کعب الاحبار و مسئله تجسم (عقاید و مذاهب)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
کعبالاحبار و مسئله تجسم، کعب بن ماتع حمیری از علمای
اهل کتاب یمن بود که در دوران خلفای نخستین به
مدینه آمد و با جلب اعتماد برخی
صحابه، عقاید اسطورهای
یهود را در پوشش تورات ترویج کرد.
وی با نقل روایاتی
مجعول مانند
تجسم پروردگار، گام نهادن او بر صخره بیتالمقدس و تقسیم کلام و رؤیت میان
موسی و
پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)، نقش کلیدی در نفوذ باورهای تجسیم و
رؤیت در میان
اهل حدیث و تفکر
سلفی ایفا نمود؛ اندیشهای که با وجود ستایش
ذهبی از مقام علمی او و تلاش
اشعری برای تعدیل عقاید اهل حدیث، همچنان در باور این جریان پایدار ماند.
نام او
«کعب»، فرزند
«ماتع» و از قبیله
«حمیر» بود. به قولی، وی در خلافت
ابی بکر،
اسلام آورد، و به قولی در خلافت
عمر. سرانجام از
«یمن»، به
مدینه منتقل شد و گروهی از صحابه، مانند «
ابو هریره» و غیره، از او اخذ
حدیث کردند. او در زمان خلافت
عثمان در گذشت. وی توانست در مدت کمی، افکار مسلمانان
«عاصمه» را به خود جلب کند.
تا آنجا که
«ذهبی» درباره او میگوید:
هو من اوعیة العلم و من کبار علماء اهل الکتاب و روی عنه جماعة من التابعین و له شیء فی صحیح البخاری و غیره؛ «او از منابع علم و دانش، و از بزرگان علماء اهل کتاب بود، گروهی از تابعان از او نقل حدیث کردهاند، و در
صحیح بخاری و غیره، از او روایاتی نقل شده است.»
او در پوشش
«آگاهی از کتب عهدین» خصوصاً
«تورات»، توانست عقائد
یهود را در میان
مسلمانان، پخش و به عنوان وحی اهلی در عهدین، جا زند، از این جهت، در روایات او مساله
«جسم بودن خدا» و
«رؤیت او» کاملاً مشاهده میشود و این دو مساله که بعداً از وی در شمار عقائد الهی حدیث در آمد، جزء اساسیترین عقائد او به شمار رفت. هم اکنون انکار رؤیت خدا در آخرت از دیدگاه سلفیها، مایه
الحاد و انکار یک اصل ضروری اسلام است.
کعب میگوید:
ان اللّه نظر الی الارض فقال انی واطیء علی بعضک فاستعلت الیه الجبال و تضعضعت له الصخرة فشکر لها ذلک فوضع علیها قدمه فقال هذا مقامی و محشر خلقی و هذه جنتی و هذه ناری و هذا موضع میزانی و انا دیان الدین؛ «خدا به زمین نگریست و گفت من به برخی از نقاط تو گام خواهم نهاد. در این موقع کوهها اوج گرفتند (
کبر ورزیدند)، ولی صخره (
بیتالمقدس)، اظهار
تواضع کرد، خدا گام بر روی آن صخره نهاد، و گفت: این مقام من، و نقطهای است که در آن
محشر بر پا میشود، و جای
بهشت و آتش من است و جایگاه میزان من است و من پاداش دهنده اطاعت کنندگان هستم».
کعب در این گفتار، گذشته از اینکه
«جسم بودن خدا» را مطرح میکند، اصرار بر قداست
«صخره» بیتالمقدس دارد که آنجا را مرکز همه چیز معرفی کند و
از این طریق عقائد یهود را میان مسلمانان، منتشر سازد.
از سخنان او است که
خداوند، تکلم و رؤیت خود را میان موسی و محمد تقسیم کرد، تکلم را به کلیم و دومی را از آن پیامبر اسلام قرار داد.
ان اللّه قسم کلامه و رؤیته بین موسی و محمد (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم).در پرتو این گونه احادیث، مساله
«رؤیت خدا» در
دنیا و
آخرت و یا خصوص
روز رستاخیز، از اساسیترین عقائد اهل حدیث به شمار آمده است، به گونهای که شیخ اشعری با تعدیلی که در عقیده اهل حدیث پدید آورد، نتوانست آن را از پیکر عقیده این گروه جدا سازد و سر انجام بر آن صحه نهاد.
•
سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج۱، ص۱۰۲.