عقود

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اموری دو طرفه هستند که بین دو طرف ایجاد می شوند.


عقد در لغت



«عقد» در
لغتلغت صوتی است که هر قوم از اغراض خویش تعبیر می‌کنند
، به معنای گره زدن، بستن و محکم کردن چیزی است.

عقد در اصطلاح شرع



عقد در زبان ، به معنای قرارداد و بستن می‏باشد.
[۱] فرهنگ معارف اسلامی.
و با جمله «یا ایُّهَا الَّذینَ امَنُوا اوْفُوا بِالْعُقُودِ» عمل به پیمان‏های و انسانی را
واجبواجب در اصطلاح فقه اسلامی ، فعلی است که تارک آن در دنیا مستحق ذم و در آخرت مستحق عقاب باشد
کرده است.

منظور از عقود



منظور مرحوم
محقق حلینجم‌الدین جعفر بن حسن بن یحیی بن سعید هذلی حلی، (۶۰۲ ق - ۶۷۶ ق) معروف به «محقق حلی» و محقق اول، فقیه، اصولی و شاعر شیعه در قرن هفتم است
از «عقود» قراردادهایی است که تحقّق هر کدام از آن‏ها احتیاج به دو طرف (
ایجاب و قبولدو انشاء مرتبط با یکدیگر در عقود را ایجاب و قبول می‌گویند
) دارد، بر خلاف «
ایقاعانشاء بی نیاز از انشاء قبول را ایقاع می‌گویند و از آن در بابهای ایقاعات، مانند طلاق، ایلاء، لعان، عتق، یمین و عهد سخن رفته است
» که پیمان یک طرفی است.

تعریف عقد



در اصل به معنی جمع بین اطراف جسم و گره زدن و بستن می باشد و در اصطلاح عبارت است از ایجاب و قبول با ارتباطی که شرعاً معتبر است.
پس آن شامل سه امر ذیل می باشد:
الف ـ
ایجابایجاب مقابل قبول است
. ب ـ
قبولقبول این است که مشتری بگوید: «قبلت» یا «اشتریت» یا «ابتعت» و نظیر آنها،مغنی المحتاج، ج۲، ص۳
. ج ـ ارتباط مخصوص.
[۴] کشاف اصطلاحات الفنون، ج۲، ص۹۵۳.
و به عبارت دیگر چنانکه در تعریفات جرجانی آمده است: عقد ربط دادن اجزاء تصرف (ایجاب و قبول) است شرعاً.
[۵] تعریفات جرجانی، ص۱۳۳.
[۶] کشاف اصطلاحات الفنون، ج۲، ص۹۵۳.

جمع عقد، عقود است که در قرآن مجید ذکر شده است. می فرماید:
«یا ایها الذین آمنوا أوفوا بالعقود...»
[۷] سوره مائده، آیه ۱.
و در تفسیر آن گفته اند: عقود جمع عقد به معنی معقود است و آن به معنی مشدد و محکم و به عبارت دیگر، «أو کدالعهود» است.

فرق عقد و عهد



فرق عقد و امتیاز آن از
عهدعهد آن است که انسان با خدا پیمان ببندد كه اگر به حاجت‏ شرعى خود برسد كار خيرى را انجام دهد
از دو جهت است:
الف ـ در مفهوم عقد استیثاق و شدت و تأکید معتبر است بخلاف عهد.
ب ـ عقد همواره بین دو نفر (متعاقدین) تحقق می یابد به خلاف عهد که ممکن است بوسیله یک نفر تحقق یابد. خلاصه هر عقدی عهد است ولی هر عهدی عقد نیست پس عهد اعم است.
[۸] عوائد الایام، ص۱.
[۹] مجمع البحرین، ص۲۲۹.

عقد جایز عقدی است که هر یک از متعاقدین (اگر عقد از دو طرف جایز باشد) و یا یکی از آنها (اگر عقد از یک طرف جایز باشد) حق
فسخ فسخ در لغت به معنای نقض، زایل گردانیدن، تباه كردن و شكستن آمده است
آن را داشته باشند مانند شرکت و مضاربه و عاریه.
عقد لازم عقدی است که هیچ یک از متعاقدین حق فسخ آن را نداشته باشند مگر در موارد معین، مانند بیع و اجاره و نکاح.

اقسام عقود از حیث لزوم و جواز



عقود از حیث لزوم و جواز سه قسمند:
الف ـ عقدی که از هر دو طرف لازم باشد مثل
بیعبِیْع، اصطلاحی فقهی و حقوقی، ناظر به گونه‌ای از معامله که در آن کالایی با عوضی معلوم، اعم از کالا یا وجه نقد مبادله می‌شود
و اجاره و نکاح.
ب ـ عقدی که نسبت به یکی از طرفین لازم باشد فقط مثل نسبت به راهن نه مرتهن.
ج ـ عقدی که از هر دو طرف جایز باشد، مثل شرکت و مضاربه و ودیعه و عاریه.
[۱۰] کلیات حقوق اسلامی (محمد عبده)، ص۶۴.
[۱۱] فرهنگ حقوقی (جعفری لنگرودی)، ص۱۸۳ ـ ۱۸۷.


ابواب فقهی عقود



ایشان -محقق حلی- در این قسمت، نوزده کتاب را مطرح کرده‌اند که عبارتند از:
۱- کتاب
التّجاره‌تجارت به معانی خرید و فروش، مطلق کسب و داد و ستد، داد و ستد به قصد سود بردن است
،
۲- کتاب ‏،
۳- کتاب
المفلسمُفَلَّس فقیری است که رفته باشد خوب‌های مالش و باقی مانده باشد فلوس‌های او یعنی پول‌های خرد و ریزه که به فارسی آن را پشیز گویند
‏،
۴- کتاب
الحَجْرحجر بازداشتن شخص از تصرف در اموالش می‌باشد
،
۵- کتاب
الضّمانضمان از اصطلاحات بکار رفته در علم حقوق بوده و به معنای تعهد بودن شیء برعهده دیگری و برعهده گرفتن آن است
‏،
۶- کتاب
الصّلحصلح یکی از اقسام عقود می‌باشد
‏،
۷- کتاب
الشّرکهبه اجتماع حقوق چند مالک در یک‏ چیز به صورت مشاع شرکت گفته می شود
‏،
۸- کتاب
المضاربهمضاربه از ضرب گرفته شده
‏،
۹- کتاب
المزارعةمزارعه در لغت از ریشه (زرع) مصدر باب مفاعله به معنای با همدیگر كاشتن می­باشد
و
المساقاتواگذاری نخلهایادرختان انگوربه دیگری به منظوراصلاح،آبیاری وآبادسازی
‏،
۱۰- کتاب
الودیعهودیعه نایب گرفتن برای حفظ اموال می‌باشد
‏،
۱۱- کتاب
العاریهعاریه یکی از اقسام عقود است
‏،
۱۲- کتاب
الاجارهاجاره در لغت از ریشه اجر به معنای رهانیدن، به فریاد رسیدن، چیزی را به فرد دادن می‌باشد
‏،
۱۳- کتاب
الوکاله‌وكالت در لغت به معناي واگذار كردن، اعتماد و تكيه كردن به ديگري است
،
۱۴- کتاب
الوقوفوقف در اصطلاح فقهاء از عقود اسلامی به معنای حبس کردن مال و جاری کردن منفعت یا ثمره آن، بدون دریافت عوض است
و
الصّدقاتدر دین اسلام همان‌گونه که کسب درآمد از هر راهی مجاز نیست، خرج کردن مال نیز در هر راهی درست نیست، یکی از نیکوترین راه‌های مورد تأیید اسلام برای صرف مال، صدقه دادن آن در راه خداست، دادن مال در راه خدا را «تصدّق» و مال داده شده را «صدقه» می‌نامند
‏،
۱۵- کتاب
السّکنیسکونت دادن کسى در ملک خود به رایگان و اقامت گزیدن در مکانى را سُکنى‏ گویند
و
الحبسحبس در دو معنا استعمال شده است
‏،
۱۶- کتاب
الهباتهبه یکی از اقسام عقود می باشد
‏،
۱۷- کتاب
السّبق و الرّمایهسَبْق مصدر «سَبَقَ» یا «سابَقَ» در لغت به معنی در گذشتن از کسی، جلو افتادن از کسی و پیشی گرفتن می‏باشد
‏،
۱۸- کتاب
الوصیّهوصیت به معنای توصیه و سفارش فردی با فرد دیگر است
‏،
۱۹- کتاب
النّکاح==معنای نکاح== (مصدر نکح ینکح بر وزن ضرب یضرب می‌باشد لسان العرب، ماده «نکح»
‏.

پانویس


 
۱. فرهنگ معارف اسلامی.
۲. مفردات الفاظ قرآن، ج۱، ص۳۴۱، واژه«عقد».    
۳. مائده/سوره۵، آیه۱.    
۴. کشاف اصطلاحات الفنون، ج۲، ص۹۵۳.
۵. تعریفات جرجانی، ص۱۳۳.
۶. کشاف اصطلاحات الفنون، ج۲، ص۹۵۳.
۷. سوره مائده، آیه ۱.
۸. عوائد الایام، ص۱.
۹. مجمع البحرین، ص۲۲۹.
۱۰. کلیات حقوق اسلامی (محمد عبده)، ص۶۴.
۱۱. فرهنگ حقوقی (جعفری لنگرودی)، ص۱۸۳ ـ ۱۸۷.


منابع



کتاب آشنایی با ابواب فقه، ص۷۳.    

منبع


جابری عرب‌لو، محسن، فرهنگ اصطلاحات فقه فارسی، ص۱۲۹-۱۳۰.



جعبه ابزار