بخل در قرآن

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بخل ، نبخشیدن در جایگاه بخشش است.


معنای لغوی

[ویرایش]

بخل که به صورتهای گوناگونی (بُخْل، بُخُل، بُخُول، بَخْل و بَخَل) قرائت شده
[۲] لسان العرب، ج‌۱، ص‌۳۳۲.
[۳] القاموس‌المحیط، ج‌۳، ص‌۱۲۷۷، «بخل».
در لغت به معنای منع
[۶] موسوعة مصطلاحات مفتاح السعاده، ص‌۴۶۹.
و ضدّ کرم
[۷] لسان العرب، ج‌۱، ص‌۳۳۲.
[۸] تاج العروس، ج‌۱۴، ص‌۴۵، «بخل».
و جود است. برخی اصل آن را دشوار بودن بخشش
[۱۲] مجمع البیان، ج‌۳، ص‌۷۳.
و برخی دیگر آرزوی بخشیده نشدن چیزی به دیگران
[۱۳] التحقیق، ج‌۱، ص‌۲۲۵، «بخل».
دانسته‌اند. نزد عربها، پرداخت نکردن زیادی مال خود به سائل، بخل نامیده می‌شود؛
[۱۴] جامع البیان، مج‌۴، ج‌۵‌، ص‌۱۲۰.
ولی در مورد معنای بخل در قرآن و فرهنگ اسلامی، اختلاف نظر وجود دارد، هرچند پرداخت نکردن واجب مالی، از مصادیق قطعی آن است.

مشتقات بخل

[ویرایش]

مشتقات بخل در قرآن کریم ۱۲ بار به کار رفته است؛ ولی در آیات دیگری نیز واژه‌ها و تعبیراتی مانند: شُحّ، امساک، قَتْرْ، ضَنّ، هَلْع، بسته بودن دست به گردن و منع خیر‌ به کار رفته که به موضوع بخل اشاره داشته یا با آن در‌ارتباط است. در روایات نیز‌از بخل نکوهش شدیدی شده است.

بخل نزد عربها

[ویرایش]

پیش از اسلام بخشندگی نزد اعراب بدوی از ارزش والایی برخوردار و از صفات بارز و برجسته آنان و دلیل اصالت ، نجابت و شرافت بوده و هرچه مُفرِط‌تر و چشمگیرتر می‌بود تحسین بیشتری برمی‌انگیخت، در عین حال چون شاعران بسیاری در اشعار خود بخل را صفتی مذموم دانسته و خود را از آن تبرئه کرده‌اند به دست می‌آید که حتی در همان دوران جاهلیت و در میان اعراب بدوی کسانی که به بخل و حرص بد آوازه بودند فراوان یافت می‌شده‌اند.

← نظر زنان


این امر به ویژه درباره زنان‌ ظهور بیشتری داشت. آنها به سبب موقعیت ویژه‌ای که در اجتماع و خانواده داشتند عموماً به بخل و امساک در بذل و بخشش گرایش بیشتری داشتند. از نظر آنان بذل و بخشش بیش از اندازه نه تنها خصلت در خور ستایشی نبود، بلکه رذیلتی درمان‌ناپذیر بود که مردان بدان گرفتار بوده و می‌بایست آن را سرکوب می‌کردند.

نکوهش قرآن

[ویرایش]

برخی احتمال داده‌اند که در اوایل ظهور اسلام در رفتار و کردار ثروتمندان مکه نشانه‌هایی از بخل و لئامت طبع مشاهده می‌شده، زیرا قرآن این دسته از مردم را به‌سبب چنین رفتاری نکوهش کرده است. بر اساس این دیدگاه در میان بازرگانان ثروتمند مکه رفتاری همانند رفتار زنان عصر جاهلیت رواج یافته بود و مفهومی که مردم قبیله‌نشین از مجد و شرف و سخاوت داشتند ارزش خود را از دست داده بود و به جای آن مال و ثروتی که اعراب بادیه مایه ملامت و شرمساری می‌دانستند یگانه وسیله شکوه و جلال شده بود. بخل نه تنها رذیلت نبود، بلکه نشان استعداد و توانایی مالی و منبع واقعی قدرت و بزرگی در اجتماع محسوب می‌شد، ازاین‌رو از برخی آیات قرآن برمی‌آید که گروهی که توانایی مالی داشتند با وجود این‌که در ظاهر مسلمان بودند در پرداختن زکات و صدقاتی که بر آنان واجب بود بخل ورزیده، گاه از پرداخت آن خودداری می‌کردند و آن را نوعی خسارت و غرامت می‌دانستند. گرچه

تفاوت سخاوت با بخشندگی

[ویرایش]

قرآن کریم بار دیگر ضمن نکوهش شدید بخل، سخاوت را احیا کرد؛ ولی میان سخاوتی که قرآن آن را احیا کرد با بخشندگی اعراب بدوی تفاوتهایی اساسی وجود داشت، زیرا اولا قرآن به رعایت حد اعتدال توصیه و از اسراف حتی در بخشش منع کرد و ثانیاً انگیزه بخشش را ایمان و تقوا و دستیابی به اجر اخروی دانست؛ نه برخورداری از کرامت و شهرت نزد دیگران.
[۳۱] مفاهیم اخلاقی، ص‌۱۵۲.
[۳۲] مفاهیم اخلاقی، ص۱۶۸.


فهرست منابع

[ویرایش]

احیاء علوم الدین؛ اخلاق در قرآن (پیام قرآن)؛ الاساس فی التفسیر؛ بحارالانوار؛ تاج العروس من جواهرالقاموس؛ التبیان فی تفسیرالقرآن؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ التعریفات؛ تفسیر راهنما؛ التفسیر الکبیر؛ تفسیر المنار؛ تفسیر نمونه؛ جامع‌البیان عن تأویل آی‌القرآن؛ جامع السعادات؛ رحمة من الرحمن فی تفسیر و اشارات‌القرآن؛ روض‌الجنان و روح‌الجنان؛ الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیه؛ صحیح مسلم با شرح سنوسی؛ علل الشرایع؛ القاموس المحیط؛ الکافی؛ کشف الاسرار و عدة‌الابرار؛ الکلیات معجم فی المصطلحات و الفروق اللغویه؛ کیمیای سعادت؛ لسان العرب؛ مجمع البحرین؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ مجمع الزوائد و منبع الفوائد؛ المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء؛ مستدرک الوسائل؛ المصباح المنیر؛ معجم الفروق اللغویه؛ مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن؛ مفردات‌الفاظ‌القرآن؛ من هدی القرآن؛ موسوعة مصطلحات مفتاح‌السعادة و مصباح السیادة فی موضوعات العلوم؛ المیزان فی تفسیر القرآن.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. الصحاح، ج‌۴، ص‌۱۶۳۲.    
۲. لسان العرب، ج‌۱، ص‌۳۳۲.
۳. القاموس‌المحیط، ج‌۳، ص‌۱۲۷۷، «بخل».
۴. الکلیات، ص‌۲۴۲.    
۵. التعریفات، ص‌۴۲‌.    
۶. موسوعة مصطلاحات مفتاح السعاده، ص‌۴۶۹.
۷. لسان العرب، ج‌۱، ص‌۳۳۲.
۸. تاج العروس، ج‌۱۴، ص‌۴۵، «بخل».
۹. مفردات، ص‌۱۰۹.    
۱۰. مجمع البحرین، ج‌۱، ص‌۱۶۰، «بخل».    
۱۱. التبیان، ج‌۳، ص‌۱۹۶.    
۱۲. مجمع البیان، ج‌۳، ص‌۷۳.
۱۳. التحقیق، ج‌۱، ص‌۲۲۵، «بخل».
۱۴. جامع البیان، مج‌۴، ج‌۵‌، ص‌۱۲۰.
۱۵. المصباح، ج‌۱، ص‌۳۷.    
۱۶. حشر/سوره۵۹، آیه۹.    
۱۷. اسراء/سوره۱۷، آیه۱۰۰.    
۱۸. اسراء/سوره۱۷، آیه۱۰۰.    
۱۹. تکویر/سوره۸۱، آیه۲۴.    
۲۰. معارج/سوره۷۰، آیه۱۹.    
۲۱. اسراء/سوره۱۷، آیه۲۹.    
۲۲. ق/سوره۵۰، آیه۲۵.    
۲۳. الکافی، ج۴، ص۴۷.    
۲۴. بحارالانوار، ج‌۷۰، ص‌۲۹۹.    
۲۵. مستدرک الوسائل، ج‌۱۲، ص‌۱۷۳.    
۲۶. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۸۰.    
۲۷. توبه/سوره۹، آیه۷۵ ۷۶.    
۲۸. توبه/سوره۹، آیه۹۸.    
۲۹. اسراء/سوره۱۷، آیه۲۹.    
۳۰. فرقان/سوره۲۵، آیه۶۷.    
۳۱. مفاهیم اخلاقی، ص‌۱۵۲.
۳۲. مفاهیم اخلاقی، ص۱۶۸.


منبع

[ویرایش]

دائرة‌المعارف قرآن کریم، مقاله بخل.    



جعبه ابزار