تصدیر•

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



موافقت آخرین لفظ فاصله با یکی از الفاظ صدر
آیهنماز و آباد کردن مساجدخداوند در قرآن کریم حق آباد کردن مساجد را تنها به‌مومنین عطا نموده است، آنجا که فرمود: «انّما یعمر مساجد الله من امن بالله و الیوم الاخر و اقام الصّلوة و آتی الزّکوة و لم یخش الاّ الله فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین؛ مساجد الهی را تنها کسی آباد می‌کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده و نماز را بر پا دارد و زکات را بپردازد و از چیزی جز خدا نترسد، امید است چنین گروهی هدایت یابند»
را تصدیر گویند.


تعریف



یکی از اسلوب‌های بدیعی
قرآنقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
«تصدیر» است که به آن در
علم بدیععلم بدیع که برخی‌ آن را ذیل دو علم معانی و بیان دانسته‌اند
«رد العجز علی الصدر» نیز می‌گویند؛ به این صورت که شاعر کلمه‌ای را که در اول بیت آورده، در آخر بیت نیز بیاورد، یا کلمه‌ای را که در آخر مصرع اول آورده، در آخر مصرع دوم هم تکرار کند.
ابن ابی الاصبع می‌گوید: فواصل قرآن از چهار صورت بیرون نیست:
تمکینسلطه و اختیار دادن به دیگری را تمکین گویند و از عنوان تمکین در باب نکاح بحث شده و به مناسبت در بابهای طهارت، صلات و تجارت نیز مطرح شده است
، تصدیر،
توشیحتوشیح، یکی از اصطلاحات بلاغی و از جمله صنایع بدیع لفظی می‌باشد
و
ایغالایغال، ختم کلام به سخن زائد حاوی نکته مفید را ایغال گویند
.

تصدیر در اصطلاح علوم قرآنی



«تصدیر» در اصطلاح علوم قرآنی، آن است که لفظی که فاصله شمرده می‌شود، در اول آیه نیز آمده باشد.

اقسام تصدیر



ابن معتز تصدیر را سه قسم می‌داند:
۱. آخرین لفظ فاصله با آخرین کلمه صدر آیه موافق باشد؛ مانند: (... انزله بعلمه والملآئکة یشهدون وکفی بالله شهیدا).
در این آیه «شهیدا»، آخرین فاصله با «یشهدون» آخرین کلمه در صدر آیه، موافق است.
۲. آخرین لفظ فاصله با اولین کلمه صدر آیه موافق باشد؛ مانند: (... وهب لنا من لدنک رحمة انک انت الوهاب). در این آیه، «هب» که در صدر آیه آمده با «الوهاب»، آخرین کلمه فاصله، هماهنگ است.
۳. بعضی از کلمات صدر آیه، با آخرین کلمه فاصله موافق باشد؛ مانند: (ولقد استهزیء برسل من قبلک فحاق بالذین سخروا منهم ما کانوا به یستهزؤون). در این
آیهنماز و آباد کردن مساجدخداوند در قرآن کریم حق آباد کردن مساجد را تنها به‌مومنین عطا نموده است، آنجا که فرمود: «انّما یعمر مساجد الله من امن بالله و الیوم الاخر و اقام الصّلوة و آتی الزّکوة و لم یخش الاّ الله فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین؛ مساجد الهی را تنها کسی آباد می‌کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده و نماز را بر پا دارد و زکات را بپردازد و از چیزی جز خدا نترسد، امید است چنین گروهی هدایت یابند»
، «استهزئ» با «یستهزءون» موافق است.

تعریف دیگر تصدیر



برخی تصدیر را که همان «رد العجز علی الصدر» است این گونه تعریف کرده‌اند:
«هر گاه الفاظی آورده شود که پاسخ بخواهد، پسندیده آن است که همین الفاظ در پاسخ آورده شود و الفاظ دیگری به جای آن به کار گرفته نشود؛ مثل (وجزاء سیئة سیئة مثلها...). و (وتخشی الناس والله احق ان تخشاه).
[۱۱] معرفت، محمد هادی، ۱۳۰۹ -۱۳۸۵، التمهید فی علوم القرآن، ج۵، ص۲۰۱.
[۱۲] بستانی، بطرس، ۱۸۹۸ - ۱۹۶۹، محیط المحیط قاموس مطول للغة العربیة، ص۳۳۰.


پانویس


 
۱. نساء/سوره۴، آیه۱۶۶.    
۲. آل عمران/سوره۳، آیه۸.    
۳. انعام/سوره۶، آیه۱۰.    
۴. شوری/سوره۴۲، آیه۴۰.    
۵. احزاب/سوره۳۳، آیه۳۷.    
۶. سیوطی، عبد الرحمان بن ابی بکر، ۸۴۹ - ۹۱۱ق، الاتقان فی علوم القرآن، ج۳، ص۳۴۵.    
۷. سیوطی، عبد الرحمان بن ابی بکر، ۸۴۹ - ۹۱۱ق، الاتقان فی علوم القرآن، ج۳، ص۳۵۴.    
۸. زرکشی، محمد بن بهادر، ۷۴۵ - ۷۹۴ق، البرهان فی علوم القرآن (باحاشیه)، ج۱، ص (۷۸-۷۹).    
۹. زرکشی، محمد بن بهادر، ۷۴۵ - ۷۹۴ق، البرهان فی علوم القرآن (باحاشیه)، ج۱، ص۹۴.    
۱۰. باقلانی، محمد بن طیب، ۳۳۸ - ۴۰۳ق، اعجازالقرآن، ص۹۳.    
۱۱. معرفت، محمد هادی، ۱۳۰۹ -۱۳۸۵، التمهید فی علوم القرآن، ج۵، ص۲۰۱.
۱۲. بستانی، بطرس، ۱۸۹۸ - ۱۹۶۹، محیط المحیط قاموس مطول للغة العربیة، ص۳۳۰.


منبع



فرهنگ‌نامه علوم قرآنی، برگرفته از مقاله «تصدیر».    



جعبه ابزار