معمر المثنی (عقاید و مذاهب)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
معمر المثنی (
۱۱۰ ـ
۲۱۳ ه.ق)، مشهور به ابوعبیده، از عالمان
لغت و
نحو و از پیروان
خوارج بود که در علوم عربی، اخبار و تاریخ عرب تبحر داشت.
او به سبب تألیف کتابی در
نکوهش عرب و نیز برخی باورها و رفتارهای منسوب به او، مورد انتقاد معاصرانش قرار گرفت و برخی عالمان او را از
بدعتگذاران میشمردند.
او عبيده تيمى، (او با ولاء، تيمى است) بصرى است.
خطیب در تاريخش از او به عنوان علاّمه نحوى ياد مىكند.
گفته شده: او در سال ۱۱۰ (هجری قمری) و در شبى كه
حسن بصری به دنيا آمده، متولد شده است.
از
جاحظ نقل شده كه گفته است: هيچ خارجى و اشتراكىِ داناتر از او به همه علوم در
جهان نبوده است.
ابن قتیبه مىگويد: او از غرايب و اخبار و حوادث عرب با اطلاع بود.
او با اين همه آشنايى و شناخت، چه بسا بيتى را مىگفت كه به آخر نمىرساند و دوباره خرابش مىكرد.
وقتى
قرآن را از رو مىخواند اشتباه مىخواند. او
عرب را
دشمن مىداشت و در معايب آنها كتابى تأليف نمود.
او بر مذهب خوارج بود.
ابن خلکان از بعضى نقل نموده كه
هارون الرشید او را در
سال ۱۸۸ (هجری قمری) از
بصره به
بغداد آورد.
در آنجا او چيزهايى را از كتاب خود براى هارون خواند و حديث آن را به
هشام بن عروه و ديگران نسبت داد.
افرادى چون
علی بن مغیره اثرم،
ابوعبیدالقاسم بن سلام،
ابو عثمان مازنی،
ابوحاتم سجستانی،
عمر بن شبه و ديگران از او روايت كردهاند.
براى آشنايى خوانندگان با نحوه تفسير او عبارت زير را برگزيديم:
مردى از او درباره اين آيات سؤال نمود:
(أَذَلِکَ خَيْرٌ نُزُلاً أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ إِنّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظّالِمينَ إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فی أَصْلِ الْجَحيمِ طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُؤوسُ الشَّياطينِ فإِنَّهُمْ لاكِلونَ مِنْها فَمالِئونَ مِنْها الْبُطونَ.) «آيا اين جايگاه بهتر است يا
درخت زقوم، ما آن را فتنهاى براى
ستمکاران قرار داديم و آن درختى است كه از دل
جهنم بيرون مىآيد، ميوههايش گويا سرهاى
شیاطین است و اين ستمكاران از آن مىخورند و شكمهايشان را از آن پر مىكنند.»
از او درباره
(طَلْعُها كأَنَّهُ رُؤوسُ الشَّياطينِ) سؤال كرد و گفت:
وعده و وعید به چيزى درست است كه نظير آن براى مردم شناخته شده باشد و مورد آيه شناخته شده نيست. او در جواب گفت: خداوند با عرب به اندازه كلام خود آنها سخن گفته است. مگر سخن
امرء القیس را نشنيدى كه گفت: «
أَ يَقْتُلُنی وَ الْمُشَرَّفیُّ مُضاجِعی؟»
ابن خلكان مىگويد: وقتى او كتاب معايب را نوشت (شايد منظورش همان «
لصوص العرب» باشد) شخصى كه نسب شناخته شدهاى نداشت به او گفت: شنيدم تو به تمامى عربها توهين كردهاى. گفت: «ضررى از آن متوجه تو نيست. تو از اين معايب برى هستى!» يعنى او از عرب نيست.
باز ابن خلكان مىگويد كه هيچ يک از حكام شهادت او را نمىپذيرفتند چون او به غلمانگرايى متهم بود.
اصمعی مىگويد: روزى با ابوعبيده وارد مسجد شدم. ناگهان ديدم ستونى كه ابوعبيده بر آن تكيه زده، نزديک به هفت زرع روى آن نوشتهاند: «
صَلَّى الإِلَهُ عَلَى لوطٍ وَ شيعَتِهِ.»
چون آنها امثال ابوعبيده را از بدعتگذاران مىدانستند و تهمت بستن به او را به خاطر حفظ مردم از گمراهىاش
جایز مىدانستند.
•
سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج۵، ص۵۷۲-۵۷۵.