رشوه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



مالي را که به
قاضیدر اسلام نسبت به شرایط قاضی بسیار سخت‏گیری شده و این امر نشانگر اهمیتی است که اسلام برای قضاوت قائل است
پرداخت مي‌شود تا
حکم•حکم به ضم حاء و سکون کاف به معنای رأی قاضی است
را به نفع صاحب
مالمال همان سرمایه و ثروت انسان است که در آموزه‌های دینی از احکام ویژه‌ای برخوردار است
تغيير دهد رشوه مي‌گويند.از رشوه در باب
تجارتتجارت به معانی خرید و فروش، مطلق کسب و داد و ستد، داد و ستد به قصد سود بردن است
و سخن گفته‏ اند.


معناي رشوه‏



رشوه
مالمال همان سرمایه و ثروت انسان است که در آموزه‌های دینی از احکام ویژه‌ای برخوردار است
بذل شده به قاضى جهت
حکم•حکم به ضم حاء و سکون کاف به معنای رأی قاضی است
‏ به نفع صاحب مال است.

نظر لغويين و فقهادر معناي رشوه



کلمات لغويان و نيز در معناى رشوه ازچند جهت مختلف و پراکنده است:
۱. آيا رشوه اختصاص به
احکام\'\'\'احکام\'\'\' به مجموعه دستورالعمل‌هایی گفته می‌شود که یک دین برای پیروان خود وضع می‌کند
دارد يا گستره آن غير
احکام\'\'\'احکام\'\'\' به مجموعه دستورالعمل‌هایی گفته می‌شود که یک دین برای پیروان خود وضع می‌کند
را نيز دربر مى‏گيرد؟ به عبارت ديگر، آيا رشوه عبارت است از مالى که به
حاکمبه انشاء کننده حکم حاکم می‌گویند
بذل مى‏گردد تا به نفع بذل کننده
حکم•حکم به ضم حاء و سکون کاف به معنای رأی قاضی است
کند يا اعم از
حاکمبه انشاء کننده حکم حاکم می‌گویند
شرعى است و شامل حاکمان عرفی، همچون فرماندار، بلکه تمامى کار گزاران دولتى مى‏شود؟
۲.آيا رشوه اختصاص به مورد حکم به
باطلباطل در لغت، قرآن و حدیث، اسم فاعل از بطلان است و دارای مفهوم تقابلی «ضد حق» است که در قرآن، حدیث، علوم بلاغی، منطق، فلسفه، فقه، اصول فقه، کلام و عرفان بسیار به کار رفته است
دارد و به مالى رشوه گويند که جهت حکم به باطل يا خوددارى از حکم به
حقحق در سه معنا استعمال شده است
، به قاضى داده مى‏شود يا اعم از آن است و شامل مالى که جهت حکم به حق نيز به قاضى داده مى‏شود مى‏گردد؟
۳.آيا رشوه اختصاص به مال دارد يا گستره آن اعم از مال است و آنچه را که مقصود از آن توصل جستن به حاکم جهت صدور حکم به نفع توصل جوينده است نيز دربر مى‏گيرد، مانند انجام دادن خدمتى همچون تعمیرخانه براى
قاضیدر اسلام نسبت به شرایط قاضی بسیار سخت‏گیری شده و این امر نشانگر اهمیتی است که اسلام برای قضاوت قائل است
يا
تمجیدتعظیم و تکریم خداوند را تمجید گویند
و ستایش وى؟
۴.آيا رشوه شامل و
اجرتعوضی که مستأجر در قبال استفاده از منفعت مال يا کار، به موجر يا اجیر می‌پردازد، اجرت ناميده می‌شود
نيز مى‏شود يا ماهيت رشوه با آن دو متفاوت است؟
با توجه به نکات فوق تعاريف از رشوه بيان مى‏ شود:

تعريف فقهااز رشوه




← قول اول


برخى ادعا کرده‏ اند که نزد فقها رشوه مالى است که به قاضى داده مى‏شود تا وى به نفع دهنده مال حکم کند؛ به حق باشد يا به ناحق.
[۱] مفتاح الکرامة ج۸، ص۱۵۹.


← قول دوم


از برخى نقل شده که رشوه عبارت است از مال بذل شده به قاضى به شرط حکم به باطل يا خوددارى از حکم به حق.

← قول سوم


رشوه عبارت است از چيزى که به قاضى بذل مى‏شود تا وى به نفع بذل کننده به باطل حکم کند يا به نفع او حکم نمايد؛ اعم از آنکه حق باشد يا ناحق يا شيوه
جدلجدل، اصطلاحی در فسلفه، منطق، کلام و یکی از صناعات خمس در منطق است
با طرف مقابل را به او بياموزد تا بر وى چيره گردد؛ خواه مبذول از سنخ
مالمال همان سرمایه و ثروت انسان است که در آموزه‌های دینی از احکام ویژه‌ای برخوردار است
باشد يا عمل، از قبيل دوختن لباس قاضى يا گفتار، همچون ستايش قاضى و يا انجام دادن کارى از کارهاى وى، مانند برآوردن نيازى از نيازهاى او.
[۴] العروة الوثقى‏ (تکملة)ج۳، ص۲۲-۲۳.


← قول چهارم


رشوه عبارت است از مالى که کسى به جهت احقاق حق يا پيشبرد باطل يا يا دستيابى به خواسته خود و يا در ازاى عملى که نزد
عرفعُرف، شیوه متعارف و پذیرفته شده نزد همه یا گروهی از مردم می باشد
و عقلا رايگان و بر اساس حسّ
تعاونتعاون و همکاری یکی ازفضایل اخلاقی است که در تعالیم اسلامی بر آن تاکید شده است
و هميارى انجام مى‏شود، به ديگرى مى‏دهد.
[۵] مصباح الفقاهةج۱، ص۲۶۲-۲۶۳.


← قول پنجم


رشوه مالى است که در ازاى جلب منفعت يا دفع‌ضرر به کسى داده مى‏شود.

← قول ششم


رشوه عبارت است از آنچه که به قاضى، والی يا کارگزار
حکومتحکومت چهار معنی دارد: ۱
در ازاى عملى که بر او واجب است داده مى‏شود؛ مال باشد يا غير مال.
[۷] کتاب القضاء (گلپايگانى)ج۱، ص۲۴۰


← قول هفتم


رشوه مالى است که جهت حکم به قاضى داده مى‏شود؛ هرچند به عنوان جُعل يا
اجرتعوضی که مستأجر در قبال استفاده از منفعت مال يا کار، به موجر يا اجیر می‌پردازد، اجرت ناميده می‌شود
باشد.

احکام رشوه




← تفاوت رشوه با هديه


در رشوه، انگيزه رشوه دهنده جلب نظر قاضى جهت صدور حکم به نفع او است؛ در حالى که در
هدیههديه دادن هر گاه كه به قصد جلب دوستی و محبت و بزرگداشت و يا به صلاح آوردن كسی داده شود كار بسيار پسنديده‏ای است
، قصد هديه دهنده تقرب به خدا يا ابراز
محبتعشق و محبت، گاهی صادق و حقیقی است و گاهی کاذب و بی‏معنا
و
دوستیرفاقت و برقرار کردن ارتباط عاطفی با یکدیگر را دوستی (دوست داشتن، محبّت) گویند
نسبت به طرف، بدون انگيزه‏اى خاص يا به انگيزه توصل جستن به حاجتى از قبيل او مى‏ باشد.
[۱۱] العروة الوثقى‏ (تکملة)ج۳، ص۲۵.


← تفاوت رشوه با جُعل و اجرت


رشوه در باب و در ازاى حکم قاضى به نفع رشوه دهنده است؛ اما جعل و اجرت در برابر کار قضاوت و فصل‌خصومت به شيوه مقرر مى‏باشد نه در برابر حکم. البته اگر شرط شود که هرکس که حکم به نفع او صادر شود بايد مبلغى به قاضى بپردازد، در اين صورت تفاوت آن با رشوه، مشخص بودن طرفى که حکم به نفع او صادر مى‏شود از ابتدا در رشوه و نامشخص بودن او در جعل است.
[۱۳] مفاتيح الشرائع ج۳، ص۲۵۱.
بنابر تعريف هفتم، اجرت و جعل از مصاديق رشوه به شمار مى‏روند و با آن تفاوتى ندارند. به رشوه دهنده «
راشیبه رشوه دهنده در فقه راشی گفته می شود
»، به رشوه گيرنده «مرتشی» و به واسطه در اين امر و کسى که رشوه را کم و زياد مى‏کند «
رائشبه واسطه در رشوه رائش می‌گویند
» گويند.

← رشوه در قضاوت



←← حرمت گرفتن رشوه


گرفتن رشوه بر قاضى جهت حکم به نفع رشوه دهنده؛ به حق باشد يا به ناحق،
حرام==حرام در اصطلاح فقه== حرام در اصطلاح فقه، چیزی است که فعل آن شرعا سبب ذم و نکوهش گردد و یا امری است که فعل آن موجب عقاب شود
است. همچنين دادن رشوه به قاضى حرام است، مگر آنکه رسيدن به حق متوقف بر آن باشد، که در اين صورت است، هرچند گرفتن آن بر قاضى حرام مى‏ باشد.
البته بنابر تعريف دوم براى رشوه، مالى که به قاضى جهت حکم به حق داده مى‏شود مصداق رشوه نخواهد بود. برخى گفته ‏اند: صدق رشوه در فرض بناى حاکم بر حکم به حق و عدم تأثير رشوه در حکم وى، مشکل است.

←← جواز پرداخت رشوه


ظاهر کلام برخى، جواز پرداخت رشوه به قاضى جهت رسيدن به حق خود است، هرچند رسيدن به حق منوط بهآن نباشد؛ ليکن گرفتن آن بر قاضى حرام است.
[۱۸] تحرير الأحکام ج۵، ص۱۱۵.


←← قبول هديه در قضاوت


بنابر قول برخى، قبول هديه بر قاضى در موردى که هديه دهنده نزد قاضى دعواى مالى دارد حرام است. همچنين قبول هديه از کسى که به قاضى، قبل از عهده دارى سمت قضاوت، هديه‏اى نمى‏داد بنابر قول برخى، حرام مى‏باشد.

←← گرفتن جعل در قضاوت


بنابر قول مشهور، گرفتن جعل، همچنين اجرت بر قضاوت نيز بر قاضى حرام است.
[۲۱] إرشاد الطالب ج۱، ص ۱۵۰
برخى آن را جايز دانسته‏ اند
[۲۳] المهذب ج۱، ص۳۴۶.
و برخى، بين صورت تعيّن قضاوت بر قاضى و عدم تعيّن آن تفصيل داده و درفرض‏ نخست ندانسته‏اند.
[۲۴] إرشاد الطالب ج۱، ص۱۵۳.


←← واسطه در رشوه


همان گونه که رشوه دادن و گرفتن
حرام==حرام در اصطلاح فقه== حرام در اصطلاح فقه، چیزی است که فعل آن شرعا سبب ذم و نکوهش گردد و یا امری است که فعل آن موجب عقاب شود
است، واسطه شدن براى رشوه نيز حرام مى‏باشد.
[۲۵] مصباح الفقاهة ج۱، ص۲۷۴.


رشوه در غير قضاوت




← حرمت گرفتن رشوه در غیر قضاوت


بنابر صدق رشوه در غير قضاوت، آيا دادن و گرفتن رشوه در غير قضاوت نيز حرام است؟ بنابر قول برخى، بر حاکمان‌عرفی از قبيل استاندار، فرماندار و ديگر کارگزاران‌حکومتی که به لحاظ
قانونقانون در اصل کلمه‌ای است یونانی به معنی قاعده که وارد زبان عربی شده، معرّب گردیده و از عربی به فارسی راه یافته است
ى موظف به انجام دادن کارهاى محول هستند، گرفتن رشوه حرام است. چنان که دادن رشوه به آنان نيز حرام مى‏باشد.
[۲۶] کتاب القضاء (گلپايگانى)ج۱، ص۲۴۰.
[۲۷] شرح تبصرة المتعلمين (تعليق و تحقيق عن امهات مسائل القضاء) ج۶، ص۴۲۸.
در خصوص حرمت گرفتن رشوه بر عاملِ‌زکات ادعاى
اجماع«اجماع» اصطلاحی اصولی است و یکی از ادلّه اربعه به شمار می‌رود
شده است.

← جواز گرفتن رشوه در غیر قضاوت


جواز و حرمت گرفتن رشوه بر ساير افراد که به لحاظ شرعى و قانونى انجام دادن عمل بر آنان واجب و لازم نيست- بنابر صدق رشوه در اين موارد- داير مدار جواز و حرمت عمل است؛ بدين معنا که اگر عمل درخواستى
حلالحلال،این عنوان در مقابل حرام وبه معنای انچه که از لحاظ شرعی جایز است
باشد، جايز و اگر حرام باشد، حرام است و چنانچه از اعمال مشترک باشد و شخص، خواستار انجام دادن عمل در هر صورت- اعم از حلال و حرام- باشد، بنابر قول برخى، گرفتن مالى در ازاى آن حرام است؛ البته نه به جهت آنکه مصداق رشوه است، بلکه بدان جهت که مصداق اکل مال به باطل است.
برخى در حرمت آن در فرض آخر اشکال کرده‏اند.
[۳۱] مصباح الفقاهة ج۱، ص۲۷۲-۲۷۳.


ساير احکام رشوه




← مال يا عدم ماليت رشوه


بنابر قول برخى، رشوه اختصاص به مال ندارد؛ بلکه آنچه که با هدف دستيابى به خواسته خود نزد حاکم يا غير حاکم صورت مى‏گيرد، رشوه به شمار مى‏رود؛ از اين رو، رشوه مى‏تواند دادن مالى، اعم از عين و منفعت به رشوه گيرنده باشد، يا انجام دادن کارى براى او از قبيل دوختن لباس، تعمير خانه يا گفتارى در
مدحیکی از شیوه‌های سرودن شعر، شعر مدحی می‌باشد که مدح در لغت به معنی ستایش کردن و ستودن خصلت‌ها و صفات نیک کسی است
و ستایش وى.
[۳۳] العروة الوثقى‏ (تکملة) ج۳، ص۲۳.
[۳۴] کتاب القضاء (گلپايگانى)ج۱، ص۲۳۷.
[۳۵] مهذب الأحکام ج۲۷، ص۳۰.
برخى گفته‏اند نوع گفتارى آن، همچون ستايش از طرف، رشوه به شمار نمى‏رود و حرام نيست، مگر آنکه مصداق به
ظلمظلم یکی از رذایل اخلاقی و مذموم است
محسوب شود که از اين جهت حرام خواهد بود.
[۳۶] مصباح الفقاهةج۱، ص۲۷۳.


← معامله محاباتي با قاضي


از مصاديق رشوه يا ملحق به آن در حکم، معامله محاباتی است، مانند اينکه‏کالايى را که ارزش آن ده هزار تومان است به هزار تومان به قاضى بفروشد. برخى گفته‏اند: اگر انگيزه فروشنده از اين کار
تعظیمتعظیم (اکرام) یعنی بزرگ داشتن کسى یا چیزى و به عبارت دیگر رعایت مرتبه و شأن هرکس یا هر چیز مستحق تعظیم است
قاضى يا اظهار
محبتعشق و محبت، گاهی صادق و حقیقی است و گاهی کاذب و بی‏معنا
به او يا تقرب به خدا باشد، مصداق
هدیههديه دادن هر گاه كه به قصد جلب دوستی و محبت و بزرگداشت و يا به صلاح آوردن كسی داده شود كار بسيار پسنديده‏ای است
و است.
[۳۸] مصباح الفقاهةج۱، ص۲۷۳
بنابر قول به حرمت معامله‌محاباتی، بطلان آن اختلافى است.
[۴۰] العروة الوثقى‏ (تکملة)ج۳، ص۲۵.
[۴۱] مصباح الفقاهةج۱، ص۲۷۳-۲۷۴.


← حکم رشوه گرفته شده


دريافت کننده رشوه مالک آن نمى‏شود و واجب است آن را به صاحبش برگرداند و چنانچه
تلفاز بین رفتن عین یا منافع مال، خودبه‌خود یا به سبب حادثه‌ای را تلف گویند
شود
ضامنآن که ضمانت کسی را در اموال کند ضامن (ضمین)جابری عربلو، محسن، فرهنگ اصطلاحات فقه اسلامی، ص۱۲۴
مثل يا قیمت آن است؛
[۴۳] مصباح الفقاهة ج۱، ص۲۷۴.

ليکن اگر گرفتن رشوه در قالب
هبههبه یکی از اقسام عقود می باشد
يا
بیعبِیْع، اصطلاحی فقهی و حقوقی، ناظر به گونه‌ای از معامله که در آن کالایی با عوضی معلوم، اعم از کالا یا وجه نقد مبادله می‌شود
محابات باشد، بنابر قول به صحّت عقد، برگرداندن آن واجب نيست و بنابر قول به
بطلانبطلان(فساد) مقابل صحّت است
، بازپس دادن آن
واجبواجب در اصطلاح فقه اسلامی ، فعلی است که تارک آن در دنیا مستحق ذم و در آخرت مستحق عقاب باشد
است. در اينکه در اينفرض نيز با تلف شدن نزد مرتشی وى
ضامنآن که ضمانت کسی را در اموال کند ضامن (ضمین)جابری عربلو، محسن، فرهنگ اصطلاحات فقه اسلامی، ص۱۲۴
است يا نه، مسئله اختلافى است.
[۴۵] العروة الوثقى‏ (تکملة) ج۳، ص۲۵.
[۴۶] مصباح الفقاهة ج۱، ص ۲۷۴- ۲۷۵.
برخى در هر صورت، در ضمان مرتشى اشکال کرده‏اند.
[۴۷] العروة الوثقى‏ (تکملة) ج۳، ص۲۴-۲۵


← حکم داده شده با رشوه


حکم•حکم به ضم حاء و سکون کاف به معنای رأی قاضی است
قاضیدر اسلام نسبت به شرایط قاضی بسیار سخت‏گیری شده و این امر نشانگر اهمیتی است که اسلام برای قضاوت قائل است
ِ گيرنده رشوه
باطلباطل در لغت، قرآن و حدیث، اسم فاعل از بطلان است و دارای مفهوم تقابلی «ضد حق» است که در قرآن، حدیث، علوم بلاغی، منطق، فلسفه، فقه، اصول فقه، کلام و عرفان بسیار به کار رفته است
و غير نافذ است، هرچند به حق باشد.
[۴۸] العروة الوثقى‏ (تکملة) ج۳، ص ۲۵.



پانویس


 
۱. مفتاح الکرامة ج۸، ص۱۵۹.
۲. مسالک الأفهام ج۱۳، ص۴۲۱.    
۳. مجمع الفائدة ج۱۲، ص۴۹.    
۴. العروة الوثقى‏ (تکملة)ج۳، ص۲۲-۲۳.
۵. مصباح الفقاهةج۱، ص۲۶۲-۲۶۳.
۶. مستند الشیعةج۱۷، ص۷۲.    
۷. کتاب القضاء (گلپايگانى)ج۱، ص۲۴۰
۸. الدروس الشرعیة ج۳، ص۱۷۲.    
۹. جامع المقاصد ج۴، ص۳۶-۳۷.    
۱۰. مسالک الأفهام ج۱۳، ص۴۲۱.    
۱۱. العروة الوثقى‏ (تکملة)ج۳، ص۲۵.
۱۲. مسالک الأفهام ج۱۳، ص۴۲۱-۴۲۲.    
۱۳. مفاتيح الشرائع ج۳، ص۲۵۱.
۱۴. مستند الشیعة ج۱۷، ص۷۱-۷۲.    
۱۵. جواهر الکلام ج۲۲، ص۱۴۵-۱۴۶.    
۱۶. جامع المدارک ج۶، ص۱۸-۱۹.    
۱۷. شرائع الإسلام ج۴، ص۸۶۹.    
۱۸. تحرير الأحکام ج۵، ص۱۱۵.
۱۹. جواهر الکلام ج۲۲، ص۱۴۷.    
۲۰. کتاب المکاسب ج۱، ص۲۴۲-۲۴۳.    
۲۱. إرشاد الطالب ج۱، ص ۱۵۰
۲۲. المقنعة، ص۵۸۸.    
۲۳. المهذب ج۱، ص۳۴۶.
۲۴. إرشاد الطالب ج۱، ص۱۵۳.
۲۵. مصباح الفقاهة ج۱، ص۲۷۴.
۲۶. کتاب القضاء (گلپايگانى)ج۱، ص۲۴۰.
۲۷. شرح تبصرة المتعلمين (تعليق و تحقيق عن امهات مسائل القضاء) ج۶، ص۴۲۸.
۲۸. صراط النجاة ج۱، ص۲۵۷.    
۲۹. مسالک الأفهام ج۱۳، ص۴۱۹.    
۳۰. کتاب المکاسب ج۱، ص۲۴۷-۲۴۸.    
۳۱. مصباح الفقاهة ج۱، ص۲۷۲-۲۷۳.
۳۲. جواهر الکلام ج۲۲، ص۱۴۶-۱۴۷.    
۳۳. العروة الوثقى‏ (تکملة) ج۳، ص۲۳.
۳۴. کتاب القضاء (گلپايگانى)ج۱، ص۲۳۷.
۳۵. مهذب الأحکام ج۲۷، ص۳۰.
۳۶. مصباح الفقاهةج۱، ص۲۷۳.
۳۷. کتاب المکاسب ج۱، ص۲۴۸.    
۳۸. مصباح الفقاهةج۱، ص۲۷۳
۳۹. کتاب المکاسب ج۱، ص۲۴۹.    
۴۰. العروة الوثقى‏ (تکملة)ج۳، ص۲۵.
۴۱. مصباح الفقاهةج۱، ص۲۷۳-۲۷۴.
۴۲. جواهر الکلام ج۲۲، ص۱۴۹.    
۴۳. مصباح الفقاهة ج۱، ص۲۷۴.
۴۴. جواهر الکلام ج۴۰، ص۱۳۱.    
۴۵. العروة الوثقى‏ (تکملة) ج۳، ص۲۵.
۴۶. مصباح الفقاهة ج۱، ص ۲۷۴- ۲۷۵.
۴۷. العروة الوثقى‏ (تکملة) ج۳، ص۲۴-۲۵
۴۸. العروة الوثقى‏ (تکملة) ج۳، ص ۲۵.


منبع



فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۴، ص۱۰۱-۱۰۵.    






جعبه ابزار