ویژگی کلام شیعی (فرهنگ شیعه)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
علم کلام نیز مانند فقه، به مذاهب گوناگونی تقسیم شد که مهمترین آنها شیعه امامیه، اشاعره و معتزله هستند.
شیعه با اعتقاد به جانشینی بلافصل علی (علیهالسّلام) و یازده فرزندش، از همان روز رحلت پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) و با اعتراض به انتخاب خلیفه در سقیفه، پدیدار گشت.
روش کلامی شیعه، عقلانی و برهانی است و ریشه در بحثهای عمیق عقلی امام علی (علیهالسّلام) در نهجالبلاغه دارد که با روش اشاعره (نقلگرای محض) و معتزله (عقلگرای جدلی) تفاوت اساسی دارد و سبکی نو و مبتنی بر برهان قرآنی در فرهنگ اسلامی پدید آورد.
همانگونه که مسلمانان در دانش فقه، چند دسته شدند و روشهای گوناگون پیدا کردند، در علم کلام نیز مذاهبی یافتند و چند مکتب شدند.
مذاهب مهمی که پا گرفتند و هواخواهان بسیاری پیدا کردند، عبارتاند از: شیعه امامیه، اشاعره و معتزله.
«شیعه» در لغت به معنای پیرو است و در اصطلاح به کسانی شیعه امامیه گویند که علی (علیهالسّلام) را جانشین بلافصل پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) میدانند و پس او یازده فرزندش را به امامت میشناسند (شیعه در اسلام، ۴).
پیدایی شیعه را باید در همان روزگار حیات پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) پی جست و طریقه شیعه از روز رحلت پیامبر اکرم (صلّیاللهعلیهوآله) طلوع کرد و جماعتی با این روش تعین و تمیز پیدا کردند.
بدن مبارک و مقدس پیامبر اکرم (صلّیاللهعلیهوآله) را هنوز به خاک نسپرده بودند و اهل بیت (علیهمالسّلام) و شماری از صحابه، سرگرم لوازم سوگواری و تجهیزش بودند که گروهی در سقیفه بنیساعده گرد آمدند و در قیافه مصلحتجویی و خیرخواهی برای پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله)، خلیفه و جانشین برگزیدند.
علی (علیهالسّلام) و یاراناش مانند سلمان و ابوذر، به اعتراض برخاستند و با استناد به نص، طریقه انتخاب خلیفه را ناروا شمردند و بدین سان طریقه شیعه پدیدار گشت و صحابه و بزرگانى همچون سلمان، مقداد، ابوذر، عمار، رشید حجرى، کمیل و میثم تمار، بحثهای کلامی را آغازیدند (المیزان، ۵/ ۲۷۸).
بحثهای کلامی شیعه ویژگیهایی داشت که از جمله آنها پیروی از روش استدلال عقلی است.
روش شیعی با روش اشعری، که کاربرد استدلال در عقاید مذهبی را برنمیتافت و اصالت را از عقل میستاند و آن را تابع ظواهر الفاظ میکرد، به مخالفت برخاست.
روش شیعی با شیوه معتزلی نیز با همه عقلگراییاش کنار نیامد؛ زیرا تفکر معتزلی هر چند عقلی است، برهانی نیست و غبار جدل بر آن نشسته است.
در حقیقت، پیشگام این شیوه تفکر عقلانی و کاربست روشهای عقلی در بحثهای کلامی، علی (علیهالسّلام) است.
آن حضرت بود که نخستین بار درباره ذات و صفات باری، حدوث و قدم، بساطت و ترکیب، وحدت و کثرت و جز آن، بحثهای عقلی عمیق را پیش کشید؛ بحثهایی که گوشهای از آن در نهجالبلاغه و روایات مستند شیعه نمودار است.
این پیشگامی اهل بیت نبوی، زمینه را برای گرایش شیعه به بهرهمندی از عقل فراهم آورد.
ابتنای استدلالهای شیعی بر سبک برهانی قرآن موجب گشت تا سبکی نو و ابتکاری در فرهنگ اسلامی زاده شود؛ سبکی که با روشهای پیش از اسلام تفاوتی بنیادی داشت و توانست مسائل و مباحثی را در جهان اندیشه و تفکر مطرح کند که سابقه نداشتند.
خطیبی کوشکک، محمد، فرهنگ شیعه، ج۱، ص۲۷.
