|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
نیاوران، مجموعه فرهنگی ـ تاریخی majmūºe-ye farhangī-tārīxī-ye niyāvarān، در شمال تهران، شامل کاخها و باغی از دورههای قاجار و پهلوی است. کاخ نیاوران، کاخ صاحبقرانیه و کوشک احمدشاهی از بناهای اصلی این مجموعهاند. باغ نیاوران با پوشش گیاهی متنوع و طراحی ایرانیـاروپایی، فضای اصلی مجموعه را تشکیل میدهد. پس از انقلاب (۱۳۵۷ هـ.ش)، این مجموعه به موزهای عمومی برای نمایش آثار تاریخی و هنری تبدیل شد. در سال (۱۳۷۷ هـ.ش)، نیاوران در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. مجموعه فرهنگی — تاریخی نیاوران مجموعهای شامل باغی وسیع و بناهای سلطنتی متعلق به دوره قاجار و پهلوی دوم که هماکنون به عنوان موزه، محل نمایش اشیاء و آثار تاریخی و هنری است. این مجموعه بناهایی چون کاخ صاحبقرانیه، کوشک احمدشاهی، کاخ نیاوران، کتابخانه اختصاصی و موزه جهاننما را در خود جای داده است. مجموعه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران در تاریخ (۶ / ۳ / ۱۳۷۷ هـ.ش) با شماره ۰۲۵‘۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. ۴.۱ - موقعیت و مساحتباغ نیاوران با مساحتی بالغ بر دو هکتار در جنوب شرقی محله نیاوران (در گذشته، روستای نیاوران) قرار دارد. [۱]
مختاری، اسکندر، «کاخ صاحبقرانیه»، مجموعه مقالات سومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی، تهران، ۱۳۸۵ ش، ج۳، ص۲۹.
این باغ از شمال به خیابان پورابتهاج (جاده دارآباد)، از جنوب به پارک نیاوران، از شرق به کوچه حیدری و از غرب به خیابان پاسداران و میدان باهنر (نیاوران) محدود شده است. ۴.۲ - تاریخچه و شکلگیری۴.۲.۱ - دوران فتحعلیشاه قاجاراز تاریخ دقیق شکلگیری باغ شاهی نیاوران اطلاعی در دست نیست، اما بر اساس گزارشهای تاریخی، نخستینبار، فتحعلیشاه قاجار در این مکان عمارت کوچکی به عنوان اقامتگاه ییلاقی خود ساخت؛ [۲]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، بهکوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۸ ش، ج۴، ص۲۳۰۷.
از اینرو، تاریخ شکلگیری هسته اولیه این باغ به دوران فتحعلی شاه قاجار (سل ۱۲۱۲-۱۲۵۰ هـ.ق) بازمیگردد.در این زمان، نخست قسمت غربی باغ احداث شد. ۴.۲.۲ - دوران ناصرالدینشاه قاجاردر دوره ناصرالدین شاه، اراضی باغ گسترش یافت؛ به طوری که مقداری از اراضی حصاربوعلی از طرف غرب، باغ عزیزخان خواجه از جنوب غربی، زمینهای روستای نیاوران از طرف شمال و زمینهای چالهباغ (آجودانیه) از طرف شرق به این باغ افزوده شد؛ [۳]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۲، ص۸۰۱-۸۰۲.
بنابراین، باغی که هم اکنون در عرصه آن، بناهای سلطنتی وجود دارد، باقیمانده باغ وسیعتری در دوره ناصری است.۴.۲.۳ - نامگذاری و اهمیت تاریخیاین باغ به سبب ساخت کاخ ییلاقی ناصرالدین شاه موسوم به صاحبقرانیه، گاهی نیز به این نام خوانده شده است.باغ و عمارت سلطنتی صاحبقرانیه، در دوره ناصری نسبت به دورههای پس از آن در سلسله قاجاریه بیشتر مورد توجه و استفاده بود؛ چنانکه برخی حوادث مهم این دوره از جمله ترور نافرجام ناصرالدین شاه به دست بابیها نیز در همین باغ به وقوع پیوست. [۴]
ویلز، چارلز جیمز، تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، ترجمه سید عبدالله، به کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۳۷-۳۸.
۴.۳ - الگوی اولیه و تغییرات بعدیظاهراً در آغاز، باغ نیاوران طرحی مطابق الگوی باغ ایرانی داشته است؛ اما در حال حاضر، با توجه به تغییراتی که به ویژه در دوره پهلوی در این باغ اعمال شده، این الگو بر هم خورده است و جز شماری جوی آب ــ که عمدتاً مقابل کوشک احمدشاهی و کاخ صاحبقرانیه وجود دارند ــ اثر دیگری از سیستم خطی آبیاری باغ به چشم نمیخورد.۴.۴ - منابع آب باغآب مورد نیاز این باغ درگذشته از طریق چند رشتهقنات به نامهای انیسالدوله، اندرون، دیوانخانه و محمدرضا تأمین میشده است.ظاهراً قنات محمدرضا از قناتهای قدیمی روستای نیاوران بوده که داخل باغ نیاوران افتاده است. [۵]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۲، ص۷۹۰.
۴.۴.۱ - وضعیت کنونی قناتهادر حال حاضر، تنها دو رشته از این قناتها، جریان دارند و مسئولیت نظارت و نگهداری از آنها بر عهده شهرداری تهران است. [۶]
تحقیقات میدانی مؤلف.
۴.۵ - ویژگیهای طبیعیزمین باغ نیاوران شیبی در جهت شمال به جنوب دارد.دیوارهای محیطی باغ که در دوره پهلوی کشیده شدهاند، یکسره آجریاند و در نمای بیرونی، به شیوه خفته و راسته و پیلیگردون آجرچینی شدهاند. نمای داخلی این دیوارها با کتیبههای کاشیکاری که بر سینه آنها نقش بسته، تزیین شده است. کاشیها از نوع خشتی هفترنگ با زمینه لاجوردی یا سفیدند و طرحهایی از گلوبوته و گلومرغ دارند. ۴.۶ - پوشش گیاهی و جانوری۴.۶.۱ - گونههای درختیدر عرصه باغ، درختان مثمر و غیرمثمر عموماً از نوع چنار و کاج وجود دارد.۴.۶.۲ - گونههای وارداتی و باغ ژاپنیدر دوره پهلوی برخی درختان و گیاهانی که بومی ایران نیستند، از مناطق مختلف جهان گردآوری و در این باغ کاشته شد؛ برای نمونه، در قسمتی از باغ، درختان و گیاهان بومی ژاپن کاشته شد؛ از اینرو، این بخش از باغ، باغ ژاپنی خوانده میشود.تراکم درختان و تنوع گیاهی موجود در باغ این مکان را به زیستگاهی مناسب برای انواع پرندگان بدل کرده است. ۴.۶.۳ - زیستگاه پرندگان و تنوع زیستیدر این باغ، پرندگانی از جمله قمری، شاهطوطی، طوطی طوقصورتی، مینا، سار، دلیجه، چرخریسک نیزار، دارکوب خالدار بزرگ و بلبل خرما زندگی میکنند؛ همچنین در نقاط مختلف باغ، انواع گیاهان، بوتهها و گلهایی مانند شیپوری، لاله، رز و جز آنها وجود دارد که در فصل بهار و هنگام شکوفایی گیاهان، زیبایی خاصی به محوطه میبخشند.۴.۶.۴ - گلخانهها و نگهداری گیاهاندر بخش شرقی باغ نیز، چند گلخانه برای پرورش گلها و گیاهان تزیینی و نگهداری از آنها در فصل سرما قرار دارد.۴.۶.۵ - آسیبها و تغییرات در سالهای اخیرمتأسفانه در سالهای اخیر، عرصه باغ دچار آسیبهای جدی شده است.رشد علفهای هرز و گیاهان خودرو یکدستی زمینهای چمنپوش باغ را از بین برده، رویش لالهها و شیپوریها متوقف شده است، گلخانهها به طور کلی متروک مانده و شماری از درختان باغ از جمله درختان گردو خشکیده، و بریده شدهاند. این تغییرات افزون بر از بین بردن هویت تاریخی باغ، چشمانداز عرصه آن را نیز از نظر دیداری، دگرگون کرده است و همچنین تنوع زیستی پرندگان ساکن در باغ را ــ که غالباً بومی منطقهاند ــ و نیز تنوع پوشش گیاهی آن را که مجرای تنفسی منطقه به شمار میآید، تهدید میکند. بنابر نظر مسئولان مجموعه، باغ قدیمی صاحبقرانیه نیاز به احیا و رسیدگی جدی دارد. ساختمانهای موجود در عرصه شامل دو بنای قاجاری متعلق به دوره ناصرالدین شاه و احمد شاه و بناهایی مربوط به دوره محمدرضا شاه پهلوی است. ۵.۱ - بناهای قاجاریدر دوره ناصری، تقریباً در وسط باغ، عمارتی ییلاقی موسوم به «صاحبقرانیه» و در جبهه شرقی نیز ساختمانهایی برای اسکان زنان شاه ساخته شد. (برای آگاهی بیشتر درباره عمارت و بخش اندرونی، نک : ه د، صاحبقرانیه، کاخ)در همین جبهه، سرای امینهاقدس به طور مجزا قرار داشت و در ضلع غربی باغ، سرای انیسالدوله و در قسمت شمالی آن نیز، بناهایی به عنوان خواجهسرا واقع شده بود. ۵.۲ - تغییرات در دوره مظفرالدین شاهدر زمان مظفرالدین شاه، در جبهه شمالی این باغ و در جهت شرق به غرب دیواری کشیده شد و بدین ترتیب، حرمسرا از خواجهسرایان جدا گردید.۵.۳ - تغییرات در زمان احمد شاهدر زمان احمد شاه نیز، برای جداسازی کاخ و دیوانخانه از حرمسرا و خواجهسرایان، دیوار دیگری در جبهه شمالی کاخ صاحبقرانیه (که امروزه در جبهه جنوبی باغ قرار دارد) ساخته شد.۵.۴ - دوره پهلوی اولبخشی از این دیوار در زمان رضا شاه، برای برپایی جشن ازدواج محمدرضا شاه و فوزیه، همسر نخست وی، تخریب شد تا کاخ با بخش اندرون و دیگر ساختمانها ارتباط یابد. [۷]
ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ۱۳۷۴ ش، ج۲، ص۷۹۴-۸۰۲.
۵.۵ - دوره پهلوی دومدر دوره پهلوی دوم، پس از استقرار خانواده سلطنتی در باغ و ایجاد دفتر کار محمدرضا شاه در کاخ صاحبقرانیه، چند ساختمان اداری و یک مدرسه نیز با مساحت ۰۰۰‘ ۳ مـ۲ بـرای تحصیل فـرزندان شـاه در محوطه ساخته شد. [۸]
گـزارش ثبتـی: مجموعـه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران، سازمان میراث فرهنگی، تهران، شم ۰۲۵‘۲، ص۱۶.
۵.۶ - تقسیم بندی ساختمانها در وضعیت فعلیهم اکنون در جبهه شرقی باغ، کاخ نیاوران و کتابخانه اختصاصی، مدرسه ولیعهد، گلخانهها، زمین تنیس و باغ کتیبهها؛ در جبهه جنوبی، ساختمان نگارخانه و موزه جهاننما؛ در میانه عرصه، کوشک احمدشاهی و کافی ـ شاپ و در جبهه غربی، ورودیهای محوطه و بخشهای عمومیتر (شامل نمازخانه، سرویسها، کلاسهای آموزش هنر) و بخشهای اداری (شامل روابطعمومی مجموعه، دفتر مدیریت و حراست) قرار دارد.در سالهای اخیر در ضلع غربی باغ، بخشی نیز برای نگهداری و نمایش خودروهای قدیمی خاندان سلطنتی اختصاص داده شده است؛ همچنین پس از انقلاب اسلامی، ساختمان مدرسه به عنوان دانشکده میراث فرهنگی مورد بهرهبرداری قرار گرفت. [۹]
تحقیقات میدانی مؤلف.
۶.۱ - مشخصات کلیساختمان کاخ نیـاوران بـا زیربنای ۰۰۰‘۹ مـ۲ در دو طبقه و نیم ساخته شده است. [۱۰]
گـزارش ثبتـی: مجموعـه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران، سازمان میراث فرهنگی، تهران، شم ۰۲۵‘۲، ص۱۶.
ساخت این بنا در (۱۳۳۷ هـ.ش) با طرحی ایرانی (تهرنگ مربع) آغاز شد و پس از وقفهای طولانی، سرانجام در (۱۳۴۶ هـ.ش) به پایان رسید و در (۱۳۴۷ هـ.ش) مورد بهرهبرداری قرار گرفت. ۶.۲ - کاربری اولیه و تغییراتکاخ نیاوران در آغاز، به عنوان محلی برای پذیراییهای سلطنتی و اقامت مهمانان عالیرتبه در نظر گرفته شده بود، اما در حین عملیات اجرایی، تصمیم گرفته شد تا این بنا با تغییر کاربری به محل سکونت محمدرضا پهلوی و خانوادهاش تبدیل شود. [۱۱]
مجموعه بروشورهای منتشرشده از سوی مجموعه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران.
۶.۳ - طراح و مهندس ناظرطراح ساختمانْ فرح دیبا و مهندس ناظر آن محسن فروغی بود، [۱۲]
گـزارش ثبتـی: مجموعـه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران، سازمان میراث فرهنگی، تهران، شم ۰۲۵‘۲، ص۴۵.
اما در روایتی دیگر، طراح کاخ مهندس فروغی معرفی شده است. [۱۳]
مجموعه بروشورهای منتشرشده از سوی مجموعه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران.
۶.۴ - سبک معماری و الهامهااین طرح ملهم از معماری ایران پیش از اسلام و پس از اسلام است، که بهویژه در سقف بلند و ایوانهای رفیع کاخ و نیز بخشهایی چون نمای جنوبی بنا محسوس است.۶.۵ - شرکت سازنده و فناوریساخت بنا نیز توسط شرکت مهندسی «مَپ» متعلق به عبدالعزیز فرمانفرماییان و با بهرهگیری از فناوری مدرن انجام گرفته است. [۱۴]
مجموعه بروشورهای منتشرشده از سوی مجموعه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران.
۶.۶ - مشخصات فنی و مصالحساختمان کاخ بر صفهای سنگی استقرار یافته است و مصالح بهکاررفته در آن عمدتاً از سنگ، تیرآهن و سیمان تشکیل شده و اندود دیوارهای داخلی از جنس گچ است.نمای خارجی این بنا از نوعی سنگ تراورتن متخلخل به رنگ کرم روشن و یا به رنگ زرد و بژ تیره است. تزیینات خارجی بنا تنها شامل کاشیکاری و تمام بازشوها از جنس آلومینیوم است. پوشش ساختمان در فضاهای داخلی و در قسمت بام به صورت تخت اجرا شده است؛ همچنین ساختمان کاخ مجهز به سیستم اطفای حریق هوشمند و دزدگیر است. ۶.۷ - طراحی و دسترسیبنا با زمینه مستطیلشکل روی محور شمالی ـ جنوبی استقرار یافته است.دسترسی به طبقه همکف از طریق ایوان شمالی، جنوبی و غربی امکانپذیر است. ورودی اصلی در جبهه غربی قرار دارد. ۶.۸ - فضاهای داخلیفضاهای طبقه همکف شامل یک سرسرای مرکزی، دو سالن پذیرایی و اتاق انتظار مهمان در ضلع جنوبی؛ اتاق غذاخوری و سینمای اختصاصی در ضلع شرقی؛ تالار تشریفات موسوم به تالار آبی در ضلع شمالی و فضاهایی چون شربتخانه، آبدارخانه و انباری است.فضای نیمطبقه جنوبی به اتاق کنفرانس، دفتر منشی فرح دیبا، اتاق خواب، اتاق ندیمه لیلا پهلوی، جامهدان، سرویس و حمام اختصاص یافته است. در طبقه دوم نیز اتاق فرزندان شاه به همراه سرویس و آشپزخانه، اتاق خواب محمدرضا پهلوی و فرح دیبا، اتاقهای استراحت نیمروزی، آرایش، نشیمن خانوادگی، ندیمه و نیز سرویسها و حمام قرار دارد؛ همچنین، ساختمان کاخْ زیرزمینی مشتمل بر ۶ اتاق با ابعاد تقریباً ۱۶ مـ۲، یک آشپزخانه بزرگ، موتورخانه و کتابخانه دارد. [۱۵]
گـزارش ثبتـی: مجموعـه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران، سازمان میراث فرهنگی، تهران، شم ۰۲۵‘۲، ص۴۵.
۶.۹ - ویژگیهای معماریطرح اصلی بنا متشکل از یک سرسرای میانی است که اتاقها و راهروهای فرعی گرداگرد آن چیده شدهاند و سرسرا سقفی بلند دارد؛ به گونهای که طبقه فوقانی، محیط بر آن است و امکان دید از راهروهای طبقه دوم به فضای مرکزی فراهم شده است.در هر یک از جبهههای شرقی و غربی سرسرا، دو ستون مدور بلند قرار دارد. ۱۲ ستون دیگر نیز در راهروهای طبقه دوم دیده میشود که به نسبت ستونهای همکف ارتفاعی کوتاهتر دارند. پلکان مرتبط با نیمطبقه، در جبهه جنوب غربی بنا تعبیه شده و پلکان مرتبط با طبقه دوم نیز در گوشه شمال غربی است؛ آسانسوری نیز در ضلع غربی قرار دارد. تمام فضاهای طبقه دوم و اتاقهای طبقه همکف با پارکت پوشیده شدهاند، اما سرسرا و راهروهای فرعی با سنگ گرانیت سیاه فرش شدهاند. ویژگی خاص ساختمان کاخ، سقف بازشو سرسرای میانی آن است که به شکل قابهای چهارگوش از ورقههای آلومینیوم ساخته شده است و توسط سیستم الکترومکانیکی از وسط باز میشود. [۱۶]
تحقیقات میدانی مؤلف.
۶.۹.۱ - تالارها و سالنهاهمچنین تالار آبی با مساحت ۱۶۰ مـ۲ و حدود ۶ متر ارتفاع و نیز سالن سینمای اختصاصی با مساحتی در حدود ۴۰۰ مـ۲، از دیگر ویژگیهای این بنا به شمار میرود. [۱۷]
گـزارش ثبتـی: مجموعـه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران، سازمان میراث فرهنگی، تهران، شم ۰۲۵‘۲، ص۴۵.
۶.۱۰ - نمای خارجینمای اصلی بنا نمای جنوبی است که یک تاج سلطنتی برنزی نیز بر ایوان آن نقش بسته است.این نما از ۳ قسمت تشکیل شده است که عبارتاند از: یک ایوان رفیع و طولانی در مرکز و دو گوشوار در دو طرف آن. ۶.۱۰.۱ - نورگیرها و درهادر قسمت میانی ایوان، یک چهاردری بزرگ در مرکز و ۴ سهدری (مربوط به طبقه همکف و نیمطبقه)، در دو طرف دیده میشود.نورگیرهای طبقه دوم نیز به صورت دو چهاردری در مرکز و دو سهدری در دو طرفاند؛ بنابراین، ریتم نورگیرهای ایوان را میتوان به صورت ۳-۴-۳ در طبقه همکف (به همراه نیمطبقه) و ۳-۴-۴-۳ در طبقه فوقانی ساختمان نشان داد. هرچند این نورگیرها به صورت سهدری و چهاردری ساخته شدهاند، اما اجرای آنها به شیوه مدرن و از جنس فلز است. ۶.۱۰.۲ - ایوان شمالی و ستونهادر ایوان شمالی ۸ ستون به ارتفاع تقریبی ۱۰ متر وجود دارد.ستونها به شیوه مدرن طراحی شده و بدون پایه و سرستوناند. مقطع ستونها به شکل ستاره چهارپَر است و بدنه آنها با سرامیکهای کوچک مشجر پوشیده شده است. ۶.۱۰.۳ - استخر و مجسمههمچنین در جبهه جنوبی کاخ و مقابل نمای اصلی، استخر مستطیلشکل بزرگی دیده میشود که در وضعیت اصلی، مجسمهای برنزی در وسط آن قرار داشت؛ اما ظاهراً از (۱۳۸۹ هـ.ش) روی این استخر برای اجرای برنامههای زنده با ورقههای فلزی پوشانده شده و تا به حال (۱۳۹۲ هـ.ش) به همان صورت باقی مانده است؛ همچنین، مجسمهای که در وسط استخر قرار داشت، از آن تاریخ (۱۳۸۹ هـ.ش) به انبار منتقل شده و تنها پایه سنگی آن به جا مانده است.۶.۱۰.۴ - نمای دیگر بنانمای شمالی تقریباً کیفیتی مشابه نمای جنوبی دارد، با این تفاوت که به جای گوشوارها، منتهاالیه شرقی و غربی آن به میزان تقریبی یک متر پیش نشسته و تزیینات آن مختصرتر است.نمای غربی، ایوانی رفیع و کوتاه در مرکز و دو ستون با مشخصات پیشگفته دارد. در جبهه شرقی، به سبب اتصال سالن سینما و کتابخانه اختصاصی به ساختمان کاخ، پرده کاملی از این نما وجود ندارد. [۱۸]
تحقیقات میدانی مؤلف.
۶.۱۰.۵ - تزیینات داخلی و خارجیتزیینات خارجی بنا در قالب کاشیکاری ایوانهای شمالی، جنوبی و غربی دیده میشود که توسط ابراهیم کاظمپور و ایلیا انجام شده است.طرح کاشیها به صورت موتیفهای تکرارشونده است که بر زمینه قهوهای روشن کار شدهاند. تزیینات داخلی شامل گچبری و آینهکاری است که به ترتیب توسط استاد عبداللٰهی و استاد علیاصغر انجام شدهاند. مبلمان و دکوراسیون داخلی کاخ نیز توسط گروهی از طراحان فرانسوی انتخاب و اجرا شده است. ۶.۱۰.۶ - اموال موزهای کاخاموال موزهای کاخ در مجموع شامل حدود ۰۰۰‘۶۰ شیء نفیس و اثر هنری است که از آن میان میتوان به فرشها و قالیهای نفیس ایرانی، تابلوهای نقاشی اثر هنرمندان ایرانی و خارجی، ظروف چینی ساخت کارخانجات سِور فرانسه و رزنتال آلمان، مجسمهها و اشیاء تزیینی و اهدایی اشاره کرد. [۱۹]
گـزارش ثبتـی: مجموعـه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران، سازمان میراث فرهنگی، تهران، شم ۰۲۵‘۲، ص۴۵.
[۲۰]
تحقیقات میدانی مؤلف.
۶.۱۰.۷ - مرمت و بهسازی پس از انقلابپس از انقلاب اسلامی ایران، کاخ نیاوران به موزه بدل شد؛ اما در (۱۳۸۲ هـ.ش)، با هدف مرمت و بهسازی تعطیل گردید.این عملیات شامل نقاشی بنا، مرمت تزیینات، ایجاد سیستم هواساز، تعویض سیستمهای برق و کابلها، تعمیر پوشش بام، عایقکاری و راهاندازی مجدد سقف متحرک، راهاندازی آسانسور، تعمیر سنگفرش و پارکت فضاهای داخلی، تجهیز مخزن و ایجاد سیستم حفاظت الکترونیک (دوربین مداربسته) بود که بیش از ۵ سال به طول انجامید. [۲۱]
مجموعه بروشورهای منتشرشده از سوی مجموعه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران.
در چند سال گذشته نیز بار دیگر، ساختمان کاخ برای انجام تعمیرات تعطیل شد. در این دوره، پوشش بام به سبب نشت رطوبت تعویض شد. گفته میشود پوشش بام در وضعیت اصلی عایقی از جنس پلاستوفوم داشت که مانع نفوذ رطوبت، حتى در زمان بارشهای شدید منطقه میشد. در جریان مرمتهای صورتگرفته در بنای کاخ در (۱۳۸۲ هـ.ش)، این عایق جمعآوری و به جای آن از ماسه بادی و موزاییک استفاده شد که با توجه به آبوهوای منطقه شمیران، به ویژه در فصل سرما عایق مناسبی نبود؛ از اینرو، در طی تعمیرات اخیر، موزاییکها جمعآوری و سرتاسر بام ایزوگام شد. ۶.۱ - مشخصات کلیهماکنون (۱۳۹۲ هـ.ش)، ساختمان کاخ در وضعیت سازهای مساعدی به سر میبرد و آنچه باید بدان توجه شود، بسامان کردن باغ نیاوران و رسیدگی به پوشش گیاهی و مرمت کتیبههای کاشیکاری بر دیوارهای داخلی باغ است که به ویژه در جبهه شمالی باغ از بین رفتهاند. [۲۲]
تحقیقات میدانی مؤلف.
۷.۲ - ساختمان کتابخانه کاخ نیاورانساختمان کتابخانه کاخ نیاوران در جبهه شرقی کاخ و محوطه باغ قرار دارد.این بنا با مساحت ۴۰۰ مـ۲ در دو طبقه به صورت دوبلکس و یک زیرزمین ساخته شده است. [۲۳]
گـزارش ثبتـی: مجموعـه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران، سازمان میراث فرهنگی، تهران، شم ۰۲۵‘۲، ص۱۶.
طراحی و اجرای این ساختمان توسط شرکت مَپ، متعلق به مهندس عبدالعزیز فرمانفرماییان و در (۱۳۵۵ هـ.ش) انجام شد. ساخت کتابخانه به سفارش فرح دیبا صورت گرفت و طراحی آن در ساختار کلی و فضای داخلی، با الگوبرداری از معماری مدرن آن روز انجام یافت. ۷.۳ - ویژگیهای طراحیدر این طرح، ترکیب هوشمندانهای از شیشه، آینه، سنگ و برنز توسط چارلز سِواینی، هنرمند آمریکایی، به کار رفته است.از آنجا که این کتابخانه برای استفاده شخصی و خصوصی در نظر گرفته شده بود، با استانداردهای کتابخانهای فاصله زیادی دارد؛ [۲۴]
مجموعه بروشورهای منتشرشده از سوی مجموعه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران.
برای نمونه، تجهیز فضای کتابخانه به سیستم صوتی و وجود پیانویی در سالن مرکزی نشاندهنده این مطلب است که کتابخانه تنها به عنوان مکانی برای مطالعه در نظر گرفته نشده و کاربری چندمنظوره داشته است.۷.۴ - مشخصات سازهایساختمان کتابخانه روی صفهای به ارتفاع حدود ۵ / ۱ متر و در زمینهای مربعشکل ساخته شده است.مسیر دسترسی به کتابخانه هماکنون از جبهه شمالی بنا است، اما به نظر میرسد در وضعیت اصلی، ورود به کتابخانه از جبهه جنوبی انجام میشده است. ۷.۵ - ساختار داخلیفضای داخلی کتابخانه به شکل سالنی مربعشکل، یکدست و فاقد تقسیمبندی است.اضلاع جنوبی و شرقی کتابخانه در قسمت میانی حدود ۱ تا ۵ / ۱ متر عقبنشینی دارند. در این بخشِ عقبنشسته، پنجرههای سالن قرار گرفتهاند. در ضلع غربی سالن، دری دیده میشود که به ساختمان کاخ راه مییابد. بر دیوارهای محیطی سالن، قفسههای کتاب از جنس شیشه و فلز، کار شده است. ۷.۵.۱ - شومینه دیواریاز ویژگیهای منحصر به فرد کتابخانه که در طراحی داخلی آن منظور شده، وجود شومینهای دیواری در جبهه شمالی سالن است.برای تعبیه این شومینه، دیواری مجازی به صورت حجمی مکعبمستطیلشکل ساخته شده که تا سقف امتداد یافته است. داخل این حجم در طبقه همکف و دوم شومینه، کتابخانه کار گذاشته شده است. بدنه این دیوار به طور کلی، از قطعات بزرگ آینه پوشیده شده است که داخل قابهایی از جنس برنز قرار دارد. این انتخاب و ترکیب هوشمندانه ضمن انعکاس تصاویری از فضای داخلی کتابخانه، در آینههایی که با نواری طلاییرنگ قاب شدهاند، تا حد زیادی، شومینه را از نظر مخفی میدارد و در صورت روشن بودن آن، تصویر زیبایی از ترکیب آتش، برنز و آینه را پدید میآورد. ۷.۵.۲ - پلکانپلکان مرتبط با طبقه فوقانی کتابخانه، در گوشه شمال غربی واقع شده است.این پلکان محافظی از جنس برنز دارد و با چرخش در جهت خلاف عقربههای ساعت، به طبقه دوم منتهی میشود. ۷.۵.۳ - طبقه فوقانیطبقه فوقانی کیفیتی مشابه طبقه همکف دارد، با این تفاوت که اضلاع غربی و شمالی سالن نیز دارای پنجرهاند.از دیگر ویژگیهایی که در طراحی داخلی بنا دیده میشود، سقف کتابخانه است که در قسمت میانی خود، ترکیب حجمی بزرگی شامل ۳۵۶‘۴ استوانه شفاف شیشهای دارد. این عنصر افزون بر آنکه دارای جنبه تزیینی است، روشنایی کتابخانه را نیز تأمین میکند. ۷.۵.۴ - نمای ساختمان کتابخانهنمای اصلی ساختمان کتابخانه نمای جنوبی آن است که بر ایوان آن، دو شیر سنگی دیدهمیشود.در قسمت میانی این نما، نورگیر کتابخانه همارتفاع با ساختمان تعبیه شده است. نمای شرقی نیز کیفیتی مشابه نمای جنوبی دارد، با این تفاوت که نورگیر مرکزی به صورت حجم شیشهای برآمدهای است که به میزان تقریبی نیم متر از نما پیش نشسته است. نمای شمالی در پرده اول یک درِ ورودی کوچک و پنجرهای مربوط به آبدارخانه دارد. در پرده دومِ این نما نیز پنجرهای در مرکز دیده میشود که به طبقه دوم کتابخانه اختصاص دارد. نمای غربی به سبب اتصال ساختمان کتابخانه به سالن سینما تصویر کاملی را به نمایش نمیگذارد و تنها در طبقه فوقانی آن، پنجرهای در مرکز دیده میشود. ۷.۵.۵ - ویژگیهای داخلی و آثار هنریفضای داخلی کتابخانه همچون نمای بیرونی، ساده و بدون تزیینات است؛ اما وجود آثار حجمی اثر هنرمندان ایرانی و خارجی در این فضا را میتوان از آرایههای آن به شمار آورد.در سالن کتابخانه، آثاری از پرویز تناولی، بهمن محصص، منوچهر یکتایی، مسعود عربشاهی، محمد مدبر، سزار بالداجینی، دیهگو جاکومتی، آرنولدو پومودورو و پیر آرماندو فرناندز (آرمان) به چشم میخورد. [۲۵]
مجموعه بروشورهای منتشرشده از سوی مجموعه فرهنگی ـ تاریخی نیاوران.
همچنین مبلمان و قالیهای نفیس کتابخانه بر زیبایی فضای داخلی آن افزوده است. ۷.۵.۶ - مجموعه فرهنگی ـ هنری کتابخانهکتابخانه اختصاصی نیاوران گنجینهای فرهنگی ـ هنری است که مجموعه گوناگونی از قبیل کتابهای چاپی، دائرةالمعارفها، نسخههای خطی، تابلوهای نقاشی و آثار حجمی را در بر میگیرد.۶.۱۰ - نمای خارجیساختمان کتابخانه فاقد تزیینات در نمای بیرونی است؛ اما ترکهای بدنه ساختمان را میتوان از زیباییهای دیداری آن به شمار آورد.نمای خارجی ساختمان کتابخانه، همانند کاخ نیاوران از سنگ تراورتن پوشیده شده است و تمام نورگیرها و بازشوها از جنس فلزند. ۷.۷ - مجموعه کتابها و آثارکتابهای چاپی این کتابخانه بالغ بر ۰۰۰‘ ۲۳ جلد است که حدود ۰۰۰‘۱۶ عنوان را شامل میشود.این کتابها به زبانهای فارسی و زبانهای اروپایی (بیشتر فرانسه) اند. ۷.۷.۱ - موضوعات کتابهای فارسیکتابهای فارسی دربرگیرنده موضوعاتی چون تألیفات فرهنگی، ادبی، اجتماعی، گزارشها و آمار.۷.۷.۲ - موضوعات کتابهای خارجیکتابهای خارجی شامل دائرةالمعارفها، دورههای تخصصی هنر، باستانشناسی و منابع تاریخ تمدن و هنر مللاند.۷.۷.۳ - غنای مجموعهدر این میان، کتابهای مربوط به حوزه تاریخ ایران، ادبیات فرانسه، هنر و نقاشی از غنای بیشتری برخوردارند.در این مجموعه، چاپهای اصلی و نخست بسیاری از سفرنامههای معتبر شرقشناسان و جهانگردان که به سیاحت و کاوش در آسیا و ایران پرداختهاند، وجود دارد؛ همچنین، وجود مجموعه نسبتاً کاملی از انتشارات دانشگاه تهران و بنیاد فرهنگ ایران با صحافی به رنگ آبی سلطنتی، آثار بسیار معتبری از نقاشان مشهور جهان به ویژه نقاشان (سده ۲۰ م) با چاپ و صحافی نفیس و نیز آثار شماری از نویسندگان فرانسوی (سدههای ۱۸ و ۱۹ م) که در زمان حیات آنها به چاپ رسیدهاند، بر ارزش تاریخی و هنری مجموعه افزوده است. ۷.۷.۴ - کتابهای اهداییویژگی دیگر این مجموعه وجود کتابهای اهدایی از سران کشورهای مختلف، هنرمندان و نویسندگان ایرانی و غیر ایرانی به فرح دیبا ست که از جمله این اشخاص میتوان به پروین اعتصامی، علینقی وزیری، منوچهر آتشی، جان اف. کندی، والت دیزنی، جواهر لعل نهرو، رولف بنی و رومن گیرشمن اشاره کرد.۷.۷.۵ - نسخ خطیاز دیگر اجزاء این گنجینه ارزشمند وجود چند نسخه خطی در آن است که به قلم کاتبانی چون میرعلی هروی، احمد نیریزی، وصال شیرازی، زینالعابدین حسنی، محمد اصفهانی و محمد تقی مشهدی نوشته شدهاند.کوچکترین کتاب این مجموعه، قرآنی به قطع ۸×۵ سانتیمتر و بزرگترین آن اطلسی به زبان لاتین در قطع ۸۲×۵۷ سانتیمتر است. قدیمیترین کتاب در مجموعه غیرفارسی، کتابی است که توسط جوزفیوس فلاویوس درباره تاریخ قوم یهود نوشته شده و در ۱۶۰۹ م به زبان لاتین در پاریس به چاپ رسیده است. قدیمیترین کتاب فارسی این کتابخانه نیز، دیوان حافظ به شرح سودی است که در (۱۲۵۲ هـ.ش / ۱۸۷۳ م) در لایپزیگ چاپ و به ناصرالدین شاه قاجار اهدا شده است. ۷.۷.۶ - تابلوهای نقاشیافزون بر موارد گفتهشده، در کتابخانه اختصاصی نیاوران، بیش از ۳۵۰ تابلوی نقاشی وجود دارد که شامل آثاری از هنرمندان بنام ایرانی و غیر ایرانی است.در این میان، آثاری از جعفر روحبخش، منصوره حسینی، ناصر اویسی و ابوالقاسم سعیدی نیز دیده میشود که به جریانهای نوگرایی هنر ایران در (دهههای ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ هـ.ش) تعلق دارند؛ همچنین، تابلوهایی از هنرمندان مشهور جهان چون سالوادور دالی، خوان میرو، اندی وارهول و آلن بایاش دیده میشود. ۷.۸ - ساماندهی و فهرستنویسیساماندهی کتابهای چاپی کتابخانه اختصاصی نیاوران در (۱۳۸۱ هـ.ش) توسط گروهی متخصص انجام شد.در این فرایند، نخست کتابهای مجموعه به طور کامل شناسایی و طبقهبندی شد؛ سپس فهرستنویسی کتابها به روش LC مطابق با استانداردهای کتابخانه کنگره آمریکا، انجام گرفت. فرایند فهرستنویسی منابع این کتابخانه دو سال به طول انجامید. در این مدت، مراحلی چون فهرستنویسی و لیبلگذاری صورت گرفت و در نهایت، اطلاعات به نرمافزار رایانهای منتقل شد. این اطلاعات هماکنون در دو پایگاه فارسی و لاتین با قابلیت جستوجو موجود است، ضمن اینکه برگهدان دستی نیز بر اساس عناوین کتاب تهیه شده است.
• طایفه، سیما، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «مجموعه فرهنگی — تاریخی نیاوران»، ص۱۶۲۶. ردههای این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | مجموعه های تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
