نقد اندیشه های ابن تیمیه (عقاید و مذاهب)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
نقد اندیشههای ابن تیمیه به بررسی دیدگاه او درباره
صفات خبری و برداشت مکانی و جسمانی از صفات خداوند میپردازد. در این نوشتار، زمینه تاریخی طرح مسئله
تجسیم، پاسخ ابن تیمیه به پرسش مردم حماة در
رساله حمویه و شواهدی از دیگر نوشتهها و سخنان منسوب به او گزارش میشود؛ سپس مبنای تفسیری او با طرح دو قاعده بررسی میگردد: توجه به ظهور مجموع جمله در کنار معنای مفردات و تفسیر
آیات متشابه با ارجاع به آیات محکم.
پس از درگذشت
پیامبر گرامی (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)، جلوگیری از نوشتن
حدیث پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)، تا سال ۱۴۳ هجری قمری، سبب شد که گروهی از علمای
یهودی و
مسیحی، مانند
کعب الاحبار و
وهب بن منبه و
تمیم داری که به ظاهر اسلام آورده بودند؛ به داستانسرایی و حدیثگویی بپردازند، و اخبار مربوط به جسم بودن و جهت داشتن خدا را در میان مسلمانان پخش کرده و
تنزیه بلیغ قرآنی را در نظر مردم، خدشهدار سازند. از آن به بعد، مسئله «صفات خبری» تا چند قرن، از بحثهای داغ میان
محدثان و
متکلمان بود.
و در عصر
ابن تیمیه، چنین مسائلی، افکار را به خود مشغول ساخته بود. از این جهت میبینیم در سال ۶۹۸ مردم
حماة که یکی از شهرهای
شام و
سوریه امروز است، از علمای
دمشق پیرامون صفات خبریه «استفتاء» کرده و سؤال میکنند و مینویسند:
سروران دانشمند! پیشوایان دین! درباره آیات و روایات صفات خدا (مقصود تنها صفات خبری است) چه میگویید؟ آیهای خدا را چنین توصیف میکند: (الرَّحْمٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى
(و مفاد ظاهری آیه، این است که خدا بر عرش خود جلوس کرده است).
و روایتی میگوید: قلوب فرزندان آدم، میان دو انگشت از انگشتان خداست.
و حدیث دیگر میگوید: خدا قدم خود را به دوزخ مینهد و دوزخ از طغیان باز میایستد.
این آیات و روایات را چگونه باید تفسیر کرد؟!
)از اینکه طرف سؤال، کلی بوده و از ائمه دین سؤال شده است، میتوان گفت، پرسش به صورت نامه سرگشاده بوده که همه کس میتوانست خود را طرف خطاب انگارد، و به آن پاسخ دهد.
اکنون، ببینیم که «شیخ الاسلام» قرن هشتم، به این پرسشها چگونه پاسخ گفته است!
وی در آن رساله مینویسد:
کتاب خدا از آغاز تا پایان و همچنین سخنان یاران پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)، و
تابعان، و پیشوایانی که پس از او آمدهاند، همگی صریح و یا ظاهر در این است که خدا فوق همه چیز، و بر روی همه چیز، و بالای آسمانها است، به گواه اینکه خدا میگوید:
(إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ«سخن پاکیزه به سوی او بالا میرود».
و درباره
مسیح میگوید: {{(آیه):إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ
) «من تو را میگیرم و به سوی خود بالا میبرم»، و در مقام تهدید بدکاران میفرماید:
(أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا) «آیا از عذاب آنکه در آسمان است مطمئن هستید که برای شما طوفان شن نمیفرستد؟» و نیز خدا در شش مورد میفرماید:
(ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ) «بر عرش خود مستقر گردید» و در یک مورد میگوید:
(الرَّحْمٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى) «رحمان بر عرش خود قرار گرفت»، و
فرعون به هامان میگوید:
(يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى) «ای هامان برای من کاخ بلندی بساز، تا شاید به وسائلی برسم، وسائل صعود به آسمانها تا بر خدای موسی اطلاع پیدا کنم».
}}
او از مجموع این آیات، نتیجه میگیرد که خدا در بالای این عالم محسوس است؛ زیرا در همه اینها، از «صعود»، «رفع» و «من فی السماء» سخن به میان آمده است و همگی حاکی است که او بالای این جهان محسوس قرار دارد، و آیات دیگر جایگاه او را عرش میداند، طبعاً عرش او، بالای آسمانها خواهد بود، و از این که درباره او «استوی» به کار برده، قهراً او بر عرش، مستقر خواهد بود.
چنین تفسیری برای این آیات، نتیجهای جز جسم بودن خدا و جهت داشتن او ندارد و هرکس بخواهد دامن او را از این تهمت، پاک سازد، حتی با به کارگیری آب
دجله و
فرات برای این کار قادر نخواهد بود!
اصولاً، نقطه آغاز اختلاف او با علمای شام و مصر، همین جملهها بوده که ما اندکی از آن را از «رساله حمویه» نقل کردیم.
او سپس با روایات به جای مانده از دانشمندان یهودی و مسیحی استدلال میکند (آنان این روایات را با تزویر و تردستی خاصی وارد احادیث اسلامی کردهاند)، آنگاه میگوید: گواه بر اینکه خدا بالای همین جهان قرار دارد، این است که همه انسانها به هنگام دعا، متوجه بالا میشوند، و نیز پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) در روز
عرفه به هنگام ایراد خطبه در
حجة الوداع، در حالی که با انگشت خود به آسمان اشاره میکرد، گفت: خدایا شاهد باش من به وظیفه خود عمل کردم، و پیامهای تو را ابلاغ نمودم.
او نه تنها در «رساله حمویه» بر این عقیده پافشاری میکند، بلکه در «
رساله واسطیه»
نیز بر این تأکید مینماید، و مطالعه این دو رساله که در ضمن مجموعهای به نام «مجموعة الرسائل الکبری» چاپ شدهاند، هر انسان آشنا به زبان عربی را مطمئن میسازد که وی از گروه «
مجسّمه» بوده و برای خدا جهت قائل بوده است.
وی در نوشته سوم خود از جملههایی که متکلمان در توصیف خدا به کار میبرند، مانند این که (خدا جوهر و جسم نیست و مکان ندارد)، انتقاد میکند و میگوید: ظاهر این جملهها تنزیه خدا است ولی در باطن هدف، نفی بودن خدا در بالای آسمانها است و اینکه او روی عرش خود مستقر است.
در این سه مورد، صراحت گفتار او به اندازهای است که پس از نشر «رساله حمویه» او را به محکمه شرع احضار کردند، ولی او مقاومت کرد و حاضر نشد، سرانجام قاضی مجبور شد که در شهر اعلام کند: «مطالب رساله حمویه بیاساس است».
البته او بسان برخی از نویسندگان تردست، در برخی از کتابهای خود، جملههای دوپهلو آورده که انگیزه آن خدعه و فریب است.
چگونه میتوان او را از اعتقاد به تجسیم تنزیه کرد در حالی که او بالای منبر، برای خدا حرکتی مانند حرکت یک انسان، ثابت میکند! توجه کنید:
ابن بطوطه جهانگرد معروف در رحله «سفرنامه» خود مینویسد: من در
دمشق بودم و یکی از بزرگان فقیهان
حنابله به نام تقیالدین ابن تیمیه در موضوعات مختلف سخن میگفت ولی در عقل و خرد او کاستی بود و اهل دمشق میگوید: سرانجام او زندانی شد و در سایه ناله و زاری مادرش آزاد گشت سپس میافزاید روزی من در دمشق بودم او روز جمعه روی منبر
مسجد اموی مردم را موعظه میکرد. چنین گفت: خدا از عرش به آسمان پایین، فرود میآید مانند فرود آمدن من از منبر، آنگاه یک پله از پلههای منبر پایین آمد. یک فقیه مالکی به نام «ابن الزهراء» بر او اعتراض کرد ولی مردم از ابن تیمیه طرفداری کردند و آن معترض را با دست و کفش کتک زدند!!
این کلمات همگی حاکی است که وی در صفات خبریه همان مذاق مجسّمه را داشته است.
در این جا از تذکر دو نکته ناگزیریم:
۱ـ این نوع از آیات که دستاویز امثال ابن تیمیه است؛ دو نوع ظهور دارند، یکی
ظهور افرادی و تصوری، و دیگری ظهور جملی و تصدیقی، گروه مجسّمه در تفسیر این نوع آیات، از ظهور نخست پیروی کرده، و دومی را به دست فراموشی میسپارند، در صورتی که کلام عرب، و مخصوصاً فصیحان و بلیغان، مالامال از
مجاز و
کنایه است، و در این صورت باید پس از ظهور افرادی و تصوری به دنبال ظهور جملی و تصدیقی رفت و آن را گرفت.
مثلاً در
قرآن میخوانیم که یهود میگفتند:
(يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ) دستهای خدا بسته است، قرآن در پاسخ آنان میفرماید:
(بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ) دستهای او باز است، ظهور مفردات آیه حاکی است که خدا مانند بشر دو دست دارد، که یهود میگوید: هر دو تای آنها بسته، و قرآن میگوید: خیر هر دو تای آنها باز است؛ در حالی که هیچ انسان آشنا به رموز کلام عقلاء در امثال این موارد به دنبال ظهور مفردات نرفته، بلکه سعی میکند ظهور مجموع جمله را که ظهور تصدیقی مینامند، به دست آورد و اگر به دنبال ظهور تصدیقی که قرائن متصل و منفصل آن را تأیید مینماید، برویم؛ آیه معنی دیگری پیدا میکند و آن اینکه یهود، خدا را به عجز متهم کردند و قرآن او را قادر و توانا میداند، زیرا بسته بودن دست، کنایه از عجز و باز بودن آن، کنایه از قدرت است.
۲ـ این نوع از آیات، آیات متشابهی هستند که باید از طریق مراجعه به آیات محکم، تفسیر شوند، و قرآن در سوره آل عمران آیات قرآن را به دو قسمت کرده و میفرماید:
(مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ) (برخی از آیهها، آیات محکمی هستند که از نظر دلالت از استحکام و استواری خاصی برخوردارند و اینها ریشه و اصل کتابند و قسمت دیگر آیات متشابه هستند که هالهای از شبهه بر آنها مستولی است و مقصود واقعی آنها چندان روشن نیست)، آنگاه یادآور میشود: گروهی که در قلوب آنان انحراف است به خاطر فتنهانگیزی از آیات متشابه پیروی میکنند.
گروه مجسّمه اگر اهل فهم و شعور باشند، باید با توجه به این دو نکته، مانند تمام مفسران اسلامی به تفسیر این نوع آیات بپردازند، و از آیات متشابه، بدون ارجاع به محکمات پیروی ننمایند.
در این مقاله، دیدگاه ابن تیمیه درباره صفات خبری و نسبت دادن مکان و جهت به خداوند بررسی شده است. نویسنده با گزارش پاسخ ابن تیمیه به پرسش مردم حماة و استناد او به آیات و روایات، این برداشت را زمینهساز اعتقاد به تجسیم میداند. همچنین، به شواهدی از رسالههای حمویه و واسطیه و گزارشی از ابن بطوطه اشاره شده است. در بخش پایانی، دو قاعده برای نقد این روش تفسیری مطرح میشود: توجه به ظهور مجموع جمله و تفسیر آیات متشابه با ارجاع به آیات محکم.
•
فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، جلد سوم ، سبحانی، جعفر.