هادی تجویدی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
{{منابع:|عناوین دانشنامه جهان اسلام (بخش ۵) |}}
هادی تجویدی (۱۲۷۲–۱۳۱۸ش)، نگارگر نامی اصفهانی و احیاگر نگارگری سنتی ایران، هنر را نزد استادانی چون محمدابراهیم نقاشباشی و حاج مصورالملکی آموخت و سپس در تهران با حمایت کمالالملک به استادی مدرسه صنایع مستظرفه رسید.
او در مدرسه صنایع قدیمه به تدریس نگارگری پرداخت و شاگردانی چون علی کریمی و محمدعلی زاویه تربیت کرد و آثاری مشهور چون هفتگنبد بهرام و فردوسی در دربار سلطان محمود خلق نمود.
تجویدی با پیروی از شیوههای کهن نگارگری و تربیت نسل جدید هنرمندان، حلقه اتصال هنر سنتی به نسل امروز شمرده میشود و آثار آبرنگ او حتی به موزه لوور راه یافت.
تجویدی، هادی، نگارگر نامی معاصر و احیاگر نگارگری سنّتی ایران. در ۱۲۷۲ش در اصفهان به دنیا آمد. جد مادری وی، میرزا بابا نقاشباشی، از هنرمندان نامآور اصفهان و دایی او، حاج میرزا امامی، نقاش برجسته و پدرش محمدعلی سلطانالکتّاب خوشنویس و تذهیبکاری توانا بودند
.
نخستین استاد تجویدی آقامحمد ابراهیم نعمتاللّهی، معروف به محمدابراهیم نقاشباشی، از نقاشان چیرهدست آن دوره، بود که مبانی نقاشی به سبک قدیم ایران را به او آموخت. وی در همان زمان با حاج مصورالملکی، نگارگر گرانقدر آن روز اصفهان، نیز آشنا شد و میان آنها دوستی و الفت برقرار گردید
. حاج میرزا امامی و میرزا احمد نقاشباشی، صورتساز برجستة آن روزگار، از دیگر استادان وی بودند
.
زندگی هنری تجویدی، با آمدن وی به تهران در ۱۲۹۵ش (یا ۱۲۹۱ش) به منظور دایر کردن کارگاهی در «مجمعالصنایع» ــ که محل تجمع نقاشان برجستة آن روزگار بود ــ وارد مرحلة جدیدی شد
. برادرش، مهدی، که او نیز مراحل آموزش نگارگری را گذرانده بود، در این سفر همراه وی بود
.
چندی بعد، قدرت قلم و تبحّر تحسینبرانگیز تجویدی، حکیمالملک وزیر معارف وقت را آنچنان تحتتأثیر قرار داد که با معرفی وی به کمالالملک •، مقدمات ورود تجویدی به مدرسة عالی صنایع مستظرفه را فراهم کرد. کمالالملک نیز کوتاه زمانی بعد، وی را به استادی نقاشی آبرنگ در همان مدرسه برگزید و صلاحیت هنری و اخلاقیاش را کتباً تأیید کرد
. تجویدی، همزمان، تحصیل نقاشی اروپایی را زیر نظر کمالالملک آغاز کرد و در ۱۳۰۶ش از مدرسة صنایع مستظرفه دیپلم گرفت
. در ۱۳۰۸ ش تجویدی به عنوان استاد نگارگری به مدرسة تازه تأسیس «صنایع قدیمه» رفت که حسین طاهرزاده بهزاد (۱۲۶۶ـ۱۳۴۱ش) آن را با هدف احیای هنرهای سنّتی ایران بنیان نهاده بود.
تجویدی در مسابقهای که برای گزینش استادان شایستة تدریس برگزار شده بود، شرکت کرد. مسابقه در بخش نگارگری سنّتی، ترسیم یکی از هفت گنبد بهرام به سبک مکتب هرات بود و تجویدی مجلس بر تخت نشستن بهرام را در گنبد بنفش به تصویر کشید. هجده مستشرق همراه با صاحبنظری ایرانی به نام حاج مقوّمالسلطان، که داوری این مسابقه را برعهده داشتند، با اکثریت آرا تجویدی را به عنوان نفر اول برگزیدند
.
از آن پس تجویدی به آفرینش آثار هنری گرانقدر و کمنظیر و تربیت شاگردان مستعد و علاقهمند پرداخت. علی کریمی، محمدعلی زاویه، ابوطالب مقیمی تبریزی، علی مطیع و سلیم عقیلی، از شاگردان او، بعدها هرکدام استاد و هنرمندی برجسته شدند
.
تجویدی در موسیقی نیز دستی داشت. نخستین بار در اصفهان ردیفهای آواز را از نایباسداللّه •، نوازندة نی، فرا گرفت
. پس از عزیمت به تهران نیز، چندی نزد غلامحسین درویشخان • به فراگیری تارنوازی پرداخت
. در تارنوازی شیوهای دلپذیر داشت و از صدایی خوش بهرهمند بود که گاه آن را با نوای تارش همراه میساخت. فرزند ارشدش، علی، ردیفهای آواز را از وی آموخت
. تجویدی زبان فرانسه را نیز بخوبی میدانست، کتب خطی بسیاری داشت و شعرهای فراوانی را از حفظ میخواند
.
ویژگیهای اخلاقی تجویدی تا حد بسیاری تحتتأثیر استادش، کمالالملک، قرار داشت؛ طبعی آرام و ملایم که با واقعبینی و کمالگرایی درآمیخته بود، راستگویی، صراحت، قاطعیت در برابر مقامات مافوق و مهربانی و تواضع با زیردستان از بارزترین ویژگیهای وی بود
. منزلت هنری تجویدی در زمان حیاتش بدرستی شناخته نشد و ناسپاسی جامعه، وی را بتدریج به انزوا سوق داد به طوری که فرزندانش را از ورود به عرصة هنر برحذر میداشت
. تجویدی در ۱۳۱۸ش، پس از یک دورة بیماری ممتد، درگذشت
. از وی دو دختر و سه پسر به یادگار ماند. علی، از استادان مسلّم موسیقی ایران و دو پسر دیگر او، اکبر و محمد
نقاشان متبحّری به شمار میآیند.
موضوع نقاشیهای تجویدی را عموماً موضوعات ملی ایران تشکیل میداد و نقاشیهای آبرنگ او ــ که در زمرة بهترین نقاشیهای آبرنگاند و به شیوة قلمپرداز و با پیروی از سبک ابوالحسنخان صنیعالملک • ترسیم شدهاند ــ بعدها به مراکز هنری خارج از کشور، از جمله موزة لوور، راه یافت. در مجامع هنری اروپا، آثار وی با نام هادی معروف است
. تجویدی در نگارگری پیرو شیوههای کهن این هنر و احیاگر نگارگری سنّتی ایران پس از چندین قرن فراموشی بود، آنچنانکه وی را «حلقة اتصال هنر نگارگری سنّتی به نسل امروز» به شمار آوردهاند
. در واقع، بر اثر تلاش پرشور و وطندوستانة وی و شاگردانش نقاشی ملی ایران که در نتیجة اثرپذیری از نقاشی غربی به بوتة فراموشی سپرده شده بود، پس از مدتها فترت (اواسط صفویه تا اوایل پهلوی) بار دیگر سر برافراشت. این حرکت اگرچه، به لحاظ محتوا، بازگشت به هنر درخشان نگارگری عصر صفوی محسوب میشد، اما به دلیل برخورداری از نگاهی جدید به نحوة انتخاب مضامین، نوع طراحی، رنگبندیها و نوع بهکارگیری پرسپکتیو، سبکی جدید به شمار میآید
بدین لحاظ، نگارگری امروز ایران با وجود تغییراتی که در آن پدید آمده، همچنان عمیقاً متأثر از سبک تجویدی است
.
سه تابلوی هفتگنبد بهرام، فردوسی در دربار سلطان محمود و ملاقات یعقوب و یوسف، از جمله معروفترین آثار تجویدیاند. هفت گنبد بهرام که در ۱۳۰۷ش (یا ۱۳۰۹ش) بر اساس سبک آقامیرک •، نقاش معروف عصر صفوی، ساخته شده، به لحاظ طراحی و ساخت قوی و لطافت در رنگ و نقش و قلمگیریهای روان و یکدست، اثری ممتاز و گویای شناخت تجویدی از رموز و فنون نگارگری سنّتی ایران است
. تابلوی فردوسی در دربار سلطان محمود (۱۳۱۵ش) را اثری تمام عیار دانستهاند. تکمیل این تابلو پنجسال به طول انجامیده
و چهرهها در نهایت استادی با به کارگیری شیوة «پرداز» طراحی شدهاند. با اینهمه و بهرغم آنکه نحوة طراحی لباسها بسیار چشمگیر و رنگآمیزی و قلمگیری آن در حد عالی است
، بر آن خرده گرفتهاند که برخی مقتضیات تاریخی را در آن رعایت نکرده است
. تابلوی نیمهتمام ملاقات یعقوب و یوسف آخرین اثر تجویدی است. قدرت خلاّقة وی در طراحی و رنگآمیزی به همراه چهرهپردازیهای بسیار چشمگیر و بیان روانشناسانة آنها، در این اثر کاملاً مشهود است
۱. روئین پاکباز، دایرةالمعارف هنر: نقّاشی، پیکرهسازی، گرافیک، تهران ۱۳۷۸ ش؛
۲. محمود افتخاری، موزة هنرهای ملی ایران، تهران. مصاحبه، ۸ خرداد ۱۳۷۹؛
۳. محمود افتخاری، «یادگار هنر: استاد هادی تجویدی، نخستین معلّم مینیاتور»، فصلنامة هنر، ش۲۳ (پاییز ۱۳۷۲)؛
۴. جلالالدین کاشفی، «مینیاتورهای معاصر ایران»، فصلنامة هنر، ش ۱۱ (تابستان ۱۳۶۵)؛
۵. علی کریمی، علی مطیع، و علی تجویدی، «استاد هادی تجویدی: حلقة اتصال هنر نگارگری سنّتی به نسل امروز» (گفتگو)، گزارش مرضیه پروهان، ادبستان، سال۴، ش ۳ (اسفند ۱۳۷۱)؛
۶. «مرحوم هادی تجویدی»، هنر و مردم، ش ۵۵ (اردیبهشت ۱۳۴۶)؛
۷. جمشید مهرپویا، «مینیاتور: هنری سنّتی از ایران»، موزهها، ش۷ (اسفند ۱۳۶۵)؛
۸. «هادی تجویدی»، اطلاعات ماهیانه، ش ۶ (شهریور ۱۳۲۷).؛
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله « تجویدی هادی ».
