قصیده

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



یکی از اقسام شعر در
ادبیات فارسیادبیات و زبان فارسی به عنوان یکی از زبان‌های زنده و مطرح در دنیا بوده و به عنوان زبان رسمی و اصلی میهن اسلامی ایران می‌باشد
قصیده می‌باشد. قصیده شعری است که مصرع اول و تمام مصرع‌های آن دارای واحد باشد؛ یعنی اولین
بیتبیت، به محل سکونت گفته می‌شود
آن مصرع باشد. بیت اول را مطلع و بیت آخر آن را مقطع می‌نامند. قصیده پیش از ظهور اسلام به‌نام چکامه معروف بود.


تعداد ابیات



تعداد ابیات قصیده از بیست و گاه تا دویست
بیتبیت، به محل سکونت گفته می‌شود
می‌باشد. حد متوسط تعداد ابیات قصاید معمولاً بین بیست تا هفتاد یا هشتاد بیت است. گرچه قصیده‌هایی در ۱۷ بیت هم سروده شده است اما به ندرت قصیده‌ای در ۱۵۰ تا ۱۷۰ بیت دیده شده است.

اقسام قصیده



۱) اگر قصیده‌ای، دارای ردیف نیز باشد، آن را قصیده مردّف می‌نامند.

۲) چنان‌چه بیت مطلع از ظرافت و نیکویی خاصی بهره برد و موجب ایجاد
رغبترغبت در معانی میل و گرایش به چیزى و همچنین گشودن دستها و گرفتن کف آنها به طرف آسمان هنگام دعا به کار رفته است
در شنونده گردد، می‌گویند قصیده دارای حسن مطلع یا حسن ابتداست.

۳) همچنین اگر بیت مقطع چنین باشد و در ذهن مخاطب خاطره شیرینی از
شعرشعر سخنی ادبی و غالباً موزون و داراى قافیه که بیان کننده عواطف و تخیل گوینده است؛ از آن به مناسبت در بابهاى طهارت، صلات، صوم، حج و تجارت سخن گفته‏اند
به یادگار نهد، گویند دارای حسن مقطع یا حسن ختام است.

ویژگی قصیده



قصیده از اقسام مهم شعر فارسی است که سرایش آن دلالت بر توان شاعر دارد چه سرودن بیش از ۲۰ یا ۳۰ بیت به یک
وزنیکی از ارکان شعر فارسی، وجود وزن در بیت آن شعر می‌باشد که گرامونت آن را اینگونه تعریف می‌کند که «وزن ادراکی است که از احساس نظمی در بازگشت زمان‌های مشخص حاصل می‌شود
و و در یک موضوع نشان از طبع توانای شاعر است.
قصیده معمولاً برای
مدحیکی از شیوه‌های سرودن شعر، شعر مدحی می‌باشد که مدح در لغت به معنی ستایش کردن و ستودن خصلت‌ها و صفات نیک کسی است
، ذم، موعظه،
شکایتشكایت به معنای ابراز ناخشنودى از چیزى یا كسى و طرح دعوا علیه كسى در دادگاه میگویند ==محل بحث شکایت در فقه== از شكایت به معناى نخست به مناسبت در بابهاى طهارت، صلات و تجارت سخن گفته‏‌اند
، مرثیه و ، و گاه مسائل اخلاقی و اجتماعی و عرفانی را دربر می‌گیرد و در موارد بسیار به توصیف انبیاء و اولیای دین اختصاص یافته است. فرخی سیستانی، منوچهری دامغانی، سنائی،
عطار نیشابوریشیخ فریدالدین محمد بن ابوبکر نیشابوری مشهور به «عطار» شاعر بزرگ ایرانی در قرن ششم، به سال ۵۴۰ه
،
سعدیابومحمد مصلح‌الدین سعدی، شاعر و حکایت‌نویس فارسی‌زبان شیرازی و یکی از «سه پیامبر ملک سخن» قرن ششم در کنار فردوسی و انوری می‌باشد
، مولوی، ناصر خسرو قبادیانی،
پروین اعتصامیپروین اعتصامی، مشهورترین زن شاعر ایران است
و ملک الشعرای بهار از جمله قصیده سرایان نامی شعر فارسی هستند.

ساختار قصیده



در سرایش قصیده، معمولاً شاعر ابتدا برای آماده نمودن ذهن مخاطب و جهت درک بهتر مقصود وی، ابیاتی را در ذکر سجایای محبوب یا تعریف و توصیف مناظر طبیعی مانند بهار و پائیز
غروبغروب، یعنی پنهان شدن خورشید از افق در سمت مغرب
و
طلوعطلوع، دمیدن و بر آمدن خورشید و مانند آن را گویند
و دشت و دمن می‌آورد که در واقع به منزله مقدمه و پیش درآمد قصیده است که اصطلاحاً به آن تشبیب یا نسیب هم می‌گویند و چون در
غزلیکی از انواع شعر غزل می‌باشد که کلمه غزل در اصل لغت، به معنی ریسمان رشتن و نوازش سخن گفتن با زنان، عشق‌بازی و حدیث عشق و عاشقی کردن است؛ و چون این نوع شعر بیشتر مشتمل بر سخنان عاشقانه است، آنرا غزل نامیده‌اند
نیز این گونه است به این مقدمه تغزّل هم گفته می‌شود.
پس از تشبیب،
شعرشعر سخنی ادبی و غالباً موزون و داراى قافیه که بیان کننده عواطف و تخیل گوینده است؛ از آن به مناسبت در بابهاى طهارت، صلات، صوم، حج و تجارت سخن گفته‏اند
با بیانی لطیف و تخیلی قوی به اصل مقصود خود می‌پردازد این
بیتبیت، به محل سکونت گفته می‌شود
را که در آن گریز به مقصود اصلی صورت می‌گیرد «بیت تخلص و بیت خروج» می‌نامند. صفت حسن تخلص در نوع قصاید معمول است.

وجه تسمیه



ا) از جهت ردیف و : چنان‌چه واژه قافیه قصیده‌ مبتنی بر
الفاَلِف‌ (آ، ا)، نخستین‌ حرف‌ از حروف‌ الفبای‌ زبان‌ فارسی
باشد آن را قصیده الفی مبتنی بر
بب‌ِ، دومین‌ حرف‌ از الفبای زبان‌ فارسی‌ و عربی‌ در ترتیب‌ ابتثی‌ و ابجدی است
باشد آن را قصیده بائی یا بائیه گویند و بر همین منوال است در تمامی حروف الفبا.

ب) از نظر پیش درآمد: اگر تشبیب قصیده درباره بهار یا خزان باشد، آن را بهاریه یا خزایند و امثال آن نام نهند.

ج) از جهت موضوع اصلی: چنان‌چه قصیده در مدح یا ذم کسی سروده شود آن را مدحیه یا ذمیه و امثال آن می‌نامند.

بیت پایانی



۱) در پایان قصیده، شاعر نام، کنیه یا
لقبلقب به اسمِ قرار داده شده به عنوان موضوع حکم شرعی اطلاق می‌شود
خود را نیز می‌آورد که بدان تخلص می‌گویند.

۲) دعایی نیز در انتهای قصیده به درگاه الهی عرضه می‌شود و شامل سعادت ابدی و جاودانه برای محبوب است و آن را دعای تایید یا شریطه نام می‌نهند.
[۱] همایی، جلال الدین؛ فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران، توس، چ۲، ۱۳۶۱، ص۹۳.
[۲] ماحوزی، مهدی، برگزیده نظم و نثر فارسی، تهران، اساطیر، چ۵، ۱۳۷۲، ص۲۸۹-۲۹۱.


پانویس


 
۱. همایی، جلال الدین؛ فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران، توس، چ۲، ۱۳۶۱، ص۹۳.
۲. ماحوزی، مهدی، برگزیده نظم و نثر فارسی، تهران، اساطیر، چ۵، ۱۳۷۲، ص۲۸۹-۲۹۱.


منبع



سایت پژوهه، برگرفته از مقولیه «قصیده»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۷/۰۷/۲۱.    






جعبه ابزار