• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

الحمید (دانشنامه)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف


حمید، الحمید از اسماء الحسنی. حمید، بر وزن فعیل، از مادّه حمد است که همه لغت‌شناسان آن را ضد ذمّ
[۱] ر. ک: محمدبن احمد ازهری، تهذیب‌اللغة، ج۳، ص۱۸۸، ذیل «حمد»، ج ۴، چاپ عبدالکریم عزباوی، قاهره بی‌تا. .
[۲] ابن‌درید، کتاب جمهرة‌اللغة، ج۱، ص۵۰۵، چاپ رمزی منیر بعلبکی، بیروت ۱۹۸۷ـ۱۹۸۸.
[۳] اسماعیل‌بن حماد جوهری، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح العربیة، ذیل «حمد»، چاپ احمد عبدالغفور عطا، بیروت بی‌تا. ، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش.
و غالبآ به معنای مدح، ثنا و شکر دانسته‌اند،
[۴] ر. ک: ابوحاتم رازی، کتاب الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة، ج۲، ص۱۱۲، چاپ حسین‌بن فیض‌اللّه همدانی، قاهره ۱۹۵۷ـ۱۹۵۸.
[۵] محمدبن احمد ازهری، تهذیب‌اللغة، ج۴، ص۴۳۴، ذیل «حمد»، ج ۴، چاپ عبدالکریم عزباوی، قاهره بی‌تا. .
[۶] محمدبن احمد ازهری، تهذیب‌اللغة، ج۲۰، قسم ۲، ص۲۱۵، ج ۴، چاپ عبدالکریم عزباوی، قاهره بی‌تا. .
گرچه به رأی راغب اصفهانی، ذیل «حمد» حمد اخصّ از مدح و اعم از شکر است. برخی رضا را نیز از معانی حمد برشمرده‌اند.
[۷] ابن‌بابویه، الامالی، ۱۳۵۷ش، ص۲۰۲، قم ۱۴۱۷.
[۸] ابن‌سیده، المحکم والمحیط الاعظم، ذیل «حمد»، چاپ عبدالحمید هنداوی، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
[۹] عبدالکریم‌بن هوازن قشیری، التحبیر فی‌التذکیر، ص۷۳، چاپ ابراهیم بسیونی، قاهره ۱۹۶۸.
برای اطلاع بیشتر از تحلیل معنایی حمد و تفاوتهای آن با مادّه‌های مشابه رجوع کنید به حمدواژه حمید هفده‌بار در قرآن و در همه موارد به صورت اسم خدا به کار رفته است.
[۱۰] ر. ک: محمدفؤاد عبدالباقی، المعجم‌المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، ذیل واژه، قاهره ۱۳۶۴، چاپ افست تهران ۱۳۹۷.
در احادیث نیز حمید در شمار ۹۹ نام نیکوی خدا رجوع کنید به الاسماء الحسنی ذکر شده است.
[۱۱] ر. ک: محمدبن عیسی ترمذی، سنن الترمذی و هوالجامع الصحیح، ج۵، ص۱۹۲، چاپ عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۱۲] ابن‌بابویه، الامالی، ص۱۹۴، ۲۲۰، قم ۱۴۱۷.
[۱۳] ر. ک: ابونعیم اصفهانی، جزء فیه طرق حدیث «ان‌اللّه تسعة و تسعین اسمآ»، ص۱۰۱، ۱۰۸، ۱۳۱ که طرق مختلف احادیث اسماءاللّه‌الحسنی را آورده است، چاپ مشهوربن حسن‌بن سلمان، مدینه ۱۴۱۳.
همچنین در پایان صلوات بر پیامبر اکرم و ائمه علیهم‌السلام، خدا به این نام خوانده شده است.
[۱۴] ر. ک: محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح‌البخاری، ج۴، ص۱۱۸ـ۱۱۹، ج۶، ص۲۷، چاپ محمد ذهنی افندی، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
[۱۵] مسلم‌بن حجاج، الجامع‌الصحیح، ج۲، ص۱۶ـ۱۷، بیروت: دارالفکر، بی‌تا. .
[۱۶] کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۵۲.
[۱۷] ابن‌بابویه، الامالی، ۱۴۱۷، ص۴۷۰، قم ۱۴۱۷.
[۱۸] ر. ک: آرنت‌یان ونسینک، المعجم‌المفهرس لالفاظ الحدیث النبوی، ذیل واژه، لیدن ۱۹۳۶ـ۱۹۶۹.
دانشمندان مسلمان اقوال گوناگونی درباره معنای این نام خدا ذکر کرده‌اند. رایج‌ترین دیدگاه این است که فعیل در معنای مفعولی به کار رفته باشد،
[۱۹] ر. ک: طبری، جامع البیان، ذیل ابراهیم: ۱، حج: ۲۲.
[۲۰] ابن‌بابویه، الامالی، ۱۳۵۷ش، ص۲۰۲، قم ۱۴۱۷.
که دراین‌صورت حمید به معنای محمود است. جُبایِی،
[۲۱] ر. ک: علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، ص۵۳۶، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
[۲۲] محمدبن احمد ازهری، تهذیب‌اللغة، ج۲۰، قسم ۲، ص۲۱۵، ج ۴، چاپ عبدالکریم عزباوی، قاهره بی‌تا. .
زجاج،
[۲۳] ابراهیم‌بن سری زجاج، تفسیر اسماءاللّه الحسنی، ص۵۵، چاپ احمد یوسف دقاق، دمشق ۱۹۷۴.
زَجّاجی،
[۲۴] عبدالرحمان‌بن اسحاق زَجّاجی، اشتقاق اسماءاللّه، ص۱۲۵، چاپ عبدالحسین مبارک، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
اشعری،
[۲۵] ر. ک: ابن‌فورک، مجرد مقالات الشیخ ابی‌الحسن الاشعری، ص۵۴، چاپ دانیل ژیماره، بیروت ۱۹۸۷.
جوینی،
[۲۶] عبدالملک‌بن عبداللّه جوینی، کتاب الارشاد الی قواطع الادلة فی اصول الاعتقاد، ص۱۵۳، چاپ محمد یوسف‌موسی و علی عبدالمنعم عبدالحمید، مصر ۱۳۶۹/۱۹۵۰.
غزالی
[۲۷] محمدبن محمد غزالی، المقصد الاسنی فی شرح اسماءاللّه الحسنی، ص۱۴۱، چاپ فضله شحاده، بیروت ۱۹۷۱.
و ابن‌قیّم جوزیّه
[۲۸] ابن‌قیّم جوزیّه، اسماءاللّه الحسنی، ص۱۹۸، چاپ یوسف علی بدیوی و ایمن عبدالرزاق شوّا، دمشق ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
صرفآ به این معنا برای حمید قائل‌اند. اغلب مفسران نیز همین معنا را برای حمید ذکر کرده‌اند.
[۲۹] ر. ک: طبری، جامع البیان.
[۳۰] طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن.
[۳۱] طبرسی، مجمع البیان.
[۳۲] محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ۱۴۲۱، ذیل بقره: ۲۶۷، ابراهیم: ۱، ۸، حج: ۶۴، هود: ۷۳، او، مفاتیح الغیب، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
درعین‌حال، حمید وصفی بلیغ‌تر از محمود است
[۳۳] طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ذیل ابراهیم ۸.
[۳۴] ابن‌قیّم جوزیّه، اسماءاللّه الحسنی، ص۱۹۸، چاپ یوسف علی بدیوی و ایمن عبدالرزاق شوّا، دمشق ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
و حاکی از حمد و ستایش به سبب نعمتها و الطاف الاهی و فراتر از آن، ستایش همه مخلوقات از خداست، چنان‌که در قرآن آمده است: «وَ اِنْ مِنْ شَیْءٍ اِلّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِه». اسراء: ۴۴
[۳۵] ابن‌عربی، الفتوحات المکیة، ج۴، ص۲۸۶ـ۲۸۷، بیروت: دارصادر، بی‌تا. .
[۳۶] ابن‌قیّم جوزیّه، اسماءاللّه الحسنی، ص۲۰۲ـ۲۰۳، چاپ یوسف علی بدیوی و ایمن عبدالرزاق شوّا، دمشق ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
اما این بدان معنا نیست که حمد خدا موکول به حمد مخلوقات است، زیرا اولا حمید فی نفسه حمید است، هر چند کسی او را حمد نکند
[۳۷] ابوحاتم رازی، کتاب الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة، ۱۴۲۱، ذیل حج: ۶۴، چاپ حسین‌بن فیض‌اللّه همدانی، قاهره ۱۹۵۷ـ۱۹۵۸.
[۳۸] ابن‌قیّم جوزیّه، اسماءاللّه الحسنی، ص۲۰۲ـ۲۰۳، چاپ یوسف علی بدیوی و ایمن عبدالرزاق شوّا، دمشق ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
و ثانیآ خدا خود حامد خویش است، چنان‌که آیه «الحمدللّه رب‌العالمین» بر آن دلالت دارد.
[۳۹] عبدالکریم‌بن هوازن قشیری، التحبیر فی‌التذکیر، ص۷۲، چاپ ابراهیم بسیونی، قاهره ۱۹۶۸.
[۴۰] محمدبن محمد غزالی، المقصد الاسنی فی شرح اسماءاللّه الحسنی، ص۱۴۱، چاپ فضله شحاده، بیروت ۱۹۷۱.
[۴۱] احمدبن منصور سمعانی، روح‌الارواح فی شرح اسماء الملک الفتّاح، ص۴۶۷ـ۴۶۸، چاپ نجیب مایل هروی، تهران ۱۳۶۸ش.
[۴۲] محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ۱۳۶۴ش، ص۲۹۹، او، مفاتیح الغیب، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
برای تفصیل بیشتر درباره آیه رجوع کنید به حمد بدین سبب غزالی
[۴۳] محمدبن محمد غزالی، المقصد الاسنی فی شرح اسماءاللّه الحسنی، ص۱۴۱، چاپ فضله شحاده، بیروت ۱۹۷۱.
حمید را از حیث تعلق به ذکر بندگان، از صفات جلال و از حیث انتساب به ذات‌الاهی، از صفات کمال برشمرده است. برخی گفته‌اند حمید به معنای حامد، صفت ذات خدا و به معنای محمود وصف فعل اوست.
[۴۴] ر. ک: ابن‌فورک، مجرد مقالات الشیخ ابی‌الحسن الاشعری، ص۵۴، چاپ دانیل ژیماره، بیروت ۱۹۸۷.
[۴۵] عبدالقاهربن طاهر بغدادی، کتاب اصول‌الدین، ص۱۲۷، استانبول ۱۳۴۶/۱۹۲۸.
برخی دیگر گفته‌اند که هم صفات خدا محمود و ستودنی است و هم به واسطه آنچه در حق بندگان انجام داده، همواره و در هر حال شایسته و مستحق ستایش است
[۴۶] عبدالرحمان‌بن اسحاق زَجّاجی، اشتقاق اسماءاللّه، ص۱۲۵، چاپ عبدالحسین مبارک، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
[۴۷] حسین‌بن حسن حلیمی، کتاب المنهاج فی شعب الایمان، ج۱، ص۲۰۲، چاپ حلمی محمد فوده، بیروت ۱۳۹۹/۱۹۷۹.
[۴۸] احمدبن حسین بیهقی، الاسماء و الصفات، ج۱، ص۱۰۱ـ۱۰۲، چاپ عبدالرحمان عمیره، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.
[۴۹] طبرسی، مجمع البیان، ذیل حج: ۶۴.
و ازاین‌رو، حمید را مستحقِ حمد و ثنا معنا کرده‌اند.
[۵۰] ر. ک: طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن.
ذیل بقره: ۲۶۷
[۵۱] زمخشری، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، ذیل لقمان: ۱۲.
[۵۲] ابوحاتم رازی، کتاب الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة، ۱۳۶۴ش، ص۳۰۰، چاپ حسین‌بن فیض‌اللّه همدانی، قاهره ۱۹۵۷ـ۱۹۵۸.
برخی معتقدند خدا با ذکر صفت حمید، بندگانش را به حمد و ستایش خود فراخوانده است،
[۵۳] ر. ک: طبری، جامع البیان، ذیل ابراهیم: ۸.
[۵۴] طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن.
[۵۵] طبرسی، مجمع البیان، ذیل بقره: ۲۶۷، حج: ۲۲.
چنان‌که در روایتی منسوب به پیامبر آمده است: «حمد نزد هیچ‌کس به اندازه خدا محبوب نیست».
[۵۶] طبری، جامع البیان، ذیل حمد: ۱.
[۵۷] طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن.
[۵۸] طبرسی، مجمع البیان، ذیل حج: ۲۲.
شیخ طوسی ذیل بقره ۲۶۷ این رأی را به حَسَن بصری نسبت داده است. خدا در آیات متعددی خود را حمد کرده است تا به بندگانش بیاموزد چگونه او را بستایند، برای نمونه رجوع کنید به حمد: ۱انعام: ۱کهف: ۱ چنان‌که پیامبر اکرم را به حمد و ستایش خویش مأمور کرده است. رجوع کنید به اسراء: ۱۱۱عنکبوت: ۶۳برخی بر این عقیده‌اند که حمید می‌تواند، همچون صفات علیم و قدیر، متضمن معنای فاعلی هم باشد.
[۵۹] ر. ک: ابوحاتم رازی، کتاب الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة، ج۲، ص۱۱۲، چاپ حسین‌بن فیض‌اللّه همدانی، قاهره ۱۹۵۷ـ۱۹۵۸.
[۶۰] عبدالقاهربن طاهر بغدادی، کتاب اصول‌الدین، ص۱۲۷، استانبول ۱۳۴۶/۱۹۲۸.
[۶۱] عبدالکریم‌بن هوازن قشیری، التحبیر فی‌التذکیر، ص۷۲، چاپ ابراهیم بسیونی، قاهره ۱۹۶۸.
[۶۲] ابوحاتم رازی، کتاب الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة، ۱۳۶۴ش، ص۲۹۹، چاپ حسین‌بن فیض‌اللّه همدانی، قاهره ۱۹۵۷ـ۱۹۵۸.
دراین‌صورت، خدا ازآن رو حمید است که از یک سو از ازل ستایشگر خویش بوده و هست و از دیگر سو سپاسگزار اعمال نیک بندگان خویش است و در مقابل اعمال خیر اندک ایشان، پاداش و ثواب فراوان به آنان می‌دهد.
[۶۳] نصربن محمد سمرقندی، تفسیر السمرقندی، ذیل بقره: ۲۶۷، چاپ محمود مطرجی، بیروت بی‌تا. .
نیز رجوع کنید به الشکورکاربرد قرآنی واژه حمید نیز با معانی پیش‌گفته سازگار است. این صفت ده بار همراه با صفت غنی، در موارد دیگر با صفات عزیز، مجید، حکیم، و یک‌بار هم تنها به کار رفته است. در آیاتی از قرآن که صفت حمید با غنی یعنی بی‌نیاز همراه است، به بندگان یادآوری شده که اگر همه انسانها ناسپاسی کنند و کفر بورزند، خدا از آنان بی‌نیاز و همچنان مستحق حمد و ستایش است؛ رجوع کنید به ابراهیم: ۸نیز رجوع کنید به حدید: ۲۴ممتحنه: ۶تغابن: ۶ بنابراین هر کس سپاسگزاری کند برای خودش سودمند است، ناسپاسی نیز به خدا ضرری نمی‌رساند، لقمان: ۱۲ زیرا آنچه در آسمانها و زمین است، از آن اوست و بنابراین خدا از ستایش بندگان بی‌نیاز است حج: ۶۴، لقمان: ۲۶، نساء: ۱۳۱ و در مقابل، انسانها همواره به او نیازمندند. فاطر: ۱۵ در آیات دیگری که در آنها صفت حمید آمده، نعمتهای گوناگون الاهی بر انسانها، از جمله هدایت بندگان به راه حق، رجوع کنید به ابراهیم: ۱، سبأ: ۶، حج: ۲۴ نزول قرآن، فصلت: ۴۲ انزال رحمت و برکت بر بندگان و مؤمنان، شوری: ۲۸، هود: ۷۳ یادآوری شده، که برای هریک شایسته سپاس و ستایش است، چنان‌که مؤمنانِ به خدا به کسی ایمان آورده‌اند که مستحق بندگی است. بروج: ۸ در آیه ۲۶۷ سوره بقره، مسلمانان امر به انفاق شده‌اند و یادآوری شده که گر چه خدا از این کار ایشان مستغنی است، ولی کار نیک آنان را با اعطای پاداش می‌ستاید رجوع کنید به طوسی؛ طبرسی؛ فخر رازی، ۱۴۲۱، (ذیل بقره ۲۶۷

فهرست مندرجات

۱ - پانویس
۲ - منابع

۱. ↑ ر. ک: محمدبن احمد ازهری، تهذیب‌اللغة، ج۳، ص۱۸۸، ذیل «حمد»، ج ۴، چاپ عبدالکریم عزباوی، قاهره بی‌تا. .
۲. ↑ ابن‌درید، کتاب جمهرة‌اللغة، ج۱، ص۵۰۵، چاپ رمزی منیر بعلبکی، بیروت ۱۹۸۷ـ۱۹۸۸.
۳. ↑ اسماعیل‌بن حماد جوهری، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح العربیة، ذیل «حمد»، چاپ احمد عبدالغفور عطا، بیروت بی‌تا. ، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش.
۴. ↑ ر. ک: ابوحاتم رازی، کتاب الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة، ج۲، ص۱۱۲، چاپ حسین‌بن فیض‌اللّه همدانی، قاهره ۱۹۵۷ـ۱۹۵۸.
۵. ↑ محمدبن احمد ازهری، تهذیب‌اللغة، ج۴، ص۴۳۴، ذیل «حمد»، ج ۴، چاپ عبدالکریم عزباوی، قاهره بی‌تا. .
۶. ↑ محمدبن احمد ازهری، تهذیب‌اللغة، ج۲۰، قسم ۲، ص۲۱۵، ج ۴، چاپ عبدالکریم عزباوی، قاهره بی‌تا. .
۷. ↑ ابن‌بابویه، الامالی، ۱۳۵۷ش، ص۲۰۲، قم ۱۴۱۷.
۸. ↑ ابن‌سیده، المحکم والمحیط الاعظم، ذیل «حمد»، چاپ عبدالحمید هنداوی، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۹. ↑ عبدالکریم‌بن هوازن قشیری، التحبیر فی‌التذکیر، ص۷۳، چاپ ابراهیم بسیونی، قاهره ۱۹۶۸.
۱۰. ↑ ر. ک: محمدفؤاد عبدالباقی، المعجم‌المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، ذیل واژه، قاهره ۱۳۶۴، چاپ افست تهران ۱۳۹۷.
۱۱. ↑ ر. ک: محمدبن عیسی ترمذی، سنن الترمذی و هوالجامع الصحیح، ج۵، ص۱۹۲، چاپ عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۲. ↑ ابن‌بابویه، الامالی، ص۱۹۴، ۲۲۰، قم ۱۴۱۷.
۱۳. ↑ ر. ک: ابونعیم اصفهانی، جزء فیه طرق حدیث «ان‌اللّه تسعة و تسعین اسمآ»، ص۱۰۱، ۱۰۸، ۱۳۱ که طرق مختلف احادیث اسماءاللّه‌الحسنی را آورده است، چاپ مشهوربن حسن‌بن سلمان، مدینه ۱۴۱۳.
۱۴. ↑ ر. ک: محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح‌البخاری، ج۴، ص۱۱۸ـ۱۱۹، ج۶، ص۲۷، چاپ محمد ذهنی افندی، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
۱۵. ↑ مسلم‌بن حجاج، الجامع‌الصحیح، ج۲، ص۱۶ـ۱۷، بیروت: دارالفکر، بی‌تا. .
۱۶. ↑ کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۵۲.
۱۷. ↑ ابن‌بابویه، الامالی، ۱۴۱۷، ص۴۷۰، قم ۱۴۱۷.
۱۸. ↑ ر. ک: آرنت‌یان ونسینک، المعجم‌المفهرس لالفاظ الحدیث النبوی، ذیل واژه، لیدن ۱۹۳۶ـ۱۹۶۹.
۱۹. ↑ ر. ک: طبری، جامع البیان، ذیل ابراهیم: ۱، حج: ۲۲.
۲۰. ↑ ابن‌بابویه، الامالی، ۱۳۵۷ش، ص۲۰۲، قم ۱۴۱۷.
۲۱. ↑ ر. ک: علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، ص۵۳۶، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
۲۲. ↑ محمدبن احمد ازهری، تهذیب‌اللغة، ج۲۰، قسم ۲، ص۲۱۵، ج ۴، چاپ عبدالکریم عزباوی، قاهره بی‌تا. .
۲۳. ↑ ابراهیم‌بن سری زجاج، تفسیر اسماءاللّه الحسنی، ص۵۵، چاپ احمد یوسف دقاق، دمشق ۱۹۷۴.
۲۴. ↑ عبدالرحمان‌بن اسحاق زَجّاجی، اشتقاق اسماءاللّه، ص۱۲۵، چاپ عبدالحسین مبارک، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۲۵. ↑ ر. ک: ابن‌فورک، مجرد مقالات الشیخ ابی‌الحسن الاشعری، ص۵۴، چاپ دانیل ژیماره، بیروت ۱۹۸۷.
۲۶. ↑ عبدالملک‌بن عبداللّه جوینی، کتاب الارشاد الی قواطع الادلة فی اصول الاعتقاد، ص۱۵۳، چاپ محمد یوسف‌موسی و علی عبدالمنعم عبدالحمید، مصر ۱۳۶۹/۱۹۵۰.
۲۷. ↑ محمدبن محمد غزالی، المقصد الاسنی فی شرح اسماءاللّه الحسنی، ص۱۴۱، چاپ فضله شحاده، بیروت ۱۹۷۱.
۲۸. ↑ ابن‌قیّم جوزیّه، اسماءاللّه الحسنی، ص۱۹۸، چاپ یوسف علی بدیوی و ایمن عبدالرزاق شوّا، دمشق ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
۲۹. ↑ ر. ک: طبری، جامع البیان.
۳۰. ↑ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن.
۳۱. ↑ طبرسی، مجمع البیان.
۳۲. ↑ محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ۱۴۲۱، ذیل بقره: ۲۶۷، ابراهیم: ۱، ۸، حج: ۶۴، هود: ۷۳، او، مفاتیح الغیب، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۳۳. ↑ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ذیل ابراهیم ۸.
۳۴. ↑ ابن‌قیّم جوزیّه، اسماءاللّه الحسنی، ص۱۹۸، چاپ یوسف علی بدیوی و ایمن عبدالرزاق شوّا، دمشق ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
۳۵. ↑ ابن‌عربی، الفتوحات المکیة، ج۴، ص۲۸۶ـ۲۸۷، بیروت: دارصادر، بی‌تا. .
۳۶. ↑ ابن‌قیّم جوزیّه، اسماءاللّه الحسنی، ص۲۰۲ـ۲۰۳، چاپ یوسف علی بدیوی و ایمن عبدالرزاق شوّا، دمشق ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
۳۷. ↑ ابوحاتم رازی، کتاب الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة، ۱۴۲۱، ذیل حج: ۶۴، چاپ حسین‌بن فیض‌اللّه همدانی، قاهره ۱۹۵۷ـ۱۹۵۸.
۳۸. ↑ ابن‌قیّم جوزیّه، اسماءاللّه الحسنی، ص۲۰۲ـ۲۰۳، چاپ یوسف علی بدیوی و ایمن عبدالرزاق شوّا، دمشق ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
۳۹. ↑ عبدالکریم‌بن هوازن قشیری، التحبیر فی‌التذکیر، ص۷۲، چاپ ابراهیم بسیونی، قاهره ۱۹۶۸.
۴۰. ↑ محمدبن محمد غزالی، المقصد الاسنی فی شرح اسماءاللّه الحسنی، ص۱۴۱، چاپ فضله شحاده، بیروت ۱۹۷۱.
۴۱. ↑ احمدبن منصور سمعانی، روح‌الارواح فی شرح اسماء الملک الفتّاح، ص۴۶۷ـ۴۶۸، چاپ نجیب مایل هروی، تهران ۱۳۶۸ش.
۴۲. ↑ محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ۱۳۶۴ش، ص۲۹۹، او، مفاتیح الغیب، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۴۳. ↑ محمدبن محمد غزالی، المقصد الاسنی فی شرح اسماءاللّه الحسنی، ص۱۴۱، چاپ فضله شحاده، بیروت ۱۹۷۱.
۴۴. ↑ ر. ک: ابن‌فورک، مجرد مقالات الشیخ ابی‌الحسن الاشعری، ص۵۴، چاپ دانیل ژیماره، بیروت ۱۹۸۷.
۴۵. ↑ عبدالقاهربن طاهر بغدادی، کتاب اصول‌الدین، ص۱۲۷، استانبول ۱۳۴۶/۱۹۲۸.
۴۶. ↑ عبدالرحمان‌بن اسحاق زَجّاجی، اشتقاق اسماءاللّه، ص۱۲۵، چاپ عبدالحسین مبارک، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۴۷. ↑ حسین‌بن حسن حلیمی، کتاب المنهاج فی شعب الایمان، ج۱، ص۲۰۲، چاپ حلمی محمد فوده، بیروت ۱۳۹۹/۱۹۷۹.
۴۸. ↑ احمدبن حسین بیهقی، الاسماء و الصفات، ج۱، ص۱۰۱ـ۱۰۲، چاپ عبدالرحمان عمیره، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.
۴۹. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل حج: ۶۴.
۵۰. ↑ ر. ک: طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن.
۵۱. ↑ زمخشری، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، ذیل لقمان: ۱۲.
۵۲. ↑ ابوحاتم رازی، کتاب الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة، ۱۳۶۴ش، ص۳۰۰، چاپ حسین‌بن فیض‌اللّه همدانی، قاهره ۱۹۵۷ـ۱۹۵۸.
۵۳. ↑ ر. ک: طبری، جامع البیان، ذیل ابراهیم: ۸.
۵۴. ↑ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن.
۵۵. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل بقره: ۲۶۷، حج: ۲۲.
۵۶. ↑ طبری، جامع البیان، ذیل حمد: ۱.
۵۷. ↑ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن.
۵۸. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل حج: ۲۲.
۵۹. ↑ ر. ک: ابوحاتم رازی، کتاب الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة، ج۲، ص۱۱۲، چاپ حسین‌بن فیض‌اللّه همدانی، قاهره ۱۹۵۷ـ۱۹۵۸.
۶۰. ↑ عبدالقاهربن طاهر بغدادی، کتاب اصول‌الدین، ص۱۲۷، استانبول ۱۳۴۶/۱۹۲۸.
۶۱. ↑ عبدالکریم‌بن هوازن قشیری، التحبیر فی‌التذکیر، ص۷۲، چاپ ابراهیم بسیونی، قاهره ۱۹۶۸.
۶۲. ↑ ابوحاتم رازی، کتاب الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة، ۱۳۶۴ش، ص۲۹۹، چاپ حسین‌بن فیض‌اللّه همدانی، قاهره ۱۹۵۷ـ۱۹۵۸.
۶۳. ↑ نصربن محمد سمرقندی، تفسیر السمرقندی، ذیل بقره: ۲۶۷، چاپ محمود مطرجی، بیروت بی‌تا. .


۱. علاوه بر قرآن؛
۲. ابن‌بابویه، الامالی، قم ۱۴۱۷؛
۳. ابن‌بابویه، التوحید، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۵۷ش؛
۴. ابن‌درید، کتاب جمهرة‌اللغة، چاپ رمزی منیر بعلبکی، بیروت ۱۹۸۷ـ۱۹۸۸؛
۵. ابن‌سیده، المحکم والمحیط الاعظم، چاپ عبدالحمید هنداوی، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰؛
۶. ابن‌عربی، الفتوحات المکیة، بیروت: دارصادر، (بی‌تا.)؛
۷. ابن‌فورک، مجرد مقالات الشیخ ابی‌الحسن الاشعری، چاپ دانیل ژیماره، بیروت ۱۹۸۷؛
۸. ابن‌قیّم جوزیّه، اسماءاللّه الحسنی، چاپ یوسف علی بدیوی و ایمن عبدالرزاق شوّا، دمشق ۱۴۲۴/۲۰۰۳؛
۹. ابوحاتم رازی، کتاب الزینة فی الکلمات الاسلامیة العربیة، چاپ حسین بن فیض‌اللّه همدانی، قاهره ۱۹۵۷ـ۱۹۵۸؛
۱۰. ابونعیم اصفهانی، جزء فیه طرق حدیث «ان‌اللّه تسعة و تسعین اسمآ»، چاپ مشهور بن حسن بن سلمان، مدینه ( ۱۴۱۳)؛
۱۱. محمد بن احمد ازهری، تهذیب‌اللغة، ج ۴، چاپ عبدالکریم عزباوی، قاهره (بی‌تا.)؛
۱۲. علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰؛
۱۳. محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح‌البخاری، (چاپ محمد ذهنی افندی)، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛
۱۴. عبدالقاهر بن طاهر بغدادی، کتاب اصول‌الدین، استانبول ۱۳۴۶/۱۹۲۸؛
۱۵. احمد بن حسین بیهقی، الاسماء و الصفات، چاپ عبدالرحمان عمیره، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷؛
۱۶. محمد بن عیسی ترمذی، سنن الترمذی و هوالجامع الصحیح، چاپ عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛
۱۷. اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطا، بیروت (بی‌تا.)، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش؛
۱۸. عبدالملک بن عبداللّه جوینی، کتاب الارشاد الی قواطع الادلة فی اصول الاعتقاد، چاپ محمد یوسف‌موسی و علی عبدالمنعم عبدالحمید، مصر ۱۳۶۹/۱۹۵۰؛
۱۹. حسین بن حسن حلیمی، کتاب المنهاج فی شعب الایمان، چاپ حلمی محمد فوده، (بیروت) ۱۳۹۹/۱۹۷۹؛
۲۰. خلیل بن احمد، کتاب‌العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۵؛
۲۱. حسین بن محمد راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، چاپ محمد سید کیلانی، تهران ( ۱۳۳۲ش)؛
۲۲. ابراهیم بن سری زجاج، تفسیر اسماءاللّه الحسنی، چاپ احمد یوسف دقاق، دمشق ۱۹۷۴؛
۲۳. عبدالرحمان بن اسحاق زَجّاجی، اشتقاق اسماءاللّه، چاپ عبدالحسین مبارک، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶؛
۲۴. زمخشری، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل؛
۲۵. نصر بن محمد سمرقندی، تفسیر السمرقندی، چاپ محمود مطرجی، بیروت (بی‌تا.)؛
۲۶. احمد بن منصور سمعانی، روح‌الارواح فی شرح اسماء الملک الفتّاح، چاپ نجیب مایل هروی، تهران ۱۳۶۸ش؛
۲۷. طبرسی، مجمع البیان؛
۲۸. طبری، جامع البیان؛
۲۹. طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن؛
۳۰. محمد بن محمد غزالی، المقصد الاسنی فی شرح اسماءاللّه الحسنی، چاپ فضله شحاده، بیروت ۱۹۷۱؛
۳۱. محمد بن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، او، مفاتیح الغیب، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰؛
۳۲. محمد بن عمر فخررازی، شرح اسماء اللّه الحسنی للرازی، و هو الکتاب المسمی لوامع البینات شرح اسماءاللّه تعالی و الصفات، چاپ طه عبدالروؤف سعد، قاهره ۱۳۹۶/۱۹۷۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش؛
۳۳. قاضی عبدالجبار بن احمد، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، ج ۲۰، چاپ عبدالحلیم محمود و سلیمان دنیا، (قاهره، بی‌تا.)؛
۳۴. عبدالکریم بن هوازن قشیری، التحبیر فی‌التذکیر، چاپ ابراهیم بسیونی، قاهره ۱۹۶۸؛
۳۵. کلینی، الکافی؛
۳۶. محمدفؤاد عبدالباقی، المعجم‌المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، قاهره ۱۳۶۴، چاپ افست تهران ( ۱۳۹۷)؛
۳۷. مسلم بن حجاج، الجامع‌الصحیح، بیروت: دارالفکر، (بی‌تا.)؛
۳۸. آرنت‌یان ونسینک، المعجم‌المفهرس لالفاظ الحدیث النبوی، لیدن ۱۹۳۶ـ۱۹۶۹.؛



جعبه ابزار