|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
سفیدآب، کاروانسراها kārvān-sarāhā-ye sefīd-āb، شامل دو بنای سنگی در دشت لار و مسیر قدیمی ری به مازندران هستند که احتمالاً به دوره صفویه تعلق دارند. کاروانسرای اول در کنار آبشار و به طول ۳۲٫۵ متر و عرض ۸٫۵ متر ساخته شده و دو بخش شرقی و غربی و اتاقی ویژه قافلهسالار دارد. کاروانسرای دوم در بالای ارتفاعات غربی کوه کبود و طول ۲۲ متر و عرض ۱۱٫۵ متر، شامل بخشهایی برای چهارپایان و مسافران است. هر دو کاروانسرا با سنگ لاشه و ملاط سنتی ساخته شده و در مهر سال (۱۳۸۲ هـ.ش) در فهرست آثار ملی ثبت شدهاند. کاروانسراهی سفیدآب کاروانسراهای سنگی آبشار اول و آبشار دوم؛ دو کاروانسرا در دشت لار و احتمالاً متعلق به دوره صفویه است. بقایای این دو کاروانسرا ــ که به سبب موقعیت جغرافیایی آنها، در این مقاله کاروانسرای سنگی آبشار اول و کاروانسرای سنگی آبشار دوم سفیدآب خوانده میشوند ــ در مسیر راه قدیمی ری به مازندران در دشت لار، در انتهای تنگهای که حدود ۸۰۰ متر بالاتر از کاروانسرای چشمهی دو بِرار آغاز میشود، جای دارد. این تنگه در جهت شمال شرقی ـ جنوب غربی امتداد دارد و رودخانهی سفیدآب از میان آن میگذرد؛ از اینرو، این تنگه را نیز سفیدآب میخوانند. در ابتدای تنگهی سفیدآب در سمت راست، امامزاده نقارخانه و در سمت چپ، کوه نقارخانه قرار دارد. کاروانسرای سنگی آبشار اول سفیدآب در °۳۶ و ´۱ و ´´۲ عرض شمالی و °۵۱ و ´۴۷ و ´´۱۳ طول شرقی واقع است. این کاروانسرا در دامنهی شرقی تپهماهورهای سمت غربی درهی سفیدآب و کنار جادهی شنی موجود در سمت جنوب غربی آبشاری که در انتهای دره واقع است، جای دارد. فاصلهی این کاروانسرا با کاروانسرای چشمهی دوبرار در پاییندست آن، از طریق جاده ۵۰۰‘۴ متر و تا کاروانسرای سنگی آبشار دوم سفیدآب واقع در شمال شرقی آن، حدود ۵۰۰‘ ۳ متر است. جهت بنای این کاروانسرا شمال شرقی ـ جنوب غربی است و دارای ۵ / ۳۲ متر طول و ۵ / ۸ متر عرض است. ۳.۱ - بخشهای معماریدرِ ورودی کاروانسرا در سمت جنوب تعبیه شده است و بخشهایی از بنا در همین بخش تخریب گردیده است.بنای کاروانسرا دارای دو قسمت شرقی و غربی است؛ قسمت غربی تقریباً سالم مانده و شامل یک اتاق یا دالان نسبتاً بزرگ و طاقنماهایی در بدنهی قسمت شمالی است. قسمت شرقی بنا که دهانهی جنوبی و بخشی از سقف آن تخریب شده، مانند قسمت غربی است، اما انتهای آن به علت انباشت آوار، کاملاً پیدا نیست. در حد فاصل دو قسمت کاروانسرا اتاقی مستقل وجود دارد که ارتباطی با دیگر قسمتها ندارد. به نظر میرسد این اتاق مخصوص قافلهسالار یا نگهبان کاروانسرا و یا افراد ویژه بوده است. ۳.۲ - مصالح و شیوه ساختمصالح احداث بنای کاروانسرا سنگ لاشه، قلوهسنگهای بزرگ یا سنگهای کف رودخانهای و ملاط گچ سنتی و در قسمتهای زیرین برای مقابله با رطوبت، ملاط آهک یا ساروج است.طاق و تویزههای بنای کاروانسرا از نوع جناغی کند و گنبدهای آن عرقچین خوابیده است. در قسمتهای مختلف بدنهی داخلی بنا، فضاهای کوچکی، شبیه طاقچه برای قرار دادن وسایل روشناییزا مانند پیسوز ایجاد شده است. ۳.۳ - وضعیت کنونیتمامی سطوح بدنهی داخلی بنا به علت روشن کردن آتش در طول سالیان متمادی، کاملاً سیاه شده است.در بخشهایی از فضای داخلی بنا و پیرامون آن، آثار حفاریهای غیرمجاز وجود دارد. تخریب قسمتهایی از بنا که بدان اشاره شد، عمدتاً ناشی از حفاریهای غیرمجاز است. با وجود تخریبهای صورتگرفته، بنای کاروانسرای آبشار اول سفیدآب از استحکام و ایستایی بسیار خوبی برخوردار است و با اختصاص اعتبارات جزئی، قابلیت بازسازی و احیای مجدد و بهرهبرداری دارد. ۳.۴ - قدمت تاریخیپیرامون کاروانسرا را پوشش انبوهی از گیاهان دربرگرفته است و از اینرو، یافتن مواد فرهنگی که به استناد آنها بتوان دیرینگی کاروانسرا را تعیین کرد، دشوار است.اما با توجه به سبک و شیوهی احداث، نوع مصالح به کار رفته و تشابهات آن با کاروانسرای چشمهی دوبرار، میتوان دیرینگی کاروانسرای سنگی آبشار اول را دورهی صفویه تعیین کرد. ۳.۵ - ثبت ملیاین کاروانسرا در مهرماه سال (۱۳۸۲ هـ.ش) با شمارهی ۳۶۰‘۱۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.کاروانسرای آبشار دوم سفیدآب، در ادامهی مسیر درهی سفیدآب، در بالای ارتفاعات غربی کوه کبود و کوه پاکبود و بلندیهای شرقی کوه سرخک و ناحیهی سرچمن قرار دارد. در موقعیت جغرافیایی °۳۶ و ´۱ و ´´۳۷ عرض شمالی و °۵۱ و ´۴۸ و ´´۴۴ طول شرقی جای دارد. در برخی از نقشههای موجود، در حد فاصل میان گردنهی کبود، درهی گوشلک و در سمت غرب ناحیهی پاکبود، از کاروانسرایی به نام پاکبود نام برده شده است که به احتمال زیاد همین کاروانسرای آبشار دوم است. ۴.۱ - موقعیت طبیعیاین کاروانسرا در پایین و سمت جنوب یک صخرهی سنگی بزرگ احداث شده است.یکی از سرچشمههای اصلی رود سفیدآب در سمت غرب آن جریان دارد. ۴.۲ - ابعاد و جهت بنااین کاروانسرا در جهت شرقی ـ غربی ساخته شده و طول آن حدود ۲۲ متر و عرض آن حدود ۵ / ۱۱ متر است.۳.۱ - بخشهای معماریورودی کاروانسرا از سمت جنوب و فضای داخلی آن شامل دو بخش مجزا است.بخش نخست که در سرتاسر ضلع جنوبی واقع شده، به چهارپایان اختصاص داشته است و در بدنهی دیوارهای آن جای آخورها به خوبی مشاهده میشود. به نظر میرسد این قسمت دارای طاق گهوارهای از نوع ضربی بوده است. بخش دوم کاروانسرا که در سرتاسر جبههی شمالی بنا ساخته شده، دارای دری اختصاصی در مقابل در ورودی اصلی است. در سمت چپ این در ۳ اتاق مرتبط با یکدیگر قرار دارند. به نظر میرسد هر یک از اتاقهای این قسمت دارای گنبدی مجزا با نورگیرهایی در سقف بوده که تهویه و نور مورد نیاز اتاقها را تأمین میکرده است. در دیوارهای خارجی این کاروانسرا هیچ نشانهای از پنجره دیده نمیشود. همچنین سقف و حدود ۵ / ۱ متر از دیوارهای شمالی و جنوبی آن فرو ریخته است. ۴.۴ - مصالح و وضعیت بنامصالح به کار رفته در این کاروانسرا، سنگ لاشه و ملاط گچ سنتی است و بنا بسیار مقاوم ساخته شده است؛ بنابراین، گمان میرود که علت اصلی تخریب سقف و قسمتهایی از دیوارهای جانبی، اقدامات انسانی نظیر حفاریهای غیرمجاز باشد.۴.۵ - یافتههای پیرامونیدر فاصلهی ۱۰۰متری جنوب غربی کاروانسرای آبشار دوم آثار دیوارهای سنگچین که به صورت خشکهچین (دیوار بدون ملات)، برای برپایی «بره» یا «یورت» ساخته شدهاند، دیده میشود و بر بدنهی برخی از آنها بقایای ملاط نیز قابل مشاهده است.احتمالاً این سنگها از بدنهی کاروانسرا جدا شده و به محل جدید منتقل گردیدهاند. در اطراف کاروانسرای آبشار دوم، بقایایی از خردهسفالهای دوران سلجوقی، تیموری و صفویه دیده میشود. شاید قبلاً در این محل بنای دیگری برای استفادهی مسافران وجود داشته که از میان رفته است؛ زیرا قدمت بنای موجود از دوران صفویه فراتر نمیرود. ۳.۵ - ثبت ملیبنای کاروانسرا یا رباط آبشار دوم درهی سفیدآب، نخستینبار در سال (۱۳۸۰ هـ.ش) مستندسازی گردید، پروندهی ثبتی برای آن تهیه شد و در مهرماه سال (۱۳۸۲ هـ.ش) با شماره ۳۶۱‘۱۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.• پازوکی طرودی، ناصر، دانشنامه تهران بزرگ، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «کاروانسراهی سفیدآب»، ص۱۰۰۳. ردههای این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ | کاروان سراهای تهران
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
