• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

ناشی صغیر (شعر عاشورایی)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف





ابو الحسن علی بن عبد اللّه بن وصیف، مشهور به ناشی صغیر، شاعر، متکلم و صاحب‌نظر شیعه قرن چهارم هجری بود که در بغداد زندگی می‌کرد و از مدافعان خاندان اهل بیت (علیهم‌السلام) به شمار می‌رفت.
او آثار متعددی در علم کلام و شعر دارد و شاگردان برجسته‌ای مانند شیخ مفید داشت.
ناشی در سال ۳۶۵ هجری در بغداد درگذشت و مزارش بعدها تخریب شد.




ابو الحسن علی بن عبد اللّه بن وصیف، بغدادی به سال ۲۷۱ هجری متولّد شد.
وی در دوره‌ی خلفای عباسی (مقتدر، قاهر، راضی) می‌زیسته است و یکی از صاحب‌نظران علم کلام و فقه و حدیث و علم و ادب بوده است.
هم‌چنین از شعرای نامداری است که بی‌پروا از خاندان رسول اللّه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) دفاع می‌کرد و به شاعر اهل بیت موصوف و معروف گردید و مورد قبول و تقدیر اهل بیت (علیهم‌السلام) بوده است.


۱.۱ - زندگی‌نامه و تاثیرگذاری

به نقل از مؤلف معجم الادباء: «مردی که خود را سفیر فاطمه (سلام‌الله‌علیها) می‌دانست گردآلود و عصازنان آمد و گفت: «احمد مزوّق» نوحه‌خوان را به من نشان دهید. سپس به احمد گفت: من فاطمه (سلام‌الله‌علیها) را در خواب دیدم که فرمود: «به بغداد برو و به احمد بگو که شعر ناشی را بخوان و بر فرزندم نوحه‌سرایی کن.»
ناشی در آن مجلس حضور داشت بعد از این سخنان تا ظهر همراه احمد و دیگران با قصیده‌ی «بنی احمد قلبی...» به نوحه‌سرایی پرداختند.»


۱.۲ - شاگردان و آثار

ناشی از اکابر و نوابغ و متکلّمین شیعه و مشاهیر شعرای طراز اول قرن چهارم هجری است و شیخ مفید و ابو بکر خوارزمی و متنبّی و ابن فارس لغوی از شاگردان او بوده و از او روایت کرده‌اند.
علامه سماوی اشعار ناشی را در مدح و ثنای خاندان نبوّت یک‌جا گرد آورده که از ۳۰۰ بیت متجاوز است.
ناشی علاوه بر تصانیف بسیاری که بدو منسوبست کتابی در امامت و کتابی نیز در علم کلام دارد.


۱.۳ - وفات و سرنوشت مزار

وفات ناشی در پنجم ماه صفر سال ۳۶۵ هجری در بغداد واقع شد. او را در مقابر قریش دفن کردند. اما به سال ۴۴۳ هجری قبرش را شکافتند و استخوانهایش را آتش زدند.



بنی احمد قلبی لکم یتقطّع• • • • • بمثل مصابی فیکم لیس یسمع
فما بقعة فی الارض شرقا و مغربا• • • • • و لیس لکم فیها قتیل و مصرع
ظلمتم و قتّلتم و قسّم فیئکم• • • • • و ضاقت بکم ارض فلم یحم موضع
جسوم علی البوغاء ترمی و ارؤس• • • • • علی ارؤس اللدن الذوابل ترفع
توارون لم تاو فراشا جنوبکم• • • • • و یسلمنی طیب الهجوع فاهجع
عجب لکم تفنون قتلا بسیفکم• • • • • و یسطو علیکم من لکم کان یخضع
کانّ رسول اللّه اوصی بقتلکم• • • • • و اجسامکم فی کلّ ارض توزّع

۱ -‌ای زادگان احمد مختار! جگرم در ماتم شما از هم گسیخت، کس نشنید آنچه در این ماتم بر دل من رسید.
۲ - هیچ بقعه و دیاری در شرق و غرب عالم نیست جز اینکه در آنجا شهید و مقتولی به خاک کرده‌اید.
۳ - ستم کردند، شما را از دم تیغ گذراندند، حقوق شما را صاحب شده بین خود قسمت کردند، تا آنجاکه جهان بر شما تنگ شد و در هیچ‌جا امان نیافتید.
۴ - چه تن‌ها که بر روی خاک افکندند و سرها که بر نیزه‌ها بالا رفت.
۵ - متواری گشته‌اید، دمی پهلویتان بر بستر قرار نمی‌گیرد ولی خواب ناز مرا می‌رباید و آرام به خواب می‌روم.
۶ - شگفت اینجاست که شما با شمشیر خودتان فنا می‌شوید و آن‌کسی بر شما چیره شد که دیروز خاضع و فروتن بود.
۷ - گویا رسول خدا سفارش کرده که شما را از دم تیغ بگذرانند که اجساد شما را این‌چنین در بلاد پراکنده می‌سازند.


۲.۱ - قسمتی از قصیده بائیه در ثنای اهل بیت (علیه‌السّلام)

اناس علوا اعلا المعالی من العلا• • • • • فلیس لهم فی الفاضلین ضریب
اذا انتسبوا جازوا التناهی لمجدهم• • • • • فما لهم فی العالمین نسیب
هم البحر اضحی درّه و عبابه• • • • • فلیس له من منتفیه رسوب
تسیربه فلک النجاة و ماؤها• • • • • لشرّابه عذب المذاق شروب
هو البحر یغنی من غدا فی جواره• • • • • و ساحله سهل المجال رحیب
هم سبب بین العباد و ربّهم• • • • • محبّهم فی الحشر لیس یخیب
حووا علم ما قد کان او هو کائن• • • • • و کلّ رشاد یحتویه طلوب
و قد حفظوا کلّ العلوم باسرها• • • • • و کلّ بدیع یحتویه غیوب
هم حسنات العالمین بفضلهم• • • • • و هم للاعادی فی المعاد ذنوب

۱ - مردمی که بالاترین مقام را حائز شدند و در میان صاحبان فضل همتایی برای آنان نیست.
۲ - اگر نسب خود را یاد کنند، از مجد و عظمت سر به آسمان می‌سایند و در صاحبان نسب کسی بدان پایه نیست.
۳ - آنان دریای کرم‌اند که درّ و گوهر به امواج خود به ساحل افکند و دریغ ندارد.
۴ - کشتی‌های نجات بر آن روان است و آبش برای تشنگان سرد و گواراست.
۵ - دریایی که همسایه را بی‌نیاز کند و ساحلش تفرج‌گاه وسیع باشد.
۶ - آنان دست‌آویز بین بندگان و پروردگارشان باشند، دوستدارشان به روز رستاخیز زیانکار نیست.
۷ - دانش گذشته و آینده را در آستین دارند و هم آنچه هرکس بخواهد.
۸ - دانشها را یکسره بی‌سپر کرده‌اند و هرچه تحفه و یا در پرده باشد.
۹ - آنهایند که فضل و عظمتشان چشم و چراغ جهانیانند و برای دشمنان به روز رستاخیز مایه‌ی عذاب هستند.


۲.۲ - مدح اهل بیت

یا آل یاسین من یحبّکم• • • • • بغیر شکّ لنفسه نصحا
نتم رشاد من الضّلال کما• • • • • کلّ فساد بحبّکم صلحا
و کلّ مستحسن لغیرکم• • • • • ان قیس یوما بفضکم قبحا
ما محیت آیة النهار لنا• • • • • و آیة اللیل ذو الجلال محا
و کیف تمحی انوار رشدکم• • • • • و انتم فی دجی الظلام ضحی
ابوکم احمد و صاحبه• • • • • الممنوح من علم ربّه منحا
ذاک علیّ الذی تفرّده• • • • • فی یوم «خمّ‌» بفضله اتّضحا
اذ قال بین الوری و قام به• • • • • معتضدا فی القیام مکتشحا
من کنت مولاه فالوصیّ له• • • • • مولی بوحی من الاله وحا
فبخبخوا ثمّ بایعوه و من• • • • • یبایع اللّه مخلصا ربحا

۱ -‌ای آل یاسین، هرکه شما را دوست بدارد، به یقین خیرخواه خویش است.
۲ - با رهبری شما از حیرت و ضلالت رستیم، همان‌سان که با محبّت شما هرگونه تباهی به صلاح انجامید.
۳ - زیبایی دیگران، اگر با فضل شما مقیاس شود، نازیبا جلوه خواهد کرد.
۴ - پرتو روز به خاطر ما تاریک نشد ولی پرتو شب را خدای ذو الجلال تاریک نمود.
۵ - پرتو رشد و هدایت شما چگونه تاریک شود، با آنکه در تاریکی شب، خورشید نیمروزید.
۶ - پدر شما احمد است و وزیرش که از علم الهی عطا یافته است.
۷ - او علی است که صاحب افتخار غدیر خم است و بدین‌وسیله برتری او آشکار است.
۸ - آنگاه که رسول خدا در میان مردم به‌پا خاست در حالی‌که بازوی علی را بلند کرده بود چنین گفت:
۹ - هر آنکه من سرپرست اویم، این وصی من سرپرست او خواهد بود، این را خدای من وصی کرده است.
۱۰ - همه «به‌به» گفتند و سپس دست بیعت دراز کردند، هرکه صادقانه با خدا معامله کند سود خواهد برد.

بآل محمد عرف الصواب• • • • • و فی ابیاتهم نزل الکتاب
هم الکلمات للاسماء لاحت• • • • • لآدم حین عزّ له المتاب
و هم حجج الآله علی البرایا• • • • • بهم و بحکمهم لا یستراب
بقیّة ذی العلی و فروع اصل• • • • • لحسن بیانهم وضح الخطاب
و انوار یری فی کل عصر• • • • • لارشاد الوری منهم شهاب
ذراری احمد و بنو علیّ• • • • • خلیفته فهم لبّ لباب
تناهوا فی نهایة کل مجد• • • • • فطهّر خلقهم و زکوا و طابوا
اذا ما اعوز الطلاب علم• • • • • و لم یوجد فعندهم یصاب
محبتهم صراط مستقیم• • • • • و لکن فی مسالکها عقاب
و لا سیما ابو حسن علی• • • • • له فی الحرب مرتبة تهاب
کان سنان ذابله ضمیر• • • • • فلیس لها سوی نعم جواب
و صارمه کبیعته بخمّ• • • • • معاقدها من القوم الرقاب
هم النبا العظیم و فلک نوح• • • • • و باب اللّه و انقطع الخطاب

۱ - با آل محمد، راه حق شناخته آمد و در خانه‌ی آنان، قرآن فرود شد.
۲ - همانهایند «کلمات» و «اسماء» که پرتوشان بر آدم دمید و بدین میمنت توبه او پذیرفته شد.
۳ - آنان حجت خدایند بر همگان، نه به خودشان و نه فرمانشان کس شک نخواهد برد.
۴ - بازمانده حقیقت علیا و شاخه‌های درخت توحیداند، با بیان شیرین آنان خطاب الهی واضح گشت.
۵ - اخترانی که در هر عصر و دوره‌ای آماده ارشاد همگان‌اند، پس آنها مشعل هدایت‌اند.
۶ - ذرّیه‌ی احمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و فرزندان علی (علیه‌السّلام) خلیفه رسول خدا، پس آنها حقیقت محض و لب لباب‌اند.
۷ - در هر رشته از عظمت و سیادت به نهایت رسیده‌اند، پس جانشان پاک و طاهر گشت.
۸ - اگر دانش‌پژوهان از دسترسی به حقیقت بازمانند، باید نزد آنها شتابند.
۹ - دوستی آنها همان صراط مستقیم است که به حق منتهی می‌شود ولی این راه بدون مشقت طی شدنی نیست.
۱۰ - خصوصا ابو الحسن علی که در روز نبرد جایگاهی دارد که همگان خائف‌اند.
۱۱ - گویا نوک نیزه‌اش خاطره است که یکسر به دلها فرو می‌رود.
۱۲ - و شمشیر برّانش مانند بیعتی که در غدیر خم گرفت، بر گردن همگان نشست.
۱۳ - آری آنهایند «خبر بزرگ» و همانهایند کشتی نوح و هم شاهراه حقیقت چون وحی منقطع گشت.



۱. صغیر:نوپرداز کوچک.    
۲. حموی، یاقوت، معجم الادباء، ج۱۳، ص۲۹۳.    
۳. شوشتری، نورالله، مجالس المؤمنین، ص۲۳۰.    
۴. ممقانی، عبدالله، تنقیح المقال، ج۲، ص۲۱۲.    
۵. شبّر، جواد، ادب الطف، ج۲، ص۱۰۵-۱۰۶.    
۶. ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۳۶.    
۷. امینی، عبدالحسین، الغدیر، ج۴، ص۳۱.    
۸. شبّر، جواد، ادب الطف، ج۲، ص۱۰۲.    
۹. امینی، عبدالحسین، الغدیر، ج۴، ص۳۱-۳۲.    
۱۰. امینی، عبدالحسین، الغدیر، ج۴، ص۲۴.    
۱۱. شبّر، جواد، ادب الطف، ج۲، ص۱۱۱.    
۱۲. به آیه ۳۷ سوره بقره:(فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ‌) پس آدم از خدای خود کلماتی آموخت که موجب پذیرفتن توبه‌ی او گردید. و آیه ۳۱ سوره بقره (وَ عَلَّمَ آدَمَ اَلْاَسْمٰاءَ کُلَّهٰا) و خداوند همه‌ی اسماء را به آدم یاد داد.    
۱۳. به آیه ۱ و ۲ سوره نباء:(عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ عَنِ اَلنَّبَاِ اَلْعَظِیمِ‌) مردم از چه خبر مهمّی پرسش می‌کنند. از خبر بزرگ قیامت    



محمدزاده، مرضیه، دانشنامه شعر عاشورایی، ج۱، ص۱۵۹.    






جعبه ابزار