کنترل تسلیحات
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
در
فقه سیاسی،
كنترل تسليحات و خلع سلاح به عنوان سازوکارهایی برای صیانت از
صلح و
امنیت جمعی تحلیل میشوند.
ظهور
سلاحهای کشتارجمعی پس از
جنگ جهانی دوم، مبانی سنتی
جنگ و امنیت را دگرگون ساخت و ضرورت مهار تسلیحاتی را برجسته کرد.
با وجود تلاشهای حقوقی و نهادی بینالمللی، رقابت قدرتهای بزرگ مانع تحقق خلع سلاح فراگیر شده است.
کنترل تسلیحات و خلع سلاح، با وجود تفاوت مفهومی، در نهایت به هدف مشترک
امنیت ملی و
بینالمللی معطوف هستند.
كنترل تسليحات و خلع سلاح در اواخر سده ۱۹ و نيمۀ اول سدۀ ۲۰، به ويژه پس از جنگ جهانى دوم، از مباحث مهم در عرصۀ استراتژيك بوده است.
تلاشهايى در اين زمينه و در سه سطح سلاحهاى هستهاى، غير هستهاى و بيولوژيك و اغلب از سوى
سازمان ملل متحد، دو كشور
آمریکا،
شوروی سابق، ساير كشورها و سازمانهاى منطقهاى و بينالمللى صورت گرفته است.
با اين وصف، هنوز جامعۀ بشرى شاهد عدم كنترل تسليحات و فقدان خلع سلاح عمومى است.
جامعۀ بينالمللى از ابتداى دستيابى به سلاحهاى هستهاى و متعاقب نخستين انفجار اين نوع بمب، خواستار توقف توسعه و توليد سلاحهاى هستهاى شد.
خلع سلاح و كنترل تسليحات از ديرباز به عنوان يكى از ابزارهاى مهم حفظ و تقويت صلح و امنيت بينالمللى شناختهشده است.
پيشبينىهاى
میثاق جامعه ملل و
منشور ملل متحد در زمينۀ همكارىهاى بينالمللى جهت كنترل تسليحات بيانگر اهميت نقش مجامع بين المللى در ارائه و پيشبرد طرحهاى مربوط به تنظيم و تهديد تسليحات است.
انفجار نخستين بمب هستهاى بر فراز
هیروشیما، كمتر از دو ماه پس از امضاى منشور ملل متحد در در
سانفرانسیسکو و آثار دهشتناك و غير قابل باور اين حملۀ هستهاى مفاهيم سنتى امنيت، جنگ و تسليحات را يكسره دگرگون كرد و تقاضاهاى جديدى را براى كنترل تسليحات هستهاى و حفظ و تحكيم صلح و امنيت بينالمللى به وجود آورد.
اختصاص موضوع نخستين بندهاى مصوبات مجمع عمومى سازمان ملل متحد به مسئلۀ تسليحات هستهاى و ايجاد
کمیسیون انرژی اتمی به منظور ارائه پيشنهادهاى مربوط به تضمين استفاده صلحآميز از انرژى اتمى و حذف تسليحات هستهاى به خوبى نشاندهنده نگرانى جامعۀ جهانى از خطر گسترش چنين سلاح ويرانگرى است.
اين خواسته در دوران
جنگ سرد به دليل رقابتهاى آمريكا و شوروى سابق و مسابقۀ تسليحاتى گسترده براى مقابله با يكديگر پاسخ مثبتى در پى نداشت.
در دوران جنگ سرد تنها دستاورد انعقاد معاهدۀ منع گسترش سلاحهاى هستهاى و امضاى قراردادهاى دو جانبه ميان دو ابر قدرت براى مهار مسابقۀ تسليحاتى بود.
پس از جنگ سرد اين اميد به وجود آمد كه سلاحهاى هستهاى به تدريج جايگاه خود را در راهبردهاى نظامى از دست خواهند داد.
بنابراين تقاضاى فزايندهاى براى نيل به خلع سلاح هستهاى شكل گرفت.
اما تحولات بعدى كه پس از جنگ دوم
خلیج فارس اتفاق افتاد، اين خوشبينى را با ناكامى رو به رو كرد.
اين تحولات نشان داد تا زمانى كه قدرتهاى هستهاى نخواهند، سازمان ملل متحد، توفيق چندانى در امر خلع سلاح نخواهد يافت.
دستيابى به فناورى جديد از گذشتۀ بسيار دور در زندگى انسانها و در تعين سرنوشت جوامع بشرى تاثير فراوان داشته و در روند تكامل تمدن بشرى و تحول عظيمى در زندگى بشرى داشته است.
تحولات فناورى در زمينههاى مختلف در جوامع مختلف به روشهاى گوناگون به وقوع پيوسته است.
اما به علت نبود ارتباطات و تبادل اطلاعات لازم بين جوامع اين تحولات از پويايى كمترى برخوردار بوده است.
انسانهاى اوليه به ناچار براى حفظ جان خود به فكر و ابداع وسايل زندگى و دفاع پرداخته به مرور وسايل و ادوات جنگى را ساختند.
اولين چيزى كه انسانهاى اوليه را براى ساخت ابزار زندگى و جنگافزار تدافعى به خود جلب كرد سنگ، گل و شاخه درختان بوده است.
سپس پوست و استخوان حيوانات و نيز در فرايند فناورى
عهد باستان جايگاه خاصى را به خود اختصاص داده است.
با وجود همۀ پيشرفتها در زمينههاى مختلف اجتماعى متاسفانه خوى تجاوزگرى و روحيۀ زيادهطلبى انسانها در زمينههاى مختلف نيز رو به فزونى يافته است: (قتلها - غارتها - جنگها...)
به اين ترتيب هميشه ابزار نظامى و نظامىگرى به ويژه بعد از اينكه اجتماعات شهرى شكل گرفته و منافع ملى جايگزين منافع شخصى و خانوادگى شده ضرورت داشته است.
در اواخر جنگ جهانى دوم امريكا از بمب اتم استفاده كرد.
استفاده امريكا از بمب اتم براى
ژاپن سبب شد كه همۀ جهانيان به آثار بد سلاحهاى غير متعارف پىببرند.
مطالعۀ خلع سلاح و كنترل تسليحات يك رشتۀ جنبى و فرعى از مطالعات كلى روابط بينالملل است.
به عبارتى نظريهپردازى در زمينۀ خلع سلاح و كنترل تسليحات جزو جريانات اصلى روابط بينالملل نبوده است، بلكه منبعث از نظريههاى كلان و به خصوص نظريات مربوط به امنيت دسته جمعى و امنيت ملى و بينالمللى است، اما به آن معنا نيست كه نظريهاى در اين زمينه وجود نداشته باشد.
به هر حال در نظريات بين الملل به اين موضوع توجه شده است.
اصطلاح كنترل تسليحات و خلع سلاح دو اصطلاح مترادف اما متفاوت براى دستيابى به يك هدف كلى يعنى امنيت ملى و بينالملل هستند.
توجه به خلع سلاح از تاريخ ۱۹۱۹ بوده، اما كنترل تسليحات بعد از جنگ جهانى دوم است.
هدف اصلى خلع سلاح برچيدن ابزارهاى جنگ ميان كشورها است.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۲، ص۴۴۰.
