|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
آگاهی \āgāhī\، محلهای در ناحیه ۴ منطقه ۱۱ شهرداری تهران است که در جنوب مرکزی شهر واقع شده است. این محله از شمال به خیابان مولوی، از شرق به وحدت اسلامی، از جنوب به مختاری و از غرب به کارگر جنوبی محدود میشود. پیشتر این محدوده بیرون از حصار شاهتهماسبی قرار داشت و پس از احداث حصار ناصری در دوره ناصرالدینشاه به تهران پیوست. زمینهای این ناحیه در آغاز متعلق به میرزا عیسی وزیر، از مأموران کندن خندق تهران بود و در نقشههای قاجاری با عنوان «مزرعه وزیر» ثبت شده است. از (دهه ۱۳۱۰ هـ.ش) به تدریج با خیابانکشی و تأسیس اداره گمرک و ژاندارمری در بافت شهری ادغام شد و نام کنونی خود را از اداره آگاهی گرفت. بافت محله در گذشته اعیاننشین بود و امروز بیشتر ساکنان آن از قشر متوسط، شامل آذریها و فراهانیها، هستند. از بناهای شاخص آن مسجد ایروانی، بیمارستان پارسا، میدان گمرک و اداره آگاهی است. محله آگاهی اکنون در محدوده طرح ترافیک تهران قرار دارد و با کمبود فضاهای سبز و تفریحی روبهروست. محله آگاهی محلهای واقع در جنوب مرکزی تهران، در ناحیه ۴ منطقه ۱۱ شهرداری. محله آگاهی از شمال، به خیابان مولوی حدفاصل چهارراه وحدت اسلامی (شاهپور سابق) تا میدان رازی (گمرک سابق)؛ از شرق، به خیابان وحدت اسلامی حدفاصل چهارراه وحدت اسلامی تا خیابان مختاری؛ از جنوب، به خیابان مختاری حدفاصل خیابان وحدت اسلامی تا خیابان کارگر جنوبی (سیمتری سابق) و از غرب، به خیابان کارگر جنوبی حدفاصل خیابان مختاری تا میدان رازی محدود است. [۱]
نقشه راهنمـای منطقه ۱۱ تهران، گیتاشناسی، تهران، ۱۳۹۳ ش.
محله یادشده همچنین از شمال به محله قلمستان، از شرق به محله خانیآباد در منطقه ۱۲ شهرداری، از جنوب به محله راهآهن و از غرب به محله انبار نفت محدود است. [۲]
نقشه راهنمـای منطقه ۱۱ تهران، گیتاشناسی، تهران، ۱۳۹۳ ش.
[۳]
«تاریخچه محله آگاهی»، «نقشه محله آگاهی»، آگاهی (بش).
۳.۱ - دوران پیش از حصار ناصریمحدودهای که امروزه محله آگاهی در آن واقع است، تا پیش از برچیدهشدن حصار شاهتهماسبی در (۱۲۸۴ هـ.ق/ ۱۸۶۷ م)، بیرون از حصار تهران واقع بود و در مجاورت ضلع جنوب غربی تهران قدیم، در اراضی بایری پایینتر از دروازهقزوین جای داشت. [۴]
اطلس تهران قدیم، ص۴۸.
۳.۲ - احداث حصار ناصریدر همـان سال، به دستور ناصرالدین شاه حصاری جدید بر گرد تهران کشیده و بر وسعت شهر افزوده شد.محدوده تهران برپایه حصار ناصری، از غرب تا خیابان کارگر کنونی امتداد یافت و بدینترتیب، زمینهایی که بعدها محله آگاهی در آن شکل گرفت، به بخشی از زمینهای درون حصار جدید تهران بدل شد (نک : ادامه مقاله). در «نقشه نجمالدوله» از تهران، که در (۱۳۰۹ هـ.ق/ ۱۸۹۲ م)، به چاپ رسیده است، این زمینها با نام «اراضی متعلق به وزیر»، «مزرعه متعلق به وزیر» و «سبزیکاری وزیر»، در منتهاالیه جنوب غربی تهران، درون حصار ناصری جـانمایی شده است. [۵]
اطلس تهران قدیم، ص۹۲.
منظور از وزیر در این نقشه میرزا عیسى، وزیر دارالخلافه تهران است. وی به همراه میرزا یوسف مستوفیالممالک، مأمور کندن خندق جدید تهران شدند. قرار بر این بود تا در برابر هزینههای کندن خندق جدید، که این دو تقبل کرده بودند، تکهزمینهایی بایر که داخل حصار جدید شهر قرار میگرفت، به آنان تعلق گیرد. [۶]
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، صدر التواریخ، به کوشش محمد مشیری، تهران، ۱۳۴۹ ش، ۲۸۵.
زمینهای محله آگاهی نیز از جمله زمینهایی بود که به میرزا عیسای وزیر تعلق گرفت. برپایه «نقشه نجمالدوله»، این زمینها از شمال، به خیابان دروازهگمرک؛ از شرق، به خیابان دروازه خانیآباد؛ از جنوب، به ضلع جنوبی خندق و از غرب، به ضلع غربی خندق و دروازهگمرک محدود میشد؛ [۷]
اطلس تهران قدیم، ص۹۲.
محدودهای که منطبق با محله آگاهی کنونی است.در زمان ترسیم «نقشه نجمالدوله»، اراضی عیسى خان وزیر یکپارچه بوده است و اثری از کوچه و خیابان در آن دیده نمیشود. [۸]
اطلس تهران قدیم، ص۹۲.
در نقشهای از تهران که ناشری آلمانی آن را در (۱۳۳۲ هـ.ق/ ۱۹۱۴ م) در پنجمین سال سلطنت احمد شاه قاجار چاپ کرد، این اراضی همچنان بایر و فاقد بافت مسکونی بوده است. [۹]
اطلس تهران قدیم، ص۱۳۴.
۵.۱ - در سال ۱۳۰۴ شدر سال (۱۳۰۴ هـ.ش/ ۱۹۲۵ م)، مقارن با نخستین سال سلطنت رضا شاه پهلوی، نقشهای موسوم به «نقشه نمایش مدارس»، برحسب دستور اداره تفتیش وزارت معارف ترسیم شد که در آن، مدرسههای فلاحت (بعدها شاهپور)، بنات رهرویه و حکیم نظامی در شمال و شمال شرقی اراضی متعلق به عیسى خان وزیر و در مجاورت خیابانهای خـانیآبـاد و گمرک جانمـایی شده است. [۱۰]
تعلیم و تربیت، تهران، ۱۳۰۴ ش، س ۱، شم ۸- ۹، ضمیمه.
۵.۲ - در سال ۱۳۰۹ شدر سال (۱۳۰۹ هـ.ش) مصادف با پنجمین سال سلطنت رضا شاه پهلوی، نقشهای جدید از تهران کشیده شد که طبق آن، اراضی عیسى خان وزیر دستخوش تغییراتی چند شد؛ خیابان مدرسه فلاحت از جنوب به شمـال ــ از محل خندق تا خیابان گمرک ــ و خیابان پهلوی (ولیعصر کنونی) نیز از جنوب به شمال کشیده شده است.افزونبرآن، خیابان مختارالسلطنه (منسوب به کریم خان مختارالسلطنه از وزیران نظمیه دارالخلافه تهران در دوره قاجار)، که بعدها به خیابان مختاری مشهور شد، غرب و شرق این اراضی را به هم متصل میکند. افزونبرآن، اداره گمرک در مجاورت خیابان مدرسه فلاحت جانمـایی شده است. [۱۱]
اطلس تهران قدیم، ص۱۶۴.
۵.۳ - برچیدهشدن حصار ناصریتا این زمان، حصار ناصری هنوز برگرد تهران وجود داشت، تا اینکه در (۱۳۱۱ هـ.ش/ ۱۹۳۲ م)، این حصار برچیده شد و وسعت تهران به تدریج افزون گشت.در سال (۱۳۱۶ هـ.ش/ ۱۹۳۷ م)، نقشه طرح مصوب توسعه تهران ترسیم شد، که در آن، توسعه شهر مشهود است. این نقشه نشان میدهد که اراضی و مزرعه عیسى خان وزیر تخریب شده و کوچه و خیابانکشیهای بسیاری در آن به انجـام رسیده، یا در دست انجام بوده است. [۱۲]
اطلس تهران قدیم، ص۱۷۰.
محدوده محله کنونی آگـاهی در این دوره به عنوان بخشی از محله امیریه و منیریه، به منطقهای اعیاننشین تبدیل شده بود که بسیاری از رجال صاحبمنصب حکومت در آن سکونت داشتند. [۱۳]
«تاریخچه محله آگاهی»، «نقشه محله آگاهی»، آگاهی (بش).
در نقشه راهنمای تهران و اطراف آن، ترسیمشده در (۱۳۲۳ هـ.ش/ ۱۹۴۴ م)، در خیابان شاهپور و در محل اداره گمرک، اداره ژاندارمری جانمایی شده است. [۱۴]
اطلس تهران قدیم، ص۱۹۴.
بر این اساس میتوان گفت که هسته اولیه تشکیلات ژاندارمری (بعدها آگاهی) که در اواخر عهد قاجار شکل گرفته بود، در دوره پهلوی اول و در (دهه ۱۳۱۰ هـ.ش) کامل و مستقل شد. در نقشه ترسیمی از تهران در حدود سال (۱۳۴۷ هـ.ش/ ۱۹۶۸ م)، از محدوده مذکور با عنوان محوطه پادگان ژاندارمری کل کشور نام برده شده است. [۱۵]
اطلس تهران قدیم، ص۲۷۳.
بافت جمعیتی محدوده یادشده که بعدها به محله آگاهی مشهور شد، متشکل از بازاریها، فرماندهان ارتش، شهربانی و ژاندارمری بوده است، اما امروزه (۱۳۹۵ هـ.ش) به محل سکونت قشر متوسط جامعه بدل شده است و ساکنان آن بیشتر آذریها، فراهانیها و قرهقانیها هستند. تا پیش از انقلاب اسلامی در (۱۳۵۷ هـ.ش/ ۱۹۷۹ م)، ارمنیان نیز در این محله ساکن بودهاند؛ اما پس از پیروزی انقلاب از شمار آنان کاسته شد. [۱۶]
«تاریخچه محله آگاهی»، «نقشه محله آگاهی»، آگاهی (بش).
از بناهای قدیم در این محله میتوان از اداره آگاهی، مسجد ایروانی، میدان گمرک، بیمارستان پارسا و گاراژ اتوتوکل نام برد. مسجد ایروانی تا پیش از احداث آن در (۱۳۲۵ هـ.ش/ ۱۹۴۶ م)، باغچهای متعلق به حاج لطفعلی بود، که در آن نهال برای فروش پرورش میداد. وی بخشی از این باغچه را وقف مسجد کرد و شماری از صنف لولافروشان به اتفاق دو فرد تبریزی در خرید زمین و ساخت مسجد، قدم پیش نهادند و با کمک آیتالله ایروانی، که در پشت این باغچه منزل داشت، آن را ساختند. سقاخانهای نیز در کوچه لشکرینژاد واقع در «خیابان افرادی» وجود دارد که تاریخ ساختش، (۱۳۲۸ هـ.ش) ذکر شده است. از افراد مشهور ساکن در این محله میتوان از پهلوان محمود فرج تبریزی (ز ۱۲۹۸ هـ.ش)، احمد حسین پهلوان، دکتر سور راهی و دکتر امین صادقیه (مؤسس بیمارستان پارسا) نام برد. [۱۷]
«تاریخچه محله آگاهی»، «نقشه محله آگاهی»، آگاهی (بش).
محله آگاهی اکنون به سبب قرارگرفتن در محدوده اصلی طرح ترافیک از یکسو و یکطرفهشدن خیابانهای اصلی آن از سوی دیگر، در مرزهای محله، شاهد بار ترافیکی سنگینی است. خیابانهای اصلی محله آگاهی عبارتاند از: مولوی، کارگر جنوبی، وحدت اسلامی، شوش و مختاری. دو میدان اصلی محله نیز راهآهن و گمرکاند. [۱۸]
نقشه راهنمـای منطقه ۱۱ تهران، گیتاشناسی، تهران، ۱۳۹۳ ش.
از کمبودهـای محله آگـاهی، نبود فضای سبز و فضاهای تفریحی و ورزشی است.
[۱۹]
Agahi, www.agahi.mytehran.ir.
• مرادخانی، امیرحسین، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «محله آگاهی»، ص۴۴۲. ردههای این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | محله های تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
