محورهای عقیدتی ابن تیمیه (عقاید و مذاهب)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
محورهای عقیدتی ابن تیمیه به بررسی زندگی و مبانی فکری
ابن تیمیه از نگاه جعفر سبحانی در کتاب «فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی» میپردازد. در این مدخل، چهار محور از دیدگاههای اعتقادی او، شامل حمل صفات خبری بر معانی لغوی، کاستن از مقامات پیامبر اسلام، انکار فضائل اهلبیت (علیهمالسّلام) و مخالفت با مذاهب چهارگانه اهل سنت، بررسی شده است. همچنین، چگونگی تأثیرپذیری
وهابیت از برخی مبانی فکری ابن تیمیه و توجه دوباره به بخشی از آن مبانی در دوره معاصر گزارش شده است.
در این نوشتار، ابتدا گزارشی از تولد، مهاجرت و زمینه خانوادگی ابن تیمیه ارائه میشود و سپس مبانی فکری او در چهار محور اصلی بررسی میگردد. این محورها عبارتاند از: حمل صفات خبری بر معانی لغوی، کاستن از مقامات پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)، انکار فضائل اهلبیت (علیهمالسّلام) و مخالفت با مذاهب چهارگانه اهل سنت. در پایان نیز به چگونگی بهرهگیری محمد بن عبدالوهاب از برخی دیدگاههای ابن تیمیه اشاره شده است.
در ماه ربیع الاول سال ۶۶۱ هجری قمری، درست ۵ سال پس از سقوط عاصمه
خلافت عباسی (بغداد) کودکی در یکی از نقاط
شام به نام
حران دیده به جهان گشود و تا ۷ سالگی در آن سرزمین زندگی کرد، ولی بخاطر حمله سپاه
مغولان، خانواده وی مجبور به جلای وطن شد و رحل اقامت در شهر شام افکند. پدر او روحانی
حنبلی مذهب بود که در عقاید و فقه از مذهب
احمد بن حنبل (م/۲۴۱) پیروی میکرد، از این جهت فرزند خود را به مدارس
حنابله فرستاد تا
فقه حنبلی را فراگیرد.
این کودک همان «احمد بن عبدالحلیم، بن تیمیه حرّانی» است که آیین وهابیت در قرن ۱۲ هجری براساس افکار و آراء او پیریزی گردید.
شناخت عقاید وهابیان در گرو شناخت ابن تیمیه و آراء و عقاید او است.
محمد بن عبدالوهاب مؤسس «وهابیت» بخشی از عقائد او را گرفت، و قسمتهای دیگر آن را رها کرد و به آن اهمیت نداد.
ابن تیمیه تا سال ۶۹۸ هجری در شام بسان یک روحانی حنبلی میزیست، و تا آن سال از او لغزشی مشاهده نشد و از آن به بعد، یعنی وقتی رسالهای به نام «
الرسالة الحمویة» نوشت، آثار انحراف در او ظاهر گردید، وی این رساله را در پاسخ پرسش مردم
حماةشهر «حماة» در صد و پنجاه کیلومتری دمشق قرار گرفته است.
که یکی از شهرهای سوریه است، نوشت و آشکارا برای خدا «جهت» و «سمت» قائل شد و تلویحاً او را جسم دانست.
تنزیه خدا از جسم و جسمانی بودن و از هر نوع مماثله با موجودات امکانی یکی از افتخارات
اسلام و
قرآن است که آشکارا میفرماید:
(لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَیْءٌ) (شوری: ۱۱).
«برای او مانندی نیست» و به خاطر نفی پندار جهت و سمت، او را در همه جا حاضر و ناظر میداند و میفرماید:
(وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ)«او با شما است در هر کجا باشید».
و نیز میفرماید:
(وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ...) «او (خدا) کسی است که در آسمانها خدا است و در زمین خدا است». ولی فرزند تیمیه با وجود چنین آیات صریح و روشن و دلائل محکم و استوار
متکلمان اسلامی اعم از
معتزلی و
اشعری و
شیعی، خرق اجماع کرد و آشکارا گفت: خدا فوق آسمانها است، و بر عرش خود تکیه کرده است.
مبانی فکری ابن تیمیه را در چهار بخش میتوان خلاصه کرد:
در اصطلاح
علم کلام، بخشی از صفات خدا را،
صفات خبری مینامند، صفاتی که قرآن و حدیث از آن خبرداده و خرد آن را درک نکرده است، مانند «
وجه» و «
ید» و «
استواء بر عرش» و نظائر آنها که قسمتی از آنها در قرآن، و برخی دیگر در حدیث نبوی وارد شده است.
شکی نیست که معانی لغوی این صفات، ملازم با
جسمانی بودن خدا است زیرا «وجه» به معنی «صورت» و «ید» به معنی دست و «استواء» به معنی استقرار و یا جلوس، از شؤون موجودات امکانی است، و خدای
واجب الوجود، منزه از چنین معانی، میباشد، از این جهت همه طوائف اسلامی به جز گروه «
مجسّمه» با توجه به قرائنی که در سیاق آیات است، معانی خاصی برای این صفات مطرح میکنند، که با مراجعه به تفاسیر و کتابهای کلامی روشن میگردد.
متاسفانه شیخ الاسلام قرن هشتم، اصرار میورزد که آنچه در این باره وارد شده، بر همان معانی لغوی و متداول عرفی باید حمل گردد و کسانی را که این نوع از صفات را به کمک قرائن موجود در آیات و روایات بر معانی مجازی و کنائی حمل میکنند، «
مُؤَوِّلِه» نامیده و به باد انتقاد میگیرد، و به این نیز اکتفا نمیکند و میگوید: همه
صحابه و
تابعان نیز بر این عقیده بودهاند و ما در آینده، ترجمه عبارت «رساله حمویّه» او را خواهیم آورد.
بخش دوم تفکر او عادی جلوه دادن مقامات
پیامبران و
اولیای الهی است و اینکه آنان پس از مرگ کوچکترین تفاوتی با افراد عادی ندارند، او در این راستا، مسائلی را مطرح میکند که همگی یک هدف را تعقیب میکنند، و آن عادی جلوه دادن پیامبران، مخصوصاً
پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) و اولیای بزرگ دین است. روی این اساس میگوید:
• سفر برای
زیارت پیامبر حرام است.
• کیفیت زیارت پیامبر، از کیفیت زیارت
اهل قبور تجاوز نمیکند.
• هر نوع پناه و سایبان بر قبور حرام میباشد.
• پس از درگذشت پیامبر هرگونه
توسل به آن حضرت
بدعت و
شرک است.
• سوگند به پیامبر و قرآن، و یا سوگند دادن خدا، به آنها شرک میباشد.
• برگزاری مراسم جشن و شادی در تولد پیامبر، بدعت به شمار میرود.
زیربنای آراء و نظریات او در این مسائل این است که برای
توحید و شرک، حدّ منطقی قائل نشده
و روی انگیزه خاصی، آنها را شرک، و بدعت و یا لااقل حرام میداند.
او در این قسمت، آراء و نظریاتی را مطرح میکند، که پیش از او، احدی از علمای اسلام، نگفته وی با لجاج خاصی به جنگ همه میرود، و از این جهت از همان زمان، و پس از آن، افکار عمومی
اهل سنت بر او شورید. و بارها دستگیر و زندانی شد و دهها کتاب بر ردّ اندیشههای او نوشته گردید.
بخش سوم از مبانی فکری او را انکار فضائل مسلّم
اهل بیت عصمت و طهارت که در صحاح و مسانید اهل سنت وارد شده، تشکیل میدهد وی در کتاب خود به نام «
منهاج السنة» که به حق باید آن را «منهاج البدعة» دانست احادیث صحیحی را که مربوط به مناقب
امام علی (علیهالسلام) و خاندان اوست، بدون ارائه مدرکی، انکار مینماید و همه را مجعول اعلام میکند، فضائلی که دهها حافظ و حاکم از
محدثان آن را نقل کرده و به صحت آنها تصریح کردهاند.
از باب نمونه او میگوید:
• نزول آیه:
(إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ) درباره علی، به اتفاق اهل علم دروغ است،
درحالی که متجاوز از شصت و چهار محدث و دانشمند، بر نزول آن درباره امام تصریح کردهاند.
• آیه:
(قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى)، درباره خاندان رسالت نازل نشده است،
درحالی متجاوز از چهل و پنج محدث و دانشمند آن را نقل کردهاند.
این نوع نقدها و ردها، علاوه بر اینکه حاکی از عدم مبالات، در انتقاد است، خالی از یک نوع دشمنی باطنی با خاندان پیامبر نمیباشد.
او با گشودن این باب، زحمات
احمد بن حنبل را در تثبیت فضائل امام علی (علیهالسّلام) به هدر داد.
تا پیش از احمد بن حنبل (م/۲۴۱)، خلیفه راشد بودن امام در میان محدثان اهل سنت جا نیفتاده بود و در این قضیه موافق و مخالف وجود داشت، او بود که علی را رسماً خلیفه چهارم از
خلفای راشدین اعلام کرد و با زحمات فراوان توانست مساله «
تربیع خلافت» را تثبیت کند، و از این طریق با
ناصبیگری، سخت مبارزه نمود و کتاب «
مناقب الصحابه» او بهترین گواه بر این مطلب است.
«حمصی» میگوید وقتی مساله «تربیع» از جانب احمد بن حنبل اعلام شد، به حضور او رفته و گفتم، کار شما، طعن بر طلحه و زبیر است، او صورت درهم کشید و گفت: من چه کار با آنان دارم؟ آنگاه سخنی از عبدالله بن عمر نقل کردم، او در پاسخ گفت: عمر بهتر از فرزندش است، او علی را عضو شورای شش نفره قرار داد، و علی نیز خود را امیر مؤمنان معرفی کرد، حالا من بگویم، علی امیر مؤمنان نیست؟
ولی ابن تیمیه حنبلی از راه امام مذهب خود، منحرف شد و با انکار فضائل امام علی (علیهالسّلام)، روح ناصبیگری و انکار فضائل اهلبیت (علیهمالسّلام) را پرورش داد.
بخش چهارم از انحراف فکری او مخالفت وی با
مذاهب چهارگانه اهل سنت در باب
نکاح و
طلاق است وشاید در برخی از مسائل،
حق با ابن تیمیه باشد ولی یک چنین مخالفت با مبانی فکری اهل سنت که
اجماع فقهای یک عصر، تا چه رسد به چند عصر را حجت میدانند، سازگار نیست.
محمد بن عبدالوهاب که از نیمخورده ابن تیمیه استفاده میکند، تنها، بخش دوم از مبانی فکری او را گرفت، و به سه بخش دیگر اهمیت نداد، هرچند اخیراً بخش نخست (جهت داشتن خدا) به وسیله مفتی سعودی «
عبدالعزیز بن باز» به صورت کمرنگ احیاء شده است.
و اخیراً در عربستان سعودی کتابی بنام «
علاقة الاثبات والتفویض» پیرامون صفات خبری با تقریظ «عبدالعزیز بن باز» منتشر شده است، و مجموع کتاب حاکی است که مؤلف و تقریظنویس درصدد احیاء بخش نخست از مبانی فکری «ابن تیمیه» هستند.
(فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ).
در این مقاله، پس از معرفی زندگی ابن تیمیه، چهار محور اصلی از مبانی فکری او مورد بررسی قرار گرفته است: حمل صفات خبری بر معانی لغوی، عادی جلوه دادن مقامات پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) و اولیای الهی، انکار فضائل اهلبیت (علیهمالسّلام) و مخالفت با مذاهب چهارگانه اهل سنت در برخی مسائل نکاح و طلاق. همچنین، تأثیرپذیری محمد بن عبدالوهاب از بخشی از این مبانی و تلاش برای احیای برخی دیدگاههای مربوط به صفات خبری در عربستان سعودی بیان شده است.
•
سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج۳، ص۵.