سید مرتضی علم الهدی (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
سید مرتضی علمالهدی (درگذشته ۴۳۶ هـ.ق) از برجستهترین فقیهان، متکلمان و ادبای شیعه در قرن (پنجم هـ.ق) بود.
او در
بغداد و در خاندانی دارای نفوذ سیاسی و منزلت دینی زاده شد و خانهاش را به یکی از بزرگترین مراکز علمی و فرهنگی عصر خود بدل ساخت.
در
اندیشه سیاسی، امر به معروف و نهی از
منکر را حتی با استفاده از قوه قهریه بدون نیاز به اذن
امام (علیهالسلام) جایز میدانست و
مشروعیت حکومت فقیه را در چنین شرایطی پذیرفته بود.
وی همچنین قضاوت فقها را در
عصر غیبت مشروع میدانست و آنان را نایبان امام در اجرای
حقوق و حدود شرعی میشمرد.
سيد مرتضى علمالهدى (م ۴۳۶ هـ.ق) زندگى سيد مرتضى در عصر حكومت المطيع الله بيست و سومين خليفه عباسى در كرخ بغداد آغاز شد.
در حالىكه به خاندانى منسوب بود كه سالها شرافت و سيادت را توأم با اقتدار سياسى و نفوذ اجتماعى به همراه داشت. (۱)
سيد مرتضى نخستين امام مذهبى بود كه خانه خود را به مركز علمى، حوزه مباحثات كلامى مذاهب مختلف، ملجأ عاشقان علم و ادب، مجمع ادبا و شعرا، پناهگاه ستمديدگان و محرومان و دار الحكمه با هشتادهزار كتاب نفيس تبديل كرد و درهاى خانه خود را به روى عموم باز گشود.
سيد مرتضى فرد يا گروه و يا هيأت متصدى امر به معروف و نهى از منكر را در انجام آن نوع امر و نهى كه توأم با خشونت و زور باشد، مجاز دانسته و اذن امام (علیهالسلام) را در آن شرط جواز تلقى نكرده است.
سيد مرتضى در مقام استدلال مىنويسد:
«انجام آنچه كه خشونت و زور تلقى مىشود مقصود و هدف امر به معروف و نهى از منكر نيست، امران و ناهيان چيزى جز جلوگيرى از ترک معروف و فعل منكر در نظر ندارند و اگر ضررى و خشونتى پديد مىآيد، از متعلق قصد آنها بيرون است.
عملى كه متعلق قصد آنها نيست نيازى به اذن امام (علیهالسلام) ندارد.» (۲)
مفاد اين نظريه آن است كه اگر فقيهى از فقهاى شيعه از باب امر به معروف و نهى از منكر، مبادرت به مبارزه مسلحانه با نيروهاى دولت جور كند (به همانگونه كه پدر سيد مرتضى در برخى از نواحى مصر بدان مبادرت ورزيد و موفق نيز شد) و قدرت سياسى و حكومتى را در دست گيرد امرى به طور كامل جايز بوده و چنين حكومتى مشروعيت خواهد داشت و نيازى به احراز اذن امام (علیهالسلام) نخواهد بود.
اين وضعيت را حتى در مورد مؤمنان صالح غير فقيه نيز مىتوان فرض كرد و به مقتضاى نظريه سيد مرتضى، حكومت امران و ناهيانى كه براساس احكام شرع پايهريزى شده از مشروعيت برخوردار خواهد شد.
به اعتقاد اين فقيه بزرگ شيعه، اين نوع اعمال حكومتى، از مختصات فقهاى جامع الشرايط در زمان غيبت است.
سيد مرتضى علم الهدى در فصل قضاوت از كتاب
الانتصار مىنويسد:
«از جمله مواردی كه فقهاى شيعه بدان معترفند و فقهاى مذهب ظاهرى نيز بر آن موافقت دارند اين است كه امام (علیهالسلام) و حكامى كه نيابت از امام (علیهالسلام) دارند مىتوانند در مورد همه موارد حقوق و حدود بدون استثناء حكم نمايند.» (۳)
گرچه موضوع بحث در اين مسئله، عمل قاضى به علم خود در اثبات دعوا است، اما آوردن حكام نايب امام (علیهالسلام) در رديف امام (علیهالسلام) نشاندهنده غير قابل بحث بودن مشروعيت اصل قضاوت براى فقها در عصر غيبت است.
منابع دیگر:
۱ -
۱- معالم العلما / ۶۹؛
۲ - الانتصار، بنابر نقل ابن ادريس در السرائر ۲۳/۲.
۳ - الانتصار / ۲۳۷-۲۳۶؛
•
زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۲، ص۱۴۹-۱۵۰.
