• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

قصیده برده دانشنامه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



منبع: عنوان


برده، قصیده‌ای مشهور در مدح پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از بوصیری است. این قصیده، نخست «الکواکب الدُّریه» نام داشت، اما به دلایلی از جمله شباهت به قصیده کعب بن زهیر و بهبود شاعر از بیماری، به «بردہ» شهرت یافت.
بوصیری قصاید دیگری هم در مدح پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) سرود، ولی هیچ‌کدام به شهرت بردہ نرسید. قصیده بردہ در بیشتر نسخه‌ها ۱۶۰ بیت دارد و با تغزل آغاز می‌شود. سپس شاعر از هوای نفس پرهیز می‌دهد و به مدح پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، ولادت، معجزات، معراج و جنگ‌های او می‌پردازد.
این قصیده از ابتدا مورد توجه مسلمانان بود و صوفیان، اهل سنت و شیعیان به آن اهمیت می‌دادند. بسیاری از شاعران از آن استقبال کردند، اما برتری آن در مدایح نبوی حفظ شد.



بُرده (یا بُرأه)، قصیده‌ای مشهور در ستایش رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، از ابوعبدالله شرف الدین محمد بن سعید دلاصی صنهاجی معروف به بوصیری
[۱] محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ۶۰۸ـ ح۶۹۵، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
شاعر نامور مصری بود.


بوصیری نخست، سروده خود را «الکواکب الدُّریه فی مدح خیرالبریّه» نامید، ولی چون قصیده اش در مدح پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بود و به قولی در عالم رویا بُرده (عبای) شریف ایشان را صله گرفته بود و نیز از باب شباهت شعرش با قصیده «بانت سعاد»، نخستین قصیده مشهور به بُرده سروده کَعْب بن زُهَیْر در حضور پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، قصیده اش به بُرده شهرت یافت و به قولی، به سبب بهبود یافتن شاعر از فلج اندام به «بُرأه» (بهبود) نیز معروف شد.
[۲] محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ص۱۹۰، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
[۵] W. A. Clouston (ed.), Arabian Poetry for English Readers, pp۳۲۱-۳۲۲, Glasgow: Privately printed, ۱۸۸۱.
[۶] کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۸۱، ج ۵، نقله الی العربیه رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
[۷] عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۶۷۷، پانویس ۴، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
[۸] R. Basset, "Burda", in The Encyclopaedia of Islam, ۲nd ed., Vol. I, Leiden: E. J. Brill, ۱۹۶۰, p. ۱۳۱۴.
[۹] بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی‌تا).



بوصیری قصاید مهم دیگری نیز در مدح پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) سروده است، اما هیچکدام شهرت و اهمیت بُرده را ندارند؛ از جمله:
الهُمْزیّةُ فی المدائح النبویه (معروف به اُم القُری).
القصیدة المُضَرِیّة فی الصَلاة علی خیرالبریّه.
ذُخْرُ المعاد.
[۱۲] کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۹۸، ج ۵، نقله الی العربیه رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
[۱۳] عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ۶۷۹ـ۶۸۰، بیروت ۱۹۸۹.
[۱۴] R. Basset, "Burda", in The Encyclopaedia of Islam, ۲nd ed., Vol. I, Leiden: E. J. Brill, ۱۹۶۰, p. ۱۳۱۴; ۲nd ed., Supplement, s.v. "al-Būṣīrī"

قصیده بُرده در دیوان بوصیری و بیشتر نسخه‌های خطی و چاپی ۱۶۰ بیت است، اما در برخی از نسخه‌ها به ۱۸۲ بیت هم می‌رسد.
[۱۵] محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ص۱۹۰ـ۲۰۱، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
[۱۶] بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی‌تا).
[۱۷] محمد زکی مبارک، المدائح النبویه فی الادب العربی، ص۲۰۱، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.

این قصیده با مطلع:
اَمِن تذکُّر جیرانٍ بِذَی سَلَمٍ/ مَزَجْتَ دَمْعاً جَری مِنْ مُقْلَةٍ بِدَمٍ
، ده فصل دارد و مانند تمام قصاید، با تغزّل و نسیب شروع می‌شود؛ در ادامه، شاعر پس از تحذیر از هوای نفس، ستایش به رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، ولادت، معجزات، معراج، و جنگ‌های آن حضرت می‌پردازد، و قصیده را با توسل به رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و مناجات با خدا به پایان می‌برد.
[۱۸] محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ص۱۹۰ـ۲۰۱، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
[۱۹] محمد زکی مبارک، المدائح النبویه فی الادب العربی، ص۲۰۱، ۲۰۳، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
[۲۰] بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی‌تا).
[۲۱] R. Basset, "Burda", in The Encyclopaedia of Islam, ۲nd ed., Vol. I, Leiden: E. J. Brill, ۱۹۶۰, p. ۱۳۱۴.



بوصیری در سرودن برده از قصاید میمیّه شاعران پیش از خود، بویژه میمیّه ابن فارض (متوفی ۶۳۲ق)، تأثیر گرفته است، و در وزن و قافیه، مطلع، و مضمون‌های تغزلی با آن مشترک است.
[۲۲] محمد زکی مبارک، المدائح النبویه فی الادب العربی، ص۲۰۱ـ۲۰۲، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.



قصیده برده از ابتدا توجه مسلمانان را برانگیخت و گروه‌های مذهبی هر یک به گونه‌ای از آن استفاده می‌کردند؛ صوفیان (بویژه در مصر) و اهل سنّت و شیعیان بدان اهمیت بسیاری می‌دادند، به طوری که امروزه اهل سنّت آن را در کنار اوراد، دعاها و استغاثه‌ها قرار می‌دهند و در مجموعه‌های دعایی خود چاپ می‌کنند.
دُروزیان، آن را برای تبرّک و آمرزش مردگان در تشییع جنازه‌ها می‌خوانند.
[۲۳] محمد زکی مبارک، المدائح النبویه فی الادب العربی، ص۲۱۵ـ۲۱۶، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
[۲۴] بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی‌تا).
[۲۵] W. A. Clouston (ed.), Arabian Poetry for English Readers, p۳۲۲, Glasgow: Privately printed, ۱۸۸۱.



بسیاری از شاعران از این قصیده، استقبال، و در وزن و قافیه از آن پیروی کرده‌اند، از جمله احمد شوقی، با قصیده «نهج البرده» (سروده در سال ۱۳۲۷ق). با اینهمه، قصیده برده بوصیری در میان مدایح نبویه برتری خود را حفظ کرده است.
[۲۶] محمد زکی مبارک، المدائح النبویه فی الادب العربی، ص۲۱۹، ۲۲۲ـ۲۲۳، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
[۲۷] شوقی ضیف، شوقی شاعر العصر الحدیث، ص۱۳۰ـ۱۳۱، مصر ۱۹۵۷.
[۲۸] عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۶۷۷، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
[۲۹] کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۹۱ـ۹۷، ج ۵، نقله الی العربیه رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.



این قصیده به زبان‌های لاتینی، آلمانی، فرانسوی، انگلیسی، ایتالیایی، بربری، اردو و تاتاری ترجمه شده.
[۳۱] R. Basset, "Burda", in The Encyclopaedia of Islam, ۲nd ed., Vol. I, Leiden: E. J. Brill, ۱۹۶۰, p. ۱۳۱۴.
[۳۲] کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۸۲ـ۸۳، ج ۵، نقله الی العربیه رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
و بیش از نود شرح به زبان‌های عربی، فارسی، ترکی و بربری بر آن نوشته شده است، که قدیم‌ترینِ آنها شرحِ ابو شامه عبدالرحمان بن اسماعیل دمشقی (۵۹۶ق ـ ۶۶۵ق ) است.
[۳۳] عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۶۷۸ـ۶۷۹، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
[۳۴] محمد زکی مبارک، المدائح النبویه فی الادب العربی، ص۲۱۷ـ۲۱۸، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
[۳۵] کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۸۳ـ۹۱، ج ۵، نقله الی العربیه رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
[۳۶] R. Basset, "Burda", in The Encyclopaedia of Islam, ۲nd ed., Vol. I, Leiden: E. J. Brill, ۱۹۶۰, p. ۱۳۱۴.



۱. ابن شاکر کتبی، فوات الوفیات، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۷۳ـ۱۹۷۴.
۲. بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، بیروت (بی‌تا).
۳. محمد زکی مبارک، المدائح النبویه فی الادب العربی، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۴. ادوارد آبوت ون دایک، کتاب اکتفاء القنوع بِما هو مطبوع، چاپ محمدعلی ببلاوی، مصر ۱۳۱۳/۱۸۹۶.
۵. کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج ۵، نقله الی العربیه رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
۶. اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج ۲، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۷. محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
۸. شوقی ضیف، شوقی شاعر العصر الحدیث، مصر ۱۹۵۷.
۹. عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
۱۰. R. Basset, "Burda", in The Encyclopaedia of Islam, ۲nd ed., Vol. I, Leiden: E. J. Brill, ۱۹۶۰, p. ۱۳۱۴.
۱۱. W. A. Clouston (ed.), Arabian Poetry for English Readers, Glasgow: Privately printed, ۱۸۸۱.


۱. ↑ محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ۶۰۸ـ ح۶۹۵، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
۲. ↑ محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ص۱۹۰، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
۳. ↑ ابن شاکر کتبی، فوات الوفیات، ج۳، ص۳۶۲، ۳۶۸۳۶۹، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۷۳۱۹۷۴.    
۴. ↑ ابن شاکر کتبی، فوات الوفیات، ج۳، ص۳۶۲، ۳۶۸۳۶۹، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۷۳۱۹۷۴.    
۵. ↑ W. A. Clouston (ed.), Arabian Poetry for English Readers, pp۳۲۱-۳۲۲, Glasgow: Privately printed, ۱۸۸۱.
۶. ↑ کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۸۱، ج ۵، نقله الی العربیه رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
۷. ↑ عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۶۷۷، پانویس ۴، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
۸. ↑ R. Basset, "Burda", in The Encyclopaedia of Islam, ۲nd ed., Vol. I, Leiden: E. J. Brill, ۱۹۶۰, p. ۱۳۱۴.
۹. ↑ بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی‌تا).
۱۰. ↑ اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج۲، ص۱۳۸، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.    
۱۱. ↑ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۱، ص۸۲۳، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.    
۱۲. ↑ کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۹۸، ج ۵، نقله الی العربیه رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
۱۳. ↑ عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ۶۷۹ـ۶۸۰، بیروت ۱۹۸۹.
۱۴. ↑ R. Basset, "Burda", in The Encyclopaedia of Islam, ۲nd ed., Vol. I, Leiden: E. J. Brill, ۱۹۶۰, p. ۱۳۱۴; ۲nd ed., Supplement, s.v. "al-Būṣīrī"
۱۵. ↑ محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ص۱۹۰ـ۲۰۱، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
۱۶. ↑ بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی‌تا).
۱۷. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویه فی الادب العربی، ص۲۰۱، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۱۸. ↑ محمد بن سعید بوصیری، دیوان البوصیری، ص۱۹۰ـ۲۰۱، چاپ محمد سید کیلانی، مصر ۱۳۷۴ـ ۱۹۵۵.
۱۹. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویه فی الادب العربی، ص۲۰۱، ۲۰۳، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۲۰. ↑ بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی‌تا).
۲۱. ↑ R. Basset, "Burda", in The Encyclopaedia of Islam, ۲nd ed., Vol. I, Leiden: E. J. Brill, ۱۹۶۰, p. ۱۳۱۴.
۲۲. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویه فی الادب العربی، ص۲۰۱ـ۲۰۲، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۲۳. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویه فی الادب العربی، ص۲۱۵ـ۲۱۶، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۲۴. ↑ بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ذیل «بردة»، بیروت (بی‌تا).
۲۵. ↑ W. A. Clouston (ed.), Arabian Poetry for English Readers, p۳۲۲, Glasgow: Privately printed, ۱۸۸۱.
۲۶. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویه فی الادب العربی، ص۲۱۹، ۲۲۲ـ۲۲۳، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۲۷. ↑ شوقی ضیف، شوقی شاعر العصر الحدیث، ص۱۳۰ـ۱۳۱، مصر ۱۹۵۷.
۲۸. ↑ عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۶۷۷، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
۲۹. ↑ کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۹۱ـ۹۷، ج ۵، نقله الی العربیه رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
۳۰. ↑ ادوارد آبوت ون دایک، کتاب اکتفاء القنوع بِما هو مطبوع، ص۲۸۰، چاپ محمدعلی ببلاوی، مصر ۱۳۱۳/۱۸۹۶.    
۳۱. ↑ R. Basset, "Burda", in The Encyclopaedia of Islam, ۲nd ed., Vol. I, Leiden: E. J. Brill, ۱۹۶۰, p. ۱۳۱۴.
۳۲. ↑ کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۸۲ـ۸۳، ج ۵، نقله الی العربیه رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
۳۳. ↑ عمر فروخ، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۶۷۸ـ۶۷۹، ج ۳، بیروت ۱۹۸۹.
۳۴. ↑ محمد زکی مبارک، المدائح النبویه فی الادب العربی، ص۲۱۷ـ۲۱۸، قاهره ۱۳۹۱/۱۹۷۱.
۳۵. ↑ کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۵، ص۸۳ـ۹۱، ج ۵، نقله الی العربیه رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
۳۶. ↑ R. Basset, "Burda", in The Encyclopaedia of Islam, ۲nd ed., Vol. I, Leiden: E. J. Brill, ۱۹۶۰, p. ۱۳۱۴.



دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «قصیده برده»    






جعبه ابزار