لغزشهای تاریخ نگاران عقاید (فرهنگ عقاید و مذاهب)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
لغزشهای تاریخ‌نگاران عقاید به مجموعه‌ای از خطاها و آسیب‌های روش‌شناختی در گزارش و تحلیل باورهای مذاهب اسلامی می‌پردازد. مسئله اصلی مقاله، ضرورت
انصاف، دقت و مراجعه مستقیم به منابع معتبر هر فرقه در
تاریخ‌نگاری عقاید است؛ زیرا نسبت دادن دیدگاه‌های یک
مذهب بر پایه آثار مخالفان، گزارش‌های غیرمعتبر یا برداشت‌های جزئی از متون، می‌تواند تصویری نادرست از مبانی اعتقادی آن پدید آورد و زمینه سوءتفاهم و اختلاف میان مسلمانان را افزایش دهد.
بنا بر این صرف وجود یک
حدیث یا گزارش در کتاب‌های روایی را برای انتساب یک باور به پیروان یک مذهب کافی نیست و استفاده از آثار معتبر و رسمی عالمان هر مذهب و ارزیابی انتقادی منابع لازم است و همچنین در مورد منابع حدیثی، بررسی
سند و محتوا ضرورت دارد. بر همین اساس، در معرفی عقاید شیعه، باید به آثار برجسته متکلمان این مذهب مراجعه شود.
شناخت یک مذهب، بدون مراجعه به منابع معتبر و آثار رسمی آن، ممکن است به نسبت دادن باورهایی نادرست یا غیرقابل تعمیم به پیروان آن بینجامد. ازاین‌رو، مسئله تنها درستی یا نادرستی یک گزارش تاریخی نیست؛ بلکه چگونگی انتخاب منبع، تشخیص اعتبار آن و تمایز میان دیدگاه یک فرد و باور عمومی یک فرقه نیز در این زمینه اهمیت دارد.
نقش
انصاف در تاریخ‌نگاری عقاید و تأثیر آن در شناخت متقابل مسلمانان و مسئله اعتبار منابع باید مورد توجه قرار گیرد تا اثر یکی از عالمان یک فرقه، به‌تنهایی منبعی برای شناخت دیدگاه همه پیروان آن قرار نگیرد. این مسئله درباره آثار
حدیثی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا وجود یک روایت در یک مجموعه حدیثی، به‌خودی‌خود نشان‌دهنده پذیرش محتوای آن به‌عنوان یک عقیده عمومی نیست و بررسی سند و مضمون روایت و جایگاه آن در منظومه اعتقادی یک مذهب ضروری است.
از سوی برخی مؤلفان، نحوه نسبت دادن برخی دیدگاه‌ها به
شیعه غیرعلمی است و نمونه‌هایی فراوان از آثار معاصر و همچنین برخی کتاب‌های حدیثی در این راستا وجود دارد. لذا برای شناخت عقاید شیعه باید به آثار معتبر
متکلمان و اندیشمندان برجسته این مذهب مراجعه کرد. همچنین در تدوین مباحث مربوط به
اهل حدیث،
حنابله،
اشاعره و
وهابیت باید مطالعات منصفانه و مستند انجام گیرد.
اگر عقائد و انديشه هاى طوائف اسلامى واقع بينانه نگارش يابد، ومؤلف نيز در تحليل عقائد آنان، راه انصاف در پيش گيرد، به وحدت كلمه وتوحيد صفوف كمك مى كند. امروز، طوائف اسلامى به خاطر دورى از يكديگر وعدم آگاهى از عقائد برادران خود، يكديگر را به خوبى نمى شناسند، وهمه را نسبت به خود، بيگانه ومخالف مى انديشند، درحالى كه به هنگام مراجعه به عقائد طوائف معروف اسلامى، جز
«باطنیه» كه درحقيقت از جرگه مسلمانان بيرونند، همگى مشتركات زياد وفراوانى درميان خود دارند.
اگر در روزگار گذشته، نويسندگان
ملل و نحل ويا متكلمان اسلامى براثر عدم آگاهى، برخى از پندارهاى بى اساس را به طائفه اى نسبت مى دادند، شايد معذور بودند، ولى امروز با كوتاه شدن مسافتها، و گسترش فرهنگ ملل از طريق نشر كتاب و مجله و روزنامه ووسائل ارتباط جمعى، ديگر اين عذر پذيرفته نيست.
اگر
احمد امین مصرى، با نوشتن كتاب
«فجر الاسلام» تهمتهائى به
شیعه زد، وسپس در
نجف اشرف درمحضر مصلح كبير
شیخ محمد حسین کاشف الغطاء معذرت خواست وگفت: ريشه اشتباه من اين بود كه مصادر ومدارك كافى درباره عقيده شيعه نداشتم(به مقدمه كتاب «اصل الشيعة و اصولها» مراجعه شود)، ديگر امروز اين عذرهاى صورى نيز پذيرفته نيست، وبايد نويسندگان ملل ونحل ويانويسنده مسائل كلامى، به مصادر ومدارك هرملتى كه مورد اعتبار واعتماد مشايخ وبزرگان آنها است، مراجعه كنند وبدون تعيين مصدر، انديشه اى رابه كسى نسبت ندهند.
اگر نويسندگان اسلامى ومحققان باهدف اين راه را بپيمايندخواهيم ديد كه بسيارى ازنسبتها بى پايه است ومجموع طوائف اسلامى، مشتركات فراوانى دارند ودرسايه اين مشتركات، ميتوانند دست واحدى دربرابر ديگران باشند.
دراينجا ازتذكر نكته اى ناگزيريم وآن اينكه هركتابى را هرچند نويسنده آن از دانشمندان وبزرگان آن فرقه باشد، نمى توان مصدر ومدرك براى كل فرقه دانست، خصوصا اگر كتاب، كتاب حديثى وروايتى باشد، زيرا وجود روايت، گواه برعقيده نيست.
محدثان اسلامى، وظيفه اى جز گرد آورى روايت با ذكر اسناد، نداشتند. اين وظيفه ديگران است كه به نقّادى روايات بپردازند وحق را از باطل جدا سازند.
امروز مسأله تهمت زدن به
شیعه كار رائجى شده است وانقلاب اسلامى ايران سبب شد كه جهان به فرهنگ شيعه توجه پيدا كند، از آنجا كه گرايش جهانيان به چنين فرهنگى، كه با
«ثوره» و پرخاشگرى دربرابر ظالمان ومستكبران عجين است، به سود
استکبار جهانی نيست، ازاين جهت، گروهى مزدور را برآن داشتند كه چهره فرهنگ شيعى را خدشه دار سازند، وتا آنجا كه بتوانند اوهام وپندارها را سرهم كرده وبه عنوان عقيده شيعه معرفى كنند و براى حق جلوه دادن خود، كتابهاى حديثى شيعه را ويا نوشته هاى افرا دبى مايه را مدرك معرفى كنند، درحالى كه ياد آور شديم كتاب حديث كتاب عقيدتى نيست، مگر آنگاه كه نقادى شود.
وبهترين كتاب حديثى شيعه كه
«کتاب کافی» تأليف
ثقة الإسلام کلینی است، كتابى صد درصد صحيح نيست بلكه درآن صحيح وموثق وحسن وضعيف وجود دارد، ازاين جهت، بايد به نقادى آن پرداخت وهمچنين كتاب هرعالم شيعى غير معروف وبى مايه رانميتوان گواه برعقيده كل شيعه دانست.
عقائد شيعه رابايد ازنوشته هاى قهرمانان علم كلام شيعه مانند
شیخ مفید و
سید مرتضی،
محقق طوسی وعلاّمه حلّى وفاضل مقداد گرفت، نه از كتاب حديثى ونه از كتاب
«فصل الخطاب» مرحوم نورى، كه مملو از مراسيلى است كه از كتابهاى ديگران وارد كتب شيعه شده است.
این مقاله بر ضرورت
انصاف، دقت و رعایت اصول علمی در گزارش و تحلیل عقاید مذاهب اسلامی تأکید دارد. شناخت صحیح یک مذهب نیازمند مراجعه به منابع معتبر و رسمی همان مذهب است و نمی‌توان بر پایه گزارش‌های مخالفان، برداشت‌های غیرمستند یا دیدگاه یک عالم، عقیده‌ای را به همه پیروان یک فرقه نسبت داد.
همچنین میان
روایت و عقیده باید تفکیک کرد و صرف وجود یک روایت در کتاب‌های حدیثی، به‌تنهایی دلیل بر پذیرش آن به‌عنوان عقیده عمومی یک مذهب نیست؛ ازاین‌رو، بررسی و نقد روایات و توجه به جایگاه آنها در منظومه اعتقادی هر فرقه ضروری است. وبه‌ویژه در شیوه معرفی
شیعه رجوع به آثار معتبر متکلمان و اندیشمندان برجسته شیعه برای شناخت عقاید این مذهب لازم است.
•
سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج۳، ص۵.
