فیض کاشانی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



محمد مشهور به ملا محسن و ملقب به فیض در چهاردهم ماه صفر سال ۱۰۰۷ ق. در یكی از معروف‌ترین خاندان علم، عرفان و ادب، كه سابقه درخشان آنان به حدود چهار قرن می‌رسد در كاشان به دنیا آمد.
پدرش رضی الدین شاه مرتضی (۹۵۰ـ ۱۰۰۹ ق)
فقیهفقیه به معنای دارنده ملکه استنباط حکم فرعی شرعی از منابع معتبر می‌باشد
، متکلم، مفسر و ادیب در کاشان حوزه تدریس داشته و از شاگردان
ملا فتح الله کاشانیملا فتح‌الله کاشانی، عالم، متکلم، فقیه و از اعلام تفسیری قرن دهم هجری شیعه می‌باشد
(متوفی ۹۸۸ ق.) و ضیاء الدین محمد رازی (متوفی ۱۰۹۱ ق.) بوده است.
مادر او زهرا خاتون (متوفی ۱۰۷۱ ق.) بانویی عالم و شاعر، دختر ضیاء العرفا رازی (از عالمان بزرگ شهر ری) بوده است. جد فیض تاج الدین شاه محمود فرزند ملا علی کاشانی، عالم و عارفی شاعر و ناموران زمان خویش در كاشان بوده و در آنجا مدفون است.
[۱] . محارن الحكمه فی ...، محمد علم الهدی، ج ۱، ص ۹، ۱۲، انتشارات جامعه مدرسین قم.



دوران كودكی و تحصیلات



ملا محسن چهارمین فرزند شاه مرتضی در دو سالگی پدر خود را از دست داد. از آن پس دایی و عمویش
[۲] . نام وی در كتابها نیامده است.
تعلیم و تربیت او و دیگر برادرانش را به عهده گرفتند وچون فیض از برداران خود باهوش‌تر بود مقدمات و بخشهایی از آن را تا سن بلوغ در کاشان نزد عمو و دایی اش نورالدین محمد مشهور به حكیم و آخوند نورا (متوفی ۱۰۴۷ ق.) فرا گرفت.
بیست ساله بود كه با برادر بزرگش عبدالغفور برای ادامه تحصیل به كه در آن روزگار پایتخت كشور ومركز تجمع علمای بزرگ و اساتید ماهر در رشته‌های مختلف
علوم اسلامیپس از گذشت حدود دو قرن از ظهور اسلام، این دین توانست بخش زیادی از جهان آن روز را با تعالیم خود نورافشانی کند
بود، رهسپار گردید و از این موقعیت مناسب كه در هیچ یك از شهرهای
ایرانایران هجدهمین کشور جهان از نظر وسعت است و مساحت آن یک میلیون و ۶۴۸ هزار و ۱۹۵ کیلومترمربع است
و دیگر ممالك اسلامی یافت نمی‌شد بیشترین بهره‌ها و استفاده های علمی را برد.
[۳] . رساله شرح صدر، ضمیمه ده رساله فیض كاشانی، ص ۵۸، چاپ مركز تحقیقات علمی و دینی امیرالمؤمنین، اصفهان.

مشهورترین استادان و ناموران اجازه اجتهاد و نقل روایت فیض در ، (متوفی ۱۰۷۰ ق)، (متوفی ۱۰۳۱ ق) در علوم
فقه‌فقه، به معنای فهمیدن و درک کردن می باشد که به استنباط احکام شرع کمک می‌کند
و
حدیثحدیث اصطلاحا كلامی است كه حاكی قول یا فعل یا تقریر معصوم (ع) باشد و بر آن خبر و سنت و روایت نیز اطلاق شدهشیخ بهائی در وجیزه فرموده الحدیث كلام یحكی قول المعصوم او فعله او تقریره
و
تفسیردانش‌ شرح‌ و تبیین‌ آیات‌ قرآن‌ که‌ از عهد نزول‌ وحی با شخص‌ پیامبر صلی الله علیه وآله آغاز شده‌ و پس‌ از رحلت‌ آن‌ حضرت‌، بتدریج‌ بسط‌ و تنوع‌ یافته‌ و گرایشها و روشهای مختلف‌ در این‌ حوزه‌ پدید آمده‌ است‌
و (متوفی ۱۰۴۰ ق)، میرفندرسکی (متوفی ۱۰۵۰ ق) و
ملا صدرابنا به نقلی در ظهر روز نهم جمادی الاولی سال ۹۸۰ ق
(متوفی ۱۰۵۰ ق) در
فلسفهفلسفه آن علمی است که درباره کلی‌ترین مسایل هستی که مربوط به هیچ موضوع خاصی نیست و به همه موضوعات هم مربوط است بحث می‌کند و همه هستی را به عنوان یک موضوع در نظر گرفته و درباره آن بحث می‌کند
،
عرفانشناختی که بر اثر سیر و سلوک و مجاهدت با نفس از دریافت‌های باطنی، به‌دست می‌آید را عرفان گویند
و بوده‌اند. پس از آن ملا محسن با شنیدن خبر ورود سید ماجد بحرانی (متوفی ۱۰۲۸ ق) به شیراز، از به آنجا رفت و مدت دو سال نزد ایشان به تكمیل
علم حدیثعلم الحدیث، علمی است که به وسیله آن قول و فعل و تقریر معصوم شناخته می‌شود
و پرداخت و از او نیز گرفت و به بازگشت و بار دیگر در حلقه درس و بحث حاضر شد و استفاده‌های شایان برد.
در این سالها كه فیض از
تقلیدتقلید مصدر «قلّد» به معناى انداختن گردنبند و یا قلاده به گردن کسى است و «تقلید بَدَنه» به معناى آن است که قلاده و یا نشانه اى به گردن شتر قربانى بیندازند، به نشانه آن که قربانی حج است
مستغنی و برای
حجحج یکی از فروع دین است
مستطیع شده بود عازم بیت الله الحرام گردید و در آنجا به ملاقات شیخ محمد فرزند حسن فرزند زین الدین عاملی (متوفی ۱۰۳۰ ق) رفت و از آن بزرگوار پس از استفاده‌های علمی،
اجازه روایتاجازه روایت یعنی اجازه نقل روایت به شاگردان مورد اطمینان ==تعریف اصطلاحی اجازه روایت== اجازۀ روایت از اصطلاحات علم درایه و به معناى اجازۀ شفاهی یا کتبى شیخ و استاد به فرد مورد اطمینان خود براى نقل احادیثى است که وى در نوشته‌هاى خویش گردآورده و یا آن‌ها را روایت کرده است
و نقل حدیث دریافت كرد.
[۴] . رساله شرح صدر، ضمیمه ده رساله فیض كاشانی، ص ۵۹ . ۶۰.

او پس از مراجعت از
مکهمَکّه نام شهری است در کشور پادشاهی عربستان سعودی واقع در شبه جزیره عربستان که اعمال حج در آن انجام می‌شود
به شهرهای دیگر
ایرانایران هجدهمین کشور جهان از نظر وسعت است و مساحت آن یک میلیون و ۶۴۸ هزار و ۱۹۵ کیلومترمربع است
مسافرت كرد و از دانشمندان آن شهرها بهره برد تا زمانی كه
ملا صدرابنا به نقلی در ظهر روز نهم جمادی الاولی سال ۹۸۰ ق
از شیراز به مهاجرت كرد و در کهک قم اقامت گزید. در این موقعیت كه
ملا صدرابنا به نقلی در ظهر روز نهم جمادی الاولی سال ۹۸۰ ق
دوره
ریاضتریاضت در لغت به معنای تربیت کردن و در اصطلاح علم اخلاق به معنای وادار کردن نفس بر ادای واجبات و اجتناب از محرمات است
و علم باطنی را شروع كرده بود ملامحسن و
ملا عبدالرزاق لاهیجییکی از درخشانترین چهره‌های علمی و فلسفی این عرصه حکیم ملا عبد الرزاق لاهیجی، فیلسوف برجسته شیعه است
به سویش شتافته، مدت هشت سال مونس تنهایی او بودند و در مصاحبتهای شبانه روزی با استاد استفاده كامل معنوی می‌بردند. در این دوران (۱۰۴۰ ـ ۱۰۲۹ ق)
ملا صدرابنا به نقلی در ظهر روز نهم جمادی الاولی سال ۹۸۰ ق
دو دختر فاضل و عالم خود را به دو شاگردش ملامحسن و ملا عبدالرزاق تزویج كرد و آن دو شاگرد و داماد را به «فیض» و «فیاض» لقب داد. در همین زمان از سوی حاكم شیراز از
ملا صدرابنا به نقلی در ظهر روز نهم جمادی الاولی سال ۹۸۰ ق
تقاضای مراجعت به شیراز شد. او این دعوت را پذیرفت. فیض نیز به همراه استاد و پدر همسرش به شیراز رفت و نزدیك به دو سال در آنجا ماند. بعد از این مدت او به کاشان بازگشت و به امر تدریس، تعلیم،
تبلیغتبلیغ، رساندن مجموعه اطلاعاتی به مخاطب به منظور اقناع و برانگیختن احساسات او به سود یا بر ضد یک موضوع است
و ترویج و تألیف و تصنیف مشغول گردید و گاه در قمصر و کاشان با جمعی از دوستان
نماز جمعهنمازجمعه در زمان غیبت امام علیه السلام از نظر بسیاری از فقها از جمله امام خمینی (ره) واجب تخییری است، یعنی انسان مخیّر است که میان نماز ظهر یا نمازجمعه یکی را انتخاب کند
اقامه نمود.
[۵] . رساله شرح صدر، ضمیمه ده رساله فیض كاشانی، ص ۶۱ و ۶۲ و دیوان فیض، سه جلدی چاپ جدید، به تصحیح آقای مصطفی فیضی، مقدمه جلد اول.


اساتید



۱. (متوفی ۱۰۷۰ ق)،
۲. (متوفی ۱۰۳۱ ق)
۳. (متوفی ۱۰۴۰ ق)،
۴. میرفندرسکی (متوفی ۱۰۵۰ ق)
۵.
ملا صدرابنا به نقلی در ظهر روز نهم جمادی الاولی سال ۹۸۰ ق
(متوفی ۱۰۵۰ ق)
۶. سید ماجد بحرانی (متوفی ۱۰۲۸ ق)
۷. شیخ محمد فرزند حسن فرزند زین الدین عاملی (متوفی ۱۰۳۰ ق)

شاگردان معروف فیض



۱. مشهور به علم الهدی (۱۰۲۹ ـ ۱۱۱۵ ق) فرزند فیض كه از دوران كودكی تا پایان عمر نزد پدر حضور داشته و در تألیف و تصنیف كتاب و رساله‌ها با او همكاری می‌كرده است. علم الهدی از پدر چندین اجازه مختصر و طولانی دریافت نموده و خود او دارای آثار علمی فراوان می‌باشد.
[۶] . معادن الحكمه، ج ۱، ص ۹ و ۱۶.

۲.احمد مشهور به معین الدین (۱۰۵۶ ـ ۱۱۰۷ ق) فرزند دیگر فیض كه او نیز در
فقه‌فقه، به معنای فهمیدن و درک کردن می باشد که به استنباط احکام شرع کمک می‌کند
و
حدیثحدیث اصطلاحا كلامی است كه حاكی قول یا فعل یا تقریر معصوم (ع) باشد و بر آن خبر و سنت و روایت نیز اطلاق شدهشیخ بهائی در وجیزه فرموده الحدیث كلام یحكی قول المعصوم او فعله او تقریره
متبحر و دارای تألیفانی بوده است.
[۷] . معادن الحكمه، ج ۱، ص ۹ و ۱۶.

۳.محمد مؤمن فرزند عبدالغفور (برادر فیض): از فقیهان و مدرسان عصر خود كه در یكی از شهرهای مازندران به تعلیم و تدریس طلاب و محصلان علوم دینی اشتغال داشته است.
۴.شاه مرتضی دوم: پسر برادر فیض و دو فرزند او به نامهای محمد هادی و نورالدین محمد كه هر سه از فاضلان عصر خود و دارای كتاب و رساله‌های متعدد بوده‌اند.
[۸] . معادن الحكمه، ج ۱، ص ۲۶ ، ۳۰.

۵. ضیاء الدین محمد: او فرزند حكیم نورالدین، دایی فیض (متوفی ۱۰۴۷ ق) است كه عالمی حكیم و عارفی دانشمند وشاعر بوده است.
[۹] . دیوان فیض، ج ۱، ص ۹۵ و ۱۵۸.

۶ و ۷. ملا شاه فضل الله و ملا علامی: خواهر زادگان فیض و فرزندان ملامحمد شریف. این دو در علوم عقلی و نقلی صاحبنظر بودند و شاه فضل الله حدود چهل تألیف در موضوعات فقه، تفسیر و كلام داشته است.
۸. (۱۰۳۷ ـ ۱۱۱۱ ق) مؤلف .
۹.
سید نعمت الله جزایریدر حدود ۱۰۵۰ ق
(متوفی ۱۱۱۲ ق).
۱۰. قاضی سعید قمی (متوفای ۱۱۰۳ ق).
۱۱. ملا محمد صادق خضری
۱۲. شمس الدین محمد قمی
۱۳. شیخ محمد محسن عرفان شیرازی
و ...
[۱۰] . الوافی، ج ۱، نشر مكتبه الامام امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ اصفهان، ص ۲۳ و مقدمه دیوان فیض، ج اول.


تألیفات و تصنیفات



فیض كاشانی عمر خود را صرف تعلیم، تدریس و تألیف كرد. او پس از كسب معارف و استفاده علمی و معنوی از استادان بزرگ خود نوشتن كتاب و رساله را از هیجده سالگی آغاز نمود و در طی ۶۵ سال نزدیك به دویست جلد اثر نفیس در علوم و فنون مختلف تألیف كرد.
خدمت پر ارج ایشان در این آثار نسبت به ترویج مذهب شیعه با خدمات و زحمات مردان زیادی از عالمان دینی برابری می‌كند. فیض در فهرست‌های متعددی كه خود نگاشته تعداد تألیفات و تصنیفات را تا هشتاد جلد ذكر كرده و فرزندش علم الهدی تعداد آثار او را یكصد و سی جلد نام برده است. اما برابر فهرست تهیه شده از سوی ادیب و شاعر معاصر آقای مصطفی فیضی تعداد كتابها و رساله‌های فیض قریب به یكصد و چهل مجلد بالغ می‌گردد.
[۱۱] . دیوان فیض، ج ۱، ص ۷۵ و مقدمه الوافی، ج ۱ و مقدمه ده رساله فیض.
كه اكثر آنها به زیور طبع آراسته شده است در اینجا به چند تألیف مهم فیض كه در علوم مختلف نگاشته شده اشاره می‌كنیم:
۱.
تفسیر صافیتفسیر الصافی تألیف ملامحسن فیض کاشانی (۱۰۰۷ق -۱۰۹۱ق) با موضوع تفسیر قرآن است که بیشتر از روش تفسیر روایی با استفاده از منابع شیعه و اهل سنت بهره برده و به علت اختصار و جامعیت، در زمان‌های مختلف مورد توجه قرار گرفته است

۲.
تفسیر اصفیمولف:فیض کاشانی ==معرفی کتاب== این تفسیر تلخیص تفسیر صافی است كه در سال ۱۰۷۷ ق

۳.
تفسیر مصفیمولف:فیض کاشانی ==معرفی کتاب== برگزیده مطالب تفسیری «تفسیر اصفی» می‌باشد

۴. الوافی
۵. الشافی
۶.
۷.
المحجة البیضاءمؤلف: ملا محسن فیض کاشانی (م ۱۰۹۱ هجری ) ==معرفی کتاب== مؤلف این کتاب را در شرح و اصلاح احیاء العلوم امام محمد غزالی نگاشته است

۸.
مفاتیح الشرایعمولف:فیض کاشانی ==معرفی کتاب== از كتب روایی فقهی و استدلالی فیض است كه در سال ۱۰۴۲ ق

۹. «اصول المعارف» در چند جلد (تألیف سال ۱۰۴۶ ق)
۱۰. «اصول العقائد» (۱۰۳۶ ق)
۱۱. رساله‌ «علم الیقین»
۱۲. رساله «الحق الیقین»
۱۳. رساله «عین الیقین»
۱۴. رساله «الحق المبین»
۱۵. «الجبر و الاختیار»
۱۶. «ضیاء القلب» (تألیف در سال ۱۰۵۷ ق)
۱۷. «الفت نامه»
۱۸. «زاد السالک» (بین سالهای ۱۰۴۰ ـ ۱۰۳۰ ق)
۱۹.«شرح الصدر» (۱۰۶۵ ق)
۲۰. «راه صواب»
۲۱. «گلزار قدس»
۲۲. «آب زلال»
۲۳. «دهر آشوب»
۲۴. «شوق الجمال»
۲۵. «شوق المهدی»
۲۶. «شوق العشق»
۲۷. دیوان قصائد، غزلیات و مثنویات

وفات



ملا محسن فیض در ۸۴ سالگی در کاشان بدرود حیات گفت و در قبرستانی كه در زمان حیاتش زمین آن را خریداری و
وقفوقف در اصطلاح فقهاء از عقود اسلامی به معنای حبس کردن مال و جاری کردن منفعت یا ثمره آن، بدون دریافت عوض است
نموده بود، به خاك سپرده شد. بر طبق
وصیتوصیت به معنای توصیه و سفارش فردی با فرد دیگر است
ایشان، بر روی قبر وی سقف و سایبان ساخته نشده است ولی اهالی مسلمان آن دیار، هر صبح
جمعههفتمین و آخرین روز از ایام هفته روز جمعه می‌باشد که آداب و احکام خاصی دارد و از احکام و اعمال آن در باب‌هایى نظیر طهارت، صلات، نکاح، اطعمه و اشربه و قضاء سخن گفته‌اند
به «قبرستان فیض» رفته، با قرائت فاتحه و
توسلتوسّل، واسطه قرار دادن امور خیر و افراد صالح مقرب درگاه الاهی برای بر آورده شدن درخواست و اجابت دعاست
به او، از روح ملكوتی‌اش استمداد می‌كنند.

پانویس


 
۱. . محارن الحكمه فی ...، محمد علم الهدی، ج ۱، ص ۹، ۱۲، انتشارات جامعه مدرسین قم.
۲. . نام وی در كتابها نیامده است.
۳. . رساله شرح صدر، ضمیمه ده رساله فیض كاشانی، ص ۵۸، چاپ مركز تحقیقات علمی و دینی امیرالمؤمنین، اصفهان.
۴. . رساله شرح صدر، ضمیمه ده رساله فیض كاشانی، ص ۵۹ . ۶۰.
۵. . رساله شرح صدر، ضمیمه ده رساله فیض كاشانی، ص ۶۱ و ۶۲ و دیوان فیض، سه جلدی چاپ جدید، به تصحیح آقای مصطفی فیضی، مقدمه جلد اول.
۶. . معادن الحكمه، ج ۱، ص ۹ و ۱۶.
۷. . معادن الحكمه، ج ۱، ص ۹ و ۱۶.
۸. . معادن الحكمه، ج ۱، ص ۲۶ ، ۳۰.
۹. . دیوان فیض، ج ۱، ص ۹۵ و ۱۵۸.
۱۰. . الوافی، ج ۱، نشر مكتبه الامام امیرالمؤمنین ـ علیه السّلام ـ اصفهان، ص ۲۳ و مقدمه دیوان فیض، ج اول.
۱۱. . دیوان فیض، ج ۱، ص ۷۵ و مقدمه الوافی، ج ۱ و مقدمه ده رساله فیض.


منبع



سایت اندیشه قم    



جعبه ابزار