نهر
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
نهر به رودخانه میگویند که از احکام آن در
فقه بحث میشود؛ و در بابهای
طهارت،
زکات،
خمس،
انفال،
شفعه،
تجارت،
احیاء موات مورد بحث قرار میگیرد.
نهر: رودخانه؛ جوی را میگویند.
از احکام آن در بابهای طهارت، زکات، خمس، انفال، تجارت، شفعه و احیاء موات سخن گفتهاند.
بنابر مشهور،
نوشیدن و
وضو گرفتن از نهرهای بزرگ که
مالک خصوصی دارند و نیز سایر
تصرفات جزئی که
سیره مسلمانان بر آنها جریان دارد، جایز است؛ هرچند علم به رضایت مالکان آنها نداشته باشد.
برخی وضو گرفتن از نهرهای بزرگ، حتی با نهی مالک را جایز دانستهاند.
از
مستحبات روز
عید فطر،
غسل است و
مستحب است در نهر غسل کند.
تخلّی در سواحل نهرها
مکروه است.
ظاهر کلام برخی قدما عدم جواز آن است.
غلاتی که با آب نهر آبیاری میشود، در صورت رسیدن به
حد نصاب زکات آن یک دهم است.
چنانچه در نهرهای بزرگ همچون
دجله،
فرات و
نیل،
جواهری از قبیل
مروارید تکون یابد، کسی که با غواصی به آن دست یافته، مالک آن خواهد بود و در صورت رسیدن به حد نصاب، پرداخت
خمس آن واجب است.
سواحل رودخانههای بزرگ از قبیل دجله و فرات از
انفال به شمار میرود.
اگر کسی نهری احداث کند و آبی مباح، همچون
باران یا رودخانه در آن جاری شود، بنابر مشهور، آب جریان یافته در نهر همچون خود نهر ملک احداث کننده آن خواهد بود.
برخی گفتهاند: مالک نهر، مالک آب مباح جریان یافته در آن نمیشود و تنها نسبت به دیگران در استفاده از آن، حق اولویت پیدا میکند.
فروختن مقدار افزون بر نیاز آب نهر مکروه است.
بنابر قول مشهور،
حق شفعه در نهر و مانند آن که تقسیمش زیان بار است، ثابت نیست.
کسی که در
زمین موات اقدام به احداث نهر کرده، لیکن به آب منتهی نشده، اقدام او
تحجیر محسوب میشود و احداث کننده نسبت به آن حق اولویت خواهد داشت.
آب نهرهای بزرگ، همچون فرات و دجله متعلق به همه مردم است و هر کس میتواند هر گونه بخواهد از این گونه آبها استفاده کند. همچنین است هر نهری که ملک کسی نیست.
در آبیاری از نهرهای کوچک غیر مملوک که صاحبان ملکهای اطراف، در استفاده از آنها به جهت عدم کفاف هم زمان آب برای همه باهم نزاع میکنند، ابتدا زمینی که نزدیک تر از همه به نهر است، آبیاری میشود و در صورت زیاد آمدن، زمینی که در مرحله بعد نزدیک تر به نهر است، آبیاری میشود و همین گونه با رعایت الاقرب فالاقرب، آب بین زمینهای اطراف توزیع میشود و چنانچه زمین اول یا دوم، اضافه نیاید، مالکان دیگر زمینها از آن آب حقی نخواهند داشت.
برخی گفتهاند: اینکه ابتدا زمین نزدیک تر به نهر آبیاری میشود، در صورتی است که زمین یاد شده قبل از دیگر زمینهای اطراف نهر احیا شده باشد.
در غیر این صورت، اولویت در آبیاری از آن زمینی است که ابتدا احیا شده است، هرچند از همه زمینها به نهر دورتر باشد.
نهر احداث شده در زمین موات، دارای
حریم است و حریم آن محدودهای است که برای استفاده از نهر و اصلاح و
لایروبی آن مورد نیاز است.
• فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهمالسّلام)، ج۹، ص۲۵۲-۲۵۴.
