کتاب شناسی ملل و نحل (عقاید و مذاهب)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
کتاب‌شناسی ملل و نحل؛ دانش
«ملل و نحل» حوزه‌ای متمرکز بر گزارش، تحلیل و نقد آراء ادیان و
مذاهب اسلامی است که با هدف ترسیم مرزهای عقیدتی تدوین شده است.
خاستگاه این دانش به
عصر عباسی بازمی‌گردد؛ زمانی که مواجهات فکری
مسلمانان با سایر ادیان و جریان‌ها، ضرورت ثبت و شناخت اندیشه‌های نوپدید را ایجاب کرد. نخستین اثر مدون در این حوزه به
«ابن‌مفضل» منسوب است.
آثار این حوزه در سه دسته جای می‌گیرند:
۱. جامع (ادیان و مذاهب): گزارش تطبیقی شرایع؛ مانند
الفصل (
ابن‌حزم) و
الملل و النحل (
شهرستانی).
۲. عمومی فرق اسلامی: تبارشناسی مذاهب درون‌دینی با محوریت
مقالات‌الاسلامیین (
اشعری) و امتداد آن در آثار
بغدادی و
اسفراینی.
۳. تخصصی (تک‌مذهبی): تمرکز بر انشعابات یک
مذهب؛ مانند
فرق‌الشیعه (
نوبختی و
اشعری قمی).
ارزش پژوهشی: این آثار صرف‌نظر از سوگیری‌های مذهبی مؤلفان، مهم‌ترین منبع برای فهم سیر تحول‌اندیشه و ریشه‌یابی جریان‌های عقیدتی در
تاریخ اسلام به‌شمار می‌روند.
برخورد فکری میان مسلمانان و دانشجویان فرق و مذاهب غیر اسلامی، سبب شد که مسائل مورد اختلاف، خواه ناخواه در جامعه اسلامی مطرح گردد، و چون مجتمع جوان اسلامی، آشنایی عمیق با مذاهب و‌اندیشه‌های کلامی جهان نداشت.
گروهی از اندیشمندان با اهداف گوناگون، به تقریر و تبیین عقائد و فرق دست زدند و از آنجا که به مرور، خود جامعه اسلامی نیز دستخوش تفرقه فکری شده بود، طبعاً کتابهایی که پیرامون عقائد و فرق نوشته میشد، به این مذاهب نیز اشاره می‌کرد.
در ایام خلافت مهدی (۱۳۲-۱۳۵)،
«ابن مفضل»، کتابی پیرامون ملل و نحل نوشت. او فرق اسلامی را به رشته تحریر در آورد و کتاب، به دستور
مهدی عباسی بر مردم خوانده شد.
«هشام بن حکم» می‌گوید: من دیدم که این کتاب در
«باب الذّهب» مدینه بر مردم خوانده میشد و یک‌بار دیگر نیز دیدم که در
«فضا» (نقطه‌ای در مدینه، به مراصد الاطلاع مراجعه شود.) قرائت میشد.
شاید بتوان گفت، این نخستین کتابی است که در میان مسلمین، پیرامون فرق نگارش یافته است.
از این به بعد نگارش کتاب، پیرامون ملل و نحل، رو به افزایش بود و خود، علم خاصی را تشکیل داد.
کتابهای ملل و نحل را می‌توان به سه نوع تقسیم کرد و ما از هر کدام نمونه‌هایی را می‌آوریم:
کتبی که مجموع شرایع سماوی و مذاهب جهانی را مطرح نموده و مطابق امکانات روز خود، عقائد آنان را نوشته‌اند. از باب نمونه:
۱ـ:
«الفصل فی الملل و الاهواء و النحل»، نگارش
ابومحمد علی بن احمد بن حزم (متوفای ۴۵۶)، پیشوای مذهب
«طاهری»، که فعلاً پیروی ندارد.
۲:
«الملل و النحل»، نگارش دانشمند
اشعری،
ابو الفتح محمد بن عبد الکریم شهرستانی (ت ۴۷۹ م ۵۴۸).
این کتاب از رائج‌ترین کتابهای ملل و نحل است.
کتبی که مجموع
فرق اسلامی را در بر گرفته‌اند. از باب نمونه:
۱:
«مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین»، نگارش شیخ
اشاعره ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (ت۲۶۰ م ۳۲۴). این کتاب، اساس بسیاری از کتب ملل و نحل را که بعداً نگارش یافته، تشکیل می‌دهد.
۲:
«التنبیه و الرد» نگارش
ابوالحسن محمد بن احمد بن عبد الرحمان ملطی شافعی (م ۳۷۷). کتاب وی، شبیه کتابهای
«اهل حدیث» است که غالباً از نظر اصول با
احمد بن حنبل، موافق هستند.
۳:
«الفَرق بین الفِرَق»، نگارش
عبدالقاهر بن طاهر بن محمد بغدادی اسفراینی تمیمی (م ۴۲۹). زیر بنای این کتاب و کتاب ملل و نحل شهرستانی، همان کتاب
«مقالات الاسلامیین و...» اشعری است و هر دو با ظرافت خاصی مطالب را از او گرفته‌اند، جز این که بغدادی عفّت قلم را از دست داد، ولی شهرستانی ملایمت و ادب نگارش را رعایت کرده است.
۴:
«التبصیر فی الدین و تمییز الفرقة الناجیة عن الهالکة»، نگارش
طاهر بن محمد اسفراینی (م ۴۷۱).
۵:
«الفِرَق الاسلامیة»، ذیل کتاب
شرح المواقف نگارش کرمانی (م ۷۸۶).
کتابهایی که شاخه‌های مذهب خاصی را می‌نویسند. از باب نمونه:
۱:
«فِرَق الشّیعة»، نگارش
ابومحمد حسن بن موسی نوبختی که از نویسندگان قرن سوم هجری است.
۲:
«فِرَق الشّیعة»، نگارش
ابوالقاسم سعد بن عبداللّه ابی خلف اشعری قمی (م ۲۹۹ یا ۳۰۱).
این دو کتاب، مربوط به تبیین
فرقه‌های شیعه است، ولی غالب فرقه‌هایی که در این دو کتاب نام برده شده‌اند، نابود شده و از
شیعه جز
امامیه،
زیدیه و
اسماعیلیه، فرقه دیگری به جای نمانده است.
•
سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج۱، ص۲۵.
