• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

واجب عقلی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف


منبع: واجب عقلی
مقالات مرتبط: واجب (مقالات مرتبط).


واجب عقلی امری است که عقل به لزوم آن حکم می‌کند و در مقابل واجب شرعی قرار دارد که منشأ آن شارع مقدس است.
واجبات شرعی الطاف الهی‌اند که زمینه انجام واجبات عقلی را فراهم می‌کنند و نَفس انسان را آماده می‌سازند.
در مسئله پذیرش اسلام نابالغ ممیّز، برخی او را مکلّف به تحصیل معرفت و اسلام می‌دانند و برخی این تکلیف را بر او نمی‌دانند.
در صورت پذیرش اسلام نابالغ، اختلاف است که آیا احکام ارتداد بر او جاری می‌شود یا خیر؟
در مواردی نیز بحث شده که اگر نابالغ اسلامش را اظهار کند، ممکن است جدایی او از والدین کافر لازم باشد، ولی نظر واحدی وجود ندارد.


واجب عقلی عبارت است از امری که عقل به لزوم آن حکم می‌کند، مقابل آن، واجب شرعی یا سمعی قرار دارد که منشا وجوب آن حکم شارع مقدّس است. از آن به مناسبت در ابوابی نظیر تجارت و لقطه سخن گفته‌اند.

واجبات شرعی الطاف در واجبات عقلی از قواعد مطرح در علم کلام، قاعده یاد شده می‌باشد و در فقه به آن استناد شده است. مقصود از آن این است که واجبات شرعی تقرب بخش بنده به واجبات عقلی و مقدّمه حصول آنها است و یا اینکه موجب تصفیه و آمادگی پیدا کردن نفس آدمی برای عمل به واجبات عقلی است‌
(ببینید: قاعده الواجبات الشّرعیة الطاف فی الواجبات العقلیة)
.

پذیرش اسلام نابالغ ممیّز چنانچه فرد نابالغِ ممیّز توانمند بر استدلال و فهم ادلّه وجود واجب و توحید و آنچه متوقف بر آن است و نیز فهم وجوب تحصیل معرفت –که از واجبات عقلی به شمار می‌رود– باشد، آیا در صورت تحصیل معرفت و اظهار اسلام، اسلام وی پذیرفته و احکام مسلمانی بر او جاری می‌شود؛ هرچند پدر و مادرش کافر باشند یا نه؟ مسئله محل بحث و اختلاف است.
برخی تکلیف چنین فردی به تحصیل معرفة الله–که وجوبش عقلی است– و پذیرش اسلام وی را بعید ندانسته‌اند؛
[۱] . مقدس اردبیلی، مجمع الفائدة، ج۱۰، ص۴۱۱.
بلکه برخی آن را قریب
[۲] . طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، حاشیة المکاسب (یزدی)، ج۱، ص۱۱۲.
و برخی دیگر بی اشکال دانسته‌اند.
[۳] . خوئی، سیدابوالقاسم، مصباح الفقاهة، ج۳، ص۲۳۵-۲۳۷.
[۴] نجفی خوانساری، موسی، منیة الطالب، ج۱، ص۳۵۱.
در مقابل، جمعی فرد نابالغ را مکلّف به واجبات اصلی عقلی ندانسته‌اند؛ همان گونه که مکلّف به واجبات فرعی شرعی نیست؛ از این رو، اسلام او را پذیرفته ندانسته‌اند.
[۵] . شیخ طوسی، المبسوط، ج۳، ص۳۴۵.
[۶] علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الاحکام، ج۴، ص۳۷۵.
[۷] علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الاحکام، ج۴، ص۴۵۱.
[۸] محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۶، ص۱۱۹.
[۹] شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۱۰، ص۴۴.
[۱۰] شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۱۲، ص۴۷۵.
[۱۱] حسینی عاملی، سیدجواد، مفتاح الکرامة، ج۱۳، ص۲۲۶.
[۱۲] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۸، ص۱۸۲-۱۸۳.

بنابر پذیرش اسلام نابالغ، آیا در صورت ارتداد وی، حکم ارتداد نیز بر او جاری می‌شود یا نه؟ تصریح برخی عدم جریان است؛ لیکن به کفر او حکم و احکام کافر بر او جاری می‌گردد؛
[۱۳] . مقدس اردبیلی، مجمع الفائدة، ج۱۰، ص۴۱۱.
[۱۴] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، حاشیة المکاسب (یزدی)، ج۱، ص۱۱۲.
[۱۵] خوئی، سیدابوالقاسم، مصباح الفقاهة، ج۳، ص۲۳۷.
لیکن برخی قدما حکم به ارتداد او کرده و گفته‌اند: در صورت توبه نکردن کشته می‌شود.
[۱۶] . شیخ طوسی، الخلاف، ج۳، ص۵۹۱.
بعضی این قول را قریب دانسته‌اند.
[۱۷] . شهید اول، الدروس الشّرعیة، ج۳، ص۷۹.

بنابر قول به عدم پذیرش اسلام نابالغ، جمعی گفته‌اند: در صورت اظهار اسلام توسط نابالغ ممیّز، واجب است میان او و والدین کافرش جدایی افکنده شود؛
[۱۸] . شیخ طوسی، المبسوط، ج۳، ص۳۴۵.
[۱۹] علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة، ج۶، ص۱۰۸-۱۰۹.
[۲۰] شهید اول، الدروس الشّرعیة، ج۲، ص۱۸۲.
[۲۱] فاضل مقداد، مقداد بن عبداللّه، التنقیح الرائع، ج۳، ص۴۰۲.
لیکن برخی در وجوب آن اشکال کرده‌اند.
[۲۲] . نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۳۸، ص۱۸۳
(ببینید: واجب شرعی)


۱. ↑ . مقدس اردبیلی، مجمع الفائدة، ج۱۰، ص۴۱۱.
۲. ↑ . طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، حاشیة المکاسب (یزدی)، ج۱، ص۱۱۲.
۳. ↑ . خوئی، سیدابوالقاسم، مصباح الفقاهة، ج۳، ص۲۳۵-۲۳۷.
۴. ↑ نجفی خوانساری، موسی، منیة الطالب، ج۱، ص۳۵۱.
۵. ↑ . شیخ طوسی، المبسوط، ج۳، ص۳۴۵.
۶. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الاحکام، ج۴، ص۳۷۵.
۷. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الاحکام، ج۴، ص۴۵۱.
۸. ↑ محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج۶، ص۱۱۹.
۹. ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۱۰، ص۴۴.
۱۰. ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۱۲، ص۴۷۵.
۱۱. ↑ حسینی عاملی، سیدجواد، مفتاح الکرامة، ج۱۳، ص۲۲۶.
۱۲. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۸، ص۱۸۲-۱۸۳.
۱۳. ↑ . مقدس اردبیلی، مجمع الفائدة، ج۱۰، ص۴۱۱.
۱۴. ↑ طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، حاشیة المکاسب (یزدی)، ج۱، ص۱۱۲.
۱۵. ↑ خوئی، سیدابوالقاسم، مصباح الفقاهة، ج۳، ص۲۳۷.
۱۶. ↑ . شیخ طوسی، الخلاف، ج۳، ص۵۹۱.
۱۷. ↑ . شهید اول، الدروس الشّرعیة، ج۳، ص۷۹.
۱۸. ↑ . شیخ طوسی، المبسوط، ج۳، ص۳۴۵.
۱۹. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة، ج۶، ص۱۰۸-۱۰۹.
۲۰. ↑ شهید اول، الدروس الشّرعیة، ج۲، ص۱۸۲.
۲۱. ↑ فاضل مقداد، مقداد بن عبداللّه، التنقیح الرائع، ج۳، ص۴۰۲.
۲۲. ↑ . نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۳۸، ص۱۸۳


• فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهم‌السّلام)، ج۹، ص۲۹۴.


رده‌های این صفحه : اصطلاحات فقهی | اقسام واجب | واجب
جعبه ابزار