل در لغت به معنای امساک و نگاهداری ، بند کردن ، باز ایستادن ، و منع چیزی است
صورت می‌پذیرد.

کلام اسلامی



این زمینه دین پژوهی نیز از طریق تبیین غایت، بیان روش، موضوع، کارکرد، وظیفه متکلم و... تعریف شده و با مدلهای مختلف کلام فلسفی و فلسفه کلامی و کلام نقلی و کلام عرفانی ظاهر گشته است.[۱]    
پارهای از تعاریف به شرح ذیل است:

تعریف علم کلام



الف. قاضی عضدالدین الایجی (م ۷۵۶ هـ. ق) مؤلف مواقف، در تعریف
علم کلام‌علم کَلام یا کلام‌شناسی دانشی است که به بحث پیرامون اصول اعتقادی و جهان‌بینی دینی بر مبنای استدلال عقلی و نقلی می‌پردازد و به شبهه‌هایی که در این زمینه مطرح می‌شود، پاسخ می‌دهد
می‌گوید:
کلام دانشی است که
انسانانسان اصلش از «إِنْسیان» است، زیرا لغت شناسان عربی، مصغّر آن را «اُنیسیانْ» دانسته اند
در پرتو آن، قدرت پیدا می کند که عقاید دینی را از راه ایراد دلایل و رد شبهات اثبات نماید. (الکلام علم یقتدر معه اثبات العقاید الدینیه ما یراد الحجج و دفع الشبهه.)
[۸] شرح المواقف، ج۱، ص۲۴.

ب. سعد الدین تفتازانی (متوفی ۷۹۳ هـ. ق) نیز دانش کلام را چنین تعریف می کند:
کلام، علم به عقاید دینیه از روی دلایل قطعی و یقینی است. (الکلام هوالعلم بالعقاید الدینیه عن الادلة الیقینیه)
[۱۰] سعدالدین التفتازانی. شرح المقاصد، ج۱، ص۱۶۳.

ج. محقق لاهیجی بعد از نقض و ابرام بر سایر تعاریف متکلمان از دانش کلام، این علم را چنین تعریف میکند:
کلام، صناعتی نظری است که به واسطه آن، انسان بر اثبات عقاید دینی توانا می‌شود. (الکلام صناعة یقتدر بها علی اثبات العقاید)

← تعریف فارابی


د. در تعریف این علم می‌نویسد:
صناعت کلام، ملکهای است که انسان به کمک آن میتواند از راه گفتار، به یاری آرا و افعال محدود و معینی که واضع شریعت، آنها را به صراحت بیان کرده است بپردازد؛ و هر چه را مخالف آن است باطل نماید.
[۱۲] ابونصر محمد بن محمد فارابی، احصاء العلوم، ص۱۱۴.


← تعریف ابن خلدون


هـ.
ابن خلدونابوزید عبدالرحمن بن محمد بن محمد بن محمد بن الحسن بن محمد بن جابر الخضرمی (حَضرَمی) الاشبیلی المالکی، معروف به ابن خلدون می‌باشد
می‌گوید:
دانش کلام، آن دانشی است که متضمن اثبات عقاید ایمانی به وسیلهی ادله عقلی است؛ و رد بر بدعت گذارانی است که از اعتقادات مذاهب سلف و
اهل سنتاهل سنت اصطلاحی است در علم ملل و نحل که بر گروهی از مسلمانان اطلاق می شود
منحرف شده اند؛ رمز این عقاید ایمانی،
توحیداعتقاد به یگانگی خداوند و نفی هرگونه شریک برای او را توحید گویند
است.
[۱۳] عبدالرحمن ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، ج۲، ص۹۳۲.


← تعریف برگزیده کلام


با توجه به رسالت متکلمان و اهداف دانش کلام و با در نظر داشتن موضوع و متد آن، تعریف برگزیده از علم کلام، چنین است:
علم کلام دانشی است که به استنباط، تنظیم، تبیین معارف و مفاهیم دینی پرداخته و بر اساس شیوه‌های مختلف استدلال اعم از
برهانبه حجت قاطع و آشكار برهان گویند
،
جدلجدل، اصطلاحی در فسلفه، منطق، کلام و یکی از صناعات خمس در منطق است
،
خطابهخطابه، یکی از اقسام صناعات خمس در منطق می باشد
و... گزاره‌های اعتقادی را اثبات و توجیه می‌کند و به اعتراضها و شبهات مخالفان دینی پاسخ می‌دهد.
خواننده گرامی توجه دارد که در این تعریف، نه تنها به موضوع کلام توجه شده که غایت و روش شناسی کلام نیز مورد عنایت قرار گرفته است.

← اهداف علم کلام


با توجه به تعریف فوق، فواید و اهداف علم کلام و وظیفه متکلمان عبارتند از:
۱ـ استنباط؛
۲ـ تنظیم؛
۳ـ تبیین معارف و مفاهیم دینی؛
۴ ـ دین پژوهی و شناخت دین، به شیوه تحقیقاتی نه تقلیدی؛
۵ ـ اثبات مدعیات اعتقادی و عقلانی کردن آنها؛
۶ـ پاسداری از آموزه‌های دینی و زدودن شبهات از آنها.

مهمترین مباحث کلام



مهمترین مباحث کلام اسلامی عبارت است از اثبات وجود خداوند متعال، بررسی صفات الهی، اثبات توحید خداوند سبحان، مباحث مربوط به افعال الهی از جمله حدوث و قدم عالم، حدوث و قدم
قرآنقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
و کلام الهی، قضا و قدر علمی و عینی
حقحق در سه معنا استعمال شده است
تعالی،
جبر و اختیاربحث جبر و اختیار پیرامون مجبور یا مختار بودن انسان است که در اصول ، در بحث طلب و اراده ، به مناسبت ، از آن صحبت می شود
، بلاء، هدایت و ضلالت، اعواض، آجال، ارزاق، اسعار،
عدل الهیمفهوم عدل از جمله مفاهیمی است که همواره مورد توجه اندیشمندان بوده و کتب زیادی نیز در مورد آن نگاشته شده است
، ضرورت
بعثتبعثت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) یا برانگیخته شدن آن حضرت به مقام رسالت، مهم‌ترین فراز از تاریخ اسلام است که به عنوان حادثه‌ای بس بزرگ و عظیم نقش مهم و تأثیرگذاری در سرنوشت انسان‌ها داشته است
انبیا، امامت و خلافت، مسائل مربوط به
معاد\'\'\'معاد\'\'\' واژهٔ عربی برگرفته از «عود» است و به‌معنای «بازگشتن»، «رستاخیز» یا «دوباره‌برخاستن» (پس از مرگ) است
و حیات اخروی و پارهای از قواعد کلامی از جمله قاعده
حسن و قبح عقلیحکم عقل به خوبى یا بدى کارى قطع نظر از حکم شارع را حُسْن و قُبْح عقلى می گویند که در مقابل حسن و قبح شرعی می باشد و از آن در اصول فقه بحث کرده‏اند
، قاعده لطف، قاعده اصلح و..
[۱۴] جزوه مبادی و منابع کلام، درسهای نگارنده در مؤسسه امام صادق علیه‌السّلام ، ص۱۰۰ - ۱۰۱.


دین پژوهی تطبیقی



دین پژوهی تطبیقی (compa ative study of eligion) که گاهی به آن تاریخ ادیان (histo y of eligions) نیز گفته می‌شود، دانشی نسبتا جوان و نوپاست که در مغرب
زمینزمین جایی است که همه موجودات زنده روی آن زندگی می کنند
ظهور کرده و همواره از پویایی و بالندگی خاصی برخوردار بوده است؛ و به ویژه در روزگار ما، شاخ و برگها و فروع و شبهه‌های زیادی یافته که رسیدن به مرحله اجتهاد و تخصص در هر یک از آنها محتاج عمری جداگانه است؛ این رشته نیز مانند بسیاری دانشهای دیگر از فرزندان عصر روشن گری است و اگر بخواهیم دقیقتر سخن بگوییم، پیدایش آن به اواخر قرن نوزدهم می‌رسد.
یواخیم واخ (joachimwach) جامعه شناس و دین شناس نامدار معاصر، در کتاب «مطالعه تطبیقی دین» که پس از مرگش انتشار یافت درباره تاریخچه، وضعیت کنونی و آینده رشته ادیان چنین می‌نویسد:
«قرن حاضر به پایان نخواهد رسید مگر آنکه شاهد تاسیس دانش یک پارچه و یک دستی باشد که اکنون اجزایش پراکنده است. دانشی که قرنهای گذشته وجود نداشته و هنوز نیز تعریف آن به درستی روشن نیست، دانشی که شاید برای نخستین بار دانش دین شناسی (seience of eligion) نامیده خواهد شد».
[۱۵] دکتر همایون همتی، کیهان فرهنگی، پیشینه تاریخی ادیان، ش۱۴۶، مهرماه ۱۳۷۷.

سر رشته دین پژوهی تطبیقی را در آثار زبانشناس آلمانی به نام ف. ماکس مولر (۱۸۲۳-۱۹۰۰. م) قرار می‌دهند. دانش وسیع مولر از زبان هند و اروپایی، رهیافت تطبیقی او به فقه اللغه و تسری دادن روش آن به دین پژوهی و حمایت صریح او از این رشته به عنوان یک رشته علمی، در طول حیات او، راه را برای تاسیس کرسی‌هایی مربوط به این رشته در دانشگاه‌های پیشتاز
اروپا«اروپا» از قاره‌های جهان ؛ سکونتگاه شماری از حج گزاران است
باز کرد.
مولر، قائل به اتکای اندیشه به زبان بود و جست وجوی ریشه شناختی‌ای برای شناخت منشاء اساسی ، عقاید دینی و اساطیر در پیش گرفته بود.
[۱۶] دین پژوهی، دفتر اول، ص۱۳۴.


مردم شناسی دین



رهیافت مردم شناسی به دین، به عنوان یک حوزه یا رشته نظام مند، در فرهنگ غرب ریشه‌های عمیقی دارد. می‌توان سلسله نسب این امر را به روشنی تا آثار مورخان قوم شناس یونانی و اسلاف رومی آنان دنبال کرد.
تکامل گرایی اجتماعی و زیستی قرن نوزدهم، در نظریه‌های مردم شناختی دین، نقش مهمی بازی کرده است. ‌ای. بی تیلور (۱۸۳۲-۱۹۱۷. م) قوم شناس انگلیسی، یکی از نخستین محققانی بود که مفاهیم تکاملی را در دین پژوهی به کار برد. او مؤسس دین پژوهی مردم شناختی انگاشته می‌شود.
وی بر مبنای آداب، رسوم و عقاید فرهنگهای بدوی، شواهدی بر مرحله اولیه دین یافت. به نظر او مرحله اولیه دین عبارت بوده است از اعتقاد به ارواحی که نه فقط در وجود انسانها، بلکه در همهی اورگانیسم‌های طبیعی و اشیا خانه دارند.
ر. ر. مارت (۱۸۶۶ - ۱۹۴۳. م) و رابرتسون اسمیت (۱۸۴۶ - ۱۸۹۴. م) از مردم شناسان انگلیسی هستند که در این زمینه به تحقیق پرداختند.
[۱۷] دین پژوهی، دفتر اول، ص۱۳۷-۱۳۸.


روانشناسی دین



روانشناسی دین آن گونه که امروزه یافت می‌شود، موجودیتش را به همزمانی پیدایش ادیان تطبیقی در قرن نوزدهم اروپا با پیدایش دو رشتهی دیگر که در آغاز با دین بی ارتباط بود، مدیون است.
این دو رشته عبارتند از:
روانشناسی اعماق (depthpsychology) که در حوزه علوم پزشکی به عنوان نخستین جستوجوی منظم نظریهای در زمینهی ضمیر ناخودآگاه، برای درمان بیماریهای روانی پدیدار شد؛ و دیگری فیزیولوژی روانشناختی (psychophysiology) که از فیزیولوژی به عنوان کوششی برای جانشین سازی دستگاه و تکیه گاه فلسفی مربوط به نظریه ادراک، با سنجش و آزمایش گری عینی، انشعاب یافت.
علی رغم دانش وسیع و رهیافت وسیع المشرب که در آثار نخستین پیشتازان روانشناسی دین مشهود بود، این نیاکان دوگانه، این رشته را بهروی کرد متعارض مقید کردند که سر انجام، طیف رهیافت‌های امروزی در زمینه روانشناسی دین را تشکیل می‌دهد.
[۱۸] دین پژوهی، دفتر دوم، ص۲۹۱.

نخستین نقطه عطف در روانشناسی دین، در سالهای ۱۹۰۱ تا ۱۹۰۲. م، با سخنران‌های گیفورد ویلیام جیمز (۱۸۴۲ - ۱۹۱۰. م) به بار آمد. این سلسله سخنران‌ها، در سال ۱۹۰۲ میلادی تحت عنوان تنوع تجربه دینی، (the va ietiesof eligious enpe ience) انتشار یافت.
[۱۹] دین پژوهی، دفتر اول، ص۲۹۸.

زیگموند فروید (۱۸۵۶ - ۱۹۳۹. م) و شاگردان وی، از جمله آلفرد آدلر (۱۸۷۰ - ۱۹۳۷. م) و کارل گوستاو یونگ (۱۸۷۵ - ۱۹۶۱. م) رهیافتهای جدیدی در حوزه روانشناسی ارایه نمودند.
رهیافت‌های روانشناسی به منشاء و ماهیت دین که از یونان باستان آغاز شد و کسانی همچون شاعر رومی، لوکرتیوس، به تئوری ترس دربارهی آفرینش خدایان دست یافتند، تا قرون جدید ادامه یافت و اندیشمندانی همچون فروید، مارکس، ویلهم وونت، استانلی هال، شلایر ماخر، ویلیام جیمز، به نوعی منشاءهای روانی را برای دین مطرح ساختند.
احساس اتکای مطلق توسط شلایر ماخر، توجه به بعد حس مستقل در انسان به نام حس دینی توسط جیمز نمونه‌هایی از رهیافتهای روانشناسی دین به شمار می‌روند. در این زمینه، نباید از پژوهشهای گسترده روان درمانی، توسط هانس شر، اسکار فیستر، ارنست جان و کارل یونگ غفلت کرد.
[۲۰] کارل یونگ، روان شناسی و دین، ترجمه فواد روحانی.
[۲۱] روان شناسی ضمیر ناخودآگاه، ترجمه محمد علی امیری.


جامعه شناسی دین



سابقه ملاحظه اندیشه ورانه رابطه بین دین و جامعه، به یونانیان باستان باز می‌گردد. ولی اولین بار،
ابن خلدونابوزید عبدالرحمن بن محمد بن محمد بن محمد بن الحسن بن محمد بن جابر الخضرمی (حَضرَمی) الاشبیلی المالکی، معروف به ابن خلدون می‌باشد
(۸۰۸-۷۳۲ هـ ق) از نقش دین در نهادهای اجتماعی و سیاسی، سخن راند. متفکران برجسته ، هم به نقش شکل دهنده دین بر جامعه و هم واکنش دین در برابر نیرو و نفوذ فزاینده دنیوی، توجه شایان کردند.
فیلسوفان جدیدی که فاقد بینش و گرایش دینی بودند، این رابطه را از نظرگاه کاملا دنیوی مطالعه می‌کردند. چنان که در اندیشه کنت و اسپنسر جلوه گر بود. جامعه شناسی دین، به عنوان جنبه‌ای از جامعه شناسی آگاهی و فرهنگی تلقی می‌شده است. این اندیشه کارل مارکس (۱۸۱۸-۱۸۸۳. م) آشکارا اعلام کرد که آگاهی انسانها توسط روابط اجتماعی، اقتصادی تعیین می‌گردد.
[۲۲] دین پژوهی، دفتر اول، ص۱۶۹.

ظهور مطالعه جامعه شناختی دین در عصر جدید، توسط پارسونز، داگلاس و توماس لوک مان، پیوند نزدیکی با ظهور سرمایهداری، تعدد فرهنگی، مدارای دینی و دولت و
حکومتحکومت چهار معنی دارد: ۱
لیبرال دارد؛ بنابراین، نمیتوان ادعا کرد که این رشته، یک شیوه طبیعی ملاحظه دین و جامعه است.
بر عکس، این فراورده فرهنگی است که توسط تحولات تاریخی اندیشه غربی که پژوهشگران را بر آن داشته، یا واداشته که از ادعاهای هنجار آفرین دین با جامعه مورد پژوهش خود، فاصله بگیرند، پدید آمده است؛ در نتیجه جامعه شناسی دین، محصول یکی از تعلقات اساسی آن است؛ یعنی دنیوی سازی یا عرفی سازی (غیر دینی سازی) اندیشه و نهادهای دینی؛ بر عکس جامعه شناسی دین، رشته وابسته به آن، یعنی جامعه شناسی دینی، پیوندهای نزدیکتری با الهیات و دین مستقر، پیدا کرده است.

تاریخ جامعه شناسی



تاریخ جامعه شناسی دین را می‌توان به چهار دوره تقسیم کرد:
۱ـ اندیشه اجتماعی سنتی
۲ـ شکاکیت و نظریه پردازی
۳ ـ واکنش محافظه کارانه و رمانتیک
۴- نظریه اجتماعی جدید.
[۲۳] دین پژوهی، دفتر دوم، ص۳۵۰-۳۴۹.
[۲۴] ملکلم هملیتون، جامعه شناسی دین، ترجمه محسن ثلاثی، ص۳۶-۱۹.


پدیدارشناسی دین



پدیدارشناسی دین (phenomenology of eligion) در طی قرن بیستم به عنوان رشته عمدهای از دین پژوهی و به عنوان رهیافت مؤثری به دین به کار رفته است. محققان از این اصطلاح، معانی گوناگونی را اراده کردهاند.
برخی از پژوهشگران معاصر چون «گئووایدان گرن» و «آک هولت کرانتس» این واژه را در مطالعه تطبیقی و رده بندی انواع مختلف پدیده‌های مختلف دینی به کار برده‌اند و گروهی دیگر نظیر «کریستنسن»، «گواردوس»، «یواخیم واخ»، «میرچاالیاده»، پدیدارشناسی دین را یک رشته یا حوزه یا شیوه خاص در دین پژوهی می‌دانند و پدیدارشناسی دینی عدهای از محققان، کاملا از پدیدارشناسی فلسفی شان متاثر بوده است.
اصطلاح پدیدارشناسی نیز معانی گوناگون دارد. دانشمندان ، معمولا از اصطلاح پدیدارشناسی، تاکید بر برداشت توصیفی (در مقابل تبیین) رشته علمی شان را اراده کرده‌اند. کار برد دوم پدیدارشناسی، در مطالعه توصیفی، سیمانتیک و مطالعه تطبیقی ادیان دیده می‌شود.
پدیدارشناسی در
فلسفهفلسفه آن علمی است که درباره کلی‌ترین مسایل هستی که مربوط به هیچ موضوع خاصی نیست و به همه موضوعات هم مربوط است بحث می‌کند و همه هستی را به عنوان یک موضوع در نظر گرفته و درباره آن بحث می‌کند
«یوهان هایزیش لمبرت» و «امانوئل کانت» و آثار «هگل» به معانی فلسفی و معرفت شناسی نیز به کار رفته است.
[۲۵] دین پژوهی، دفتر اول، ص۲۰۱-۲۰۴.


ادبیات و هنر دینی



تاثیر دین در شاخه‌ها و زوایای مختلف هنری و ادبی، شاخه دیگری از دین پژوهی را به وجود آورده است. بر این اساس، تقسیم بندی هنر تجسمی و غیر تجسمی و نیز ادبیات منظوم و منثور، به دینی و غیر دینی یا سکولار ظاهر گشته است.

اسطوره شناسی دین



دین، برخوردار از مطالب سمبلیک و رمز آلود است (البته اسطوره، نه به معنای خیال، وهم و افسانه).
پرداختن به این مسئله، به تحقیق مستقل و دانش مجزایی محتاج است.
[۲۶] پل تیلیش، الهیات فرهنگ، ترجمه مراد فرهاد پور، ص۲۲۸-۲۲۳.


تاریخ ادیان



علل پیشرفت و انحطاط ادیان و پیآمدها و دستاوردهای آنها، در مراحل مختلف تاریخ و نقش ادیان در فرهنگ و تمدن سازی مطرح می شود و دانشی به نام
تاریخزمان وقوع یک پدیده را، تاریخ گویند
ادیان را نمایان میسازد.

معرفت شناسی دینی



معرفت شناسان، علوم و معارف را به درجه اول و دوم منشعب ساخته‌اند. معرفت شناسی را نیز به معرفت شناسی پیشینی و پسینی تقسیم نموده اند. معرفت شناسی دینی، قسمی از معارف درجه دوم و معرفت شناسی پسینی است که از احکام و عوارض معارف دینی بحث می‌کند.

پانویس


 
۱. شرح رساله المشاعر، ص۴.
۲. الحکمة المتعالیه، ج۱، ص۲۰.
۳. بدایة الحکمة، ص۶.
۴. صدرالمتالهین شیرازی، الشواهد الربوبیة، ص۱۸.
۵. صدرالمتالهین شیرازی، التعلیقة علی الهیات شفا، چاپ سنگی، ص۲۵۶.
۶. جان هیک، فلسفه دین، ترجمهی بهرام راد، ص۲۱ - ۲۲.
۷. دین پژوهی، دفتر دوم، ص۲۷۱.
۸. شرح المواقف، ج۱، ص۲۴.
۹. عبدالرزاق لاهیجی، شوراق الالهام، ج۱، ص۴۱.    
۱۰. سعدالدین التفتازانی. شرح المقاصد، ج۱، ص۱۶۳.
۱۱. عبدالرزاق لاهیجی، شوارق الالهام، ج۱، ص۵۱.    
۱۲. ابونصر محمد بن محمد فارابی، احصاء العلوم، ص۱۱۴.
۱۳. عبدالرحمن ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، ج۲، ص۹۳۲.
۱۴. جزوه مبادی و منابع کلام، درسهای نگارنده در مؤسسه امام صادق علیه‌السّلام ، ص۱۰۰ - ۱۰۱.
۱۵. دکتر همایون همتی، کیهان فرهنگی، پیشینه تاریخی ادیان، ش۱۴۶، مهرماه ۱۳۷۷.
۱۶. دین پژوهی، دفتر اول، ص۱۳۴.
۱۷. دین پژوهی، دفتر اول، ص۱۳۷-۱۳۸.
۱۸. دین پژوهی، دفتر دوم، ص۲۹۱.
۱۹. دین پژوهی، دفتر اول، ص۲۹۸.
۲۰. کارل یونگ، روان شناسی و دین، ترجمه فواد روحانی.
۲۱. روان شناسی ضمیر ناخودآگاه، ترجمه محمد علی امیری.
۲۲. دین پژوهی، دفتر اول، ص۱۶۹.
۲۳. دین پژوهی، دفتر دوم، ص۳۵۰-۳۴۹.
۲۴. ملکلم هملیتون، جامعه شناسی دین، ترجمه محسن ثلاثی، ص۳۶-۱۹.
۲۵. دین پژوهی، دفتر اول، ص۲۰۱-۲۰۴.
۲۶. پل تیلیش، الهیات فرهنگ، ترجمه مراد فرهاد پور، ص۲۲۸-۲۲۳.


منبع



کلام جدید، عبد الحسین خسروپناه، ج۱، ص۳، برگرفته از «دین پژوهی و رشته های آن»    



جعبه ابزار